L'Unità d'Italia

L'Italia viene spesso descritta come un mosaico, e la sua lingua lo dimostra meglio di qualsiasi altra cosa. Da una regione all'altra, e a volte da un paese all'altro, si parlano dialetti così diversi che due italiani possono non capirsi.

Italië wordt vaak omschreven als een mozaïek, en de taal laat dat beter zien dan wat ook. Van regio tot regio, en soms van dorp tot dorp, spreekt men dialecten die zo verschillen dat twee Italianen elkaar soms niet verstaan.

Il motivo è storico. Il Regno d'Italia nacque solo nel 1861, e Roma ne entrò a far parte nel 1870. Prima la penisola era divisa in regni, ducati e repubbliche, ognuno con le sue leggi, le sue monete e la sua lingua di tutti i giorni.

De reden is historisch. Het koninkrijk Italië ontstond pas in 1861, en Rome kwam er in 1870 bij. Daarvoor was het schiereiland verdeeld in koninkrijken, hertogdommen en republieken, elk met eigen wetten, een eigen munt en een eigen alledaagse taal.

Dopo la caduta dell'Impero romano d'Occidente, nel 476, il latino parlato non scomparve, ma cambiò lentamente e in modo diverso da zona a zona. Le montagne e la mancanza di un potere centrale tenevano le comunità separate.

Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476 verdween het gesproken Latijn niet, maar veranderde het langzaam, en overal op een andere manier. Bergen en het ontbreken van een centraal gezag hielden de gemeenschappen van elkaar gescheiden.

Ogni città e ogni valle sviluppò così il suo modo di parlare. Poi le dominazioni straniere che si susseguirono nei secoli lasciarono parole e suoni diversi nelle varie regioni.

Zo ontwikkelde elke stad en elk dal een eigen manier van praten. Daarna lieten de buitenlandse heersers die elkaar door de eeuwen heen opvolgden in de verschillende streken andere woorden en klanken achter.

Al Nord i dialetti hanno subito l'influenza dei Longobardi e dei Franchi, e alcuni suoni ricordano il francese. In Sicilia si trovano tracce di greco, arabo, normanno e spagnolo, mentre il napoletano conserva molte parole spagnole e francesi.

In het noorden werden de dialecten beïnvloed door de Longobarden en de Franken, en sommige klanken doen aan het Frans denken. Op Sicilië vind je sporen van Grieks, Arabisch, Normandisch en Spaans, terwijl het Napolitaans veel Spaanse en Franse woorden heeft bewaard.

Le differenze non riguardano solo l'accento, ma anche la grammatica e il lessico. Per questo i linguisti considerano molti dialetti vere lingue regionali, nate dal latino proprio come l'italiano.

De verschillen gaan niet alleen over het accent, maar ook over grammatica en woordenschat. Daarom zien taalkundigen veel dialecten als echte streektalen, die net als het Italiaans uit het Latijn zijn ontstaan.

Nel Trecento, grazie a Dante, Petrarca e Boccaccio, il fiorentino diventò la lingua della letteratura. Dante, nel trattato De vulgari eloquentia, aveva contato in Italia almeno quattordici volgari diversi.

In de veertiende eeuw werd het Florentijns dankzij Dante, Petrarca en Boccaccio de taal van de literatuur. In zijn verhandeling De vulgari eloquentia had Dante in Italië minstens veertien verschillende volkstalen geteld.

Ma il fiorentino letterario era una lingua scritta, usata dalle persone colte. Ancora nel Cinquecento un contadino piemontese e un pescatore calabrese, se si fossero incontrati, avrebbero fatto molta fatica a capirsi.

Maar het literaire Florentijns was een schrijftaal, gebruikt door ontwikkelde mensen. Nog in de zestiende eeuw zouden een boer uit Piëmont en een visser uit Calabrië elkaar maar met veel moeite hebben verstaan als ze elkaar waren tegengekomen.

Il 17 marzo 1861 fu proclamato il Regno d'Italia, sotto i Savoia, dopo la diplomazia di Cavour e la spedizione dei Mille di Giuseppe Garibaldi. Il Paese era unito politicamente, ma non nella lingua: secondo il linguista Tullio De Mauro, solo il 2,5% degli abitanti parlava italiano.

Op 17 maart 1861 werd, na de diplomatie van Cavour en de Expeditie van de Duizend van Giuseppe Garibaldi, het koninkrijk Italië uitgeroepen onder het Huis Savoye. Het land was politiek één, maar niet qua taal: volgens taalkundige Tullio De Mauro sprak maar 2,5% van de bevolking Italiaans.

Dopo l'Unità circolò una frase attribuita a Massimo d'Azeglio: 'Fatta l'Italia, bisogna fare gli italiani'. Una delle sfide più grandi era proprio dare a tutti una lingua comune.

Na de eenwording deed een uitspraak de ronde die aan Massimo d'Azeglio wordt toegeschreven: 'Italië is gemaakt, nu moeten we Italianen maken.' Een van de grootste uitdagingen was juist om iedereen een gemeenschappelijke taal te geven.

Nel 1877 la legge Coppino rese obbligatori i primi anni della scuola elementare, ma non bastò. Molti bambini lasciavano presto i banchi per lavorare nei campi, e a casa e con gli amici si continuava a parlare dialetto.

In 1877 maakte de wet-Coppino de eerste jaren van de lagere school verplicht, maar dat was niet genoeg. Veel kinderen gingen al vroeg van school om op het land te werken, en thuis en met vrienden bleef men dialect spreken.

Paradossalmente aiutò anche la Prima guerra mondiale. Nelle trincee soldati di ogni regione vissero insieme per anni, e per capirsi dovettero usare l'italiano, almeno un po'.

Paradoxaal genoeg hielp ook de Eerste Wereldoorlog. In de loopgraven leefden soldaten uit alle regio's jarenlang samen, en om elkaar te begrijpen moesten ze Italiaans gebruiken, al was het maar een beetje.

Il vero cambiamento arrivò nel Novecento. La radio dagli anni Venti e la televisione dal 1954 portarono l'italiano nelle case di tutti, anche nei paesi più isolati.

De echte verandering kwam in de twintigste eeuw. De radio vanaf de jaren twintig en de televisie vanaf 1954 brachten het Italiaans in ieders huis, zelfs in de meest afgelegen dorpen.

Tra il 1960 e il 1968 il maestro Alberto Manzi insegnò a leggere e a scrivere in TV, nel programma 'Non è mai troppo tardi'. Si calcola che quasi un milione e mezzo di adulti abbia ottenuto la licenza elementare grazie a queste lezioni.

Tussen 1960 en 1968 leerde onderwijzer Alberto Manzi mensen op tv lezen en schrijven, in het programma 'Non è mai troppo tardi' ('Het is nooit te laat'). Naar schatting haalden bijna anderhalf miljoen volwassenen dankzij deze lessen hun diploma van de lagere school.

Ecco alcune parlate che ancora oggi influenzano il modo di parlare degli italiani:

Hier zijn een paar spreektalen die nog steeds invloed hebben op de manier waarop Italianen praten:

Oggi quasi tutti gli italiani parlano italiano, ma molti usano anche il dialetto. L'italiano serve al lavoro, a scuola e nelle situazioni formali; il dialetto si usa in famiglia, con gli amici o al mercato.

Tegenwoordig spreken bijna alle Italianen Italiaans, maar velen gebruiken ook het dialect. Italiaans spreek je op het werk, op school en in formele situaties; dialect in de familie, met vrienden of op de markt.

I linguisti chiamano questa situazione 'diglossia': due varietà con ruoli diversi. Il dialetto è spesso la lingua degli affetti e degli scherzi, l'italiano quella della vita pubblica e dello studio.

Taalkