Proverbi regionali

In Italia i proverbi si sentono ancora ogni giorno: al mercato, a tavola, in famiglia. Molti si imparano da bambini, dalla voce dei nonni, e racchiudono una saggezza pratica nata dall'esperienza di tante generazioni.

In Italië hoor je nog elke dag spreekwoorden: op de markt, aan tafel, in de familie. Veel ervan leer je als kind van je grootouders, en ze bevatten een praktische wijsheid die voortkomt uit de ervaring van vele generaties.

Ogni regione ha i suoi detti, spesso in dialetto, che parlano del clima, della storia e del carattere della gente. Dalle montagne del Nord alle coste del Sud, i proverbi raccontano molto di come gli italiani vedono la vita.

Elke regio heeft zijn eigen gezegden, vaak in dialect, over het klimaat, de geschiedenis en het karakter van de mensen. Van de bergen in het noorden tot de kusten in het zuiden zeggen spreekwoorden veel over hoe Italianen naar het leven kijken.

Nelle regioni del Nord, come la Lombardia, il Veneto e il Piemonte, molti proverbi parlano di lavoro, di risparmio e di tempo da non sprecare. È una zona che da secoli vive di commercio e, più di recente, di industria.

In de noordelijke regio's, zoals Lombardije, Veneto en Piëmont, gaan veel spreekwoorden over werken, sparen en tijd die je niet moet verspillen. Het gebied leeft al eeuwen van de handel en, sinds kortere tijd, van de industrie.

Un famoso motto milanese dice: "Milan col coeur in man", cioè Milano con il cuore in mano. Significa che, dietro la fretta e l'aria un po' fredda, i milanesi sono generosi e accoglienti.

Een bekend Milanees motto luidt: "Milan col coeur in man", oftewel Milaan met het hart in de hand. Het betekent dat de Milanezen achter hun haast en wat koele houding gul en gastvrij zijn.

A Napoli la saggezza popolare cambia tono. Qui dominano l'ironia e la capacità di affrontare le difficoltà con un sorriso: quella che gli italiani chiamano "l'arte di arrangiarsi".

In Napels krijgt de volkswijsheid een andere toon. Hier heersen ironie en het vermogen om moeilijkheden met een glimlach tegemoet te treden: wat Italianen "l'arte di arrangiarsi" noemen, de kunst van het zich redden.

Un proverbio celebre è: "Dicette 'o pappece vicino 'a noce: damme tiempo ca te spertoso". Vuol dire: disse il vermetto alla noce, dammi tempo e ti buco. Con la pazienza e la costanza anche il più piccolo può superare un ostacolo durissimo.

Een beroemd spreekwoord luidt: "Dicette 'o pappece vicino 'a noce: damme tiempo ca te spertoso." Dat betekent: zei het wormpje tegen de walnoot, geef me tijd en ik boor een gat in je. Met geduld en volharding kan zelfs de kleinste een keihard obstakel overwinnen.

In Sicilia, in Puglia e in tutto il Sud l'ospite è quasi sacro. Chi entra in una casa viene subito invitato a sedersi e a mangiare qualcosa, e dire di no è considerato quasi un'offesa.

Op Sicilië, in Apulië en in het hele zuiden is een gast bijna heilig. Wie een huis binnenkomt, wordt meteen gevraagd te gaan zitten en iets te eten, en nee zeggen geldt bijna als een belediging.

Anche l'ospitalità però ha i suoi limiti, e un proverbio diffuso in tutta Italia lo ricorda con ironia: "L'ospite è come il pesce: dopo tre giorni puzza".

Maar ook gastvrijheid heeft haar grenzen, en een spreekwoord dat in heel Italië bekend is, zegt het met ironie: "L'ospite è come il pesce: dopo tre giorni puzza", een gast is als vis: na drie dagen begint hij te stinken.

La Toscana è la culla della lingua italiana, e i suoi proverbi sono famosi per essere taglienti e spiritosi. I toscani amano scherzare e non risparmiano nessuno, nemmeno i vicini.

Toscane is de bakermat van de Italiaanse taal, en de Toscaanse spreekwoorden staan bekend als scherp en geestig. Toscanen houden van grappen en sparen niemand, zelfs hun buren niet.

Un detto che si sente soprattutto a Livorno e a Lucca è: "Meglio un morto in casa che un pisano all'uscio". Nasce dalle antiche rivalità tra le città toscane e oggi si dice quasi sempre ridendo.

Een gezegde dat je vooral in Livorno en Lucca hoort, is: "Meglio un morto in casa che un pisano all'uscio", liever een dode in huis dan een Pisaan aan de deur. Het komt voort uit oude rivaliteiten tussen Toscaanse steden en wordt nu bijna altijd lachend gezegd.

Prima delle previsioni del tempo in televisione, i contadini guardavano il cielo. Moltissimi proverbi italiani servivano proprio a prevedere il tempo, una cosa fondamentale per chi lavorava nei campi.

Voordat er weerberichten op televisie waren, keken boeren naar de lucht. Heel veel Italiaanse spreekwoorden dienden juist om het weer te voorspellen, iets wat van levensbelang was voor wie op het land werkte.

Il più classico è: "Rosso di sera, bel tempo si spera; rosso di mattina, la pioggia si avvicina". Un altro, legato ai mesi, è: "Aprile, ogni giorno un barile", perché in primavera le piogge abbondanti fanno bene ai campi.

Het bekendste is: "Rosso di sera, bel tempo si spera; rosso di mattina, la pioggia si avvicina", een rode lucht 's avonds laat mooi weer hopen, een rode lucht 's ochtends kondigt regen aan. Een ander, verbonden met de maanden, is "Aprile, ogni giorno un barile", april, elke dag een vat, omdat flinke voorjaarsregen goed is voor het land.

Molti proverbi invitano alla prudenza e a non fidarsi troppo presto delle persone o delle novità. Uno dei più famosi lo dice in modo chiarissimo: "Fidarsi è bene, non fidarsi è meglio".

Veel spreekwoorden manen tot voorzichtigheid en waarschuwen ervoor mensen of nieuwigheden niet te snel te vertrouwen. Een van de bekendste zegt het heel duidelijk: "Fidarsi è bene, non fidarsi è meglio", vertrouwen is goed, wantrouwen is beter.

Un altro esempio è: "Patti chiari, amicizia lunga". Per avere un buon rapporto con qualcuno, soprattutto quando ci sono di mezzo soldi o affari, è meglio stabilire le regole fin dall'inizio.

Een ander voorbeeld is "Patti chiari, amicizia lunga", duidelijke afspraken, lange vriendschap. Wie goed met iemand wil omgaan, vooral als er geld of zaken in het spel zijn, kan de regels het beste meteen vastleggen.

Non poteva mancare il cibo. In Italia la tavola è una metafora perfetta della vita, e molti detti usano ingredienti di tutti i giorni per parlare di cose serie.

Eten mocht natuurlijk niet ontbreken. In Italië is de tafel een perfecte metafoor voor het leven, en veel gezegden gebruiken alledaagse ingrediënten om over serieuze dingen te praten.

"Non tutte le ciambelle riescono col buco" significa che le cose non sempre vanno come previsto, anche quando ci si impegna. "L'appetito vien mangiando" si usa invece quando l'interesse per qualcosa cresce mentre lo si fa.

"Non tutte le ciambelle riescono col buco", niet elke ringcake komt er met een gat uit, betekent dat dingen niet altijd gaan zoals gepland, ook als je je best doet. "L'appetito vien mangiando", de eetlust komt tijdens het eten, zeg je als je interesse voor iets groeit terwijl je ermee bezig bent.

I proverbi romani nascono da secoli di vita accanto al potere politico e a quello del Papa. Sono spesso pieni di un realismo disincantato, quasi cinico.

Romeinse spreekwoorden zijn ontstaan uit eeuwen van leven naast de politieke macht en die van de paus. Ze zijn vaak doordrenkt van een ontgoocheld, bijna cynisch realisme.

Un classico è: "Morto un Papa, se ne fa un altro". Significa che nessuno è indispensabile: chi comanda cambia, ma la vita va avanti più o meno come prima.

Een klassieker is "Morto un Papa, se ne fa un altro", is er een paus dood, dan maak je een nieuwe. Het betekent dat niemand onmisbaar is: wie de macht heeft verandert, maar het leven gaat min of meer door zoals voorheen.

I proverbi sardi sono spesso brevi e secchi, e molti vengono dalla vita dei pastori e dei contadini. Si dicono in sardo, una lingua molto diversa dall'italiano.

Sardijnse spreekwoorden zijn vaak kort en droog, en veel ervan komen uit het leven van herders en boeren. Ze worden in het Sardijns gezegd, een taal die sterk van het Italiaans verschilt.

Uno dei più conosciuti è: "Chie andat a su mulinu, s'infarinat", cioè chi va al mulino si infarina. Significa che le persone e i luoghi che frequentiamo ci lasciano sempre qualcosa addosso, nel bene e nel male.

Een van de bekendste is "Chie andat a su mulinu, s'infarinat", wie naar de molen gaat, komt onder het meel te zitten. Het betekent dat de mensen en plekken waarmee we omgaan altijd iets op ons achterlaten, ten goede of ten kwade.

Ecco alcuni proverbi diffusi in tutta Italia che ogni studente di italiano dovrebbe conoscere:

Hier zijn enkele spreekwoorden die in heel Italië bekend zijn en die elke student Italiaans zou moeten kennen:

Nell'Ottocento il poeta toscano Giuseppe Giusti raccolse migliaia di proverbi della sua regione in un libro pubblicato nel 1853. Raccolte simili esistono oggi per quasi ogni dialetto d'Italia.

In de negentiende eeuw verzamelde de Toscaanse dichter Giuseppe Giusti duizenden spreekwoorden uit zijn regio in een boek dat in 1853 verscheen. Soortgelijke verzamelingen bestaan nu voor bijna elk dialect van Italië.

I proverbi si sentono meno di una volta, ma non sono spariti. Un "patti chiari, amicizia lunga" detto al momento giusto fa ancora sorridere un italiano, e dimostra che chi parla conosce bene la lingua.

Spreekwoorden hoor je minder dan vroeger, maar ze zijn niet verdwenen. Een "patti chiari, amicizia lunga" op het juiste moment laat een Italiaan nog altijd glimlachen, en laat zien dat de spreker de taal echt kent.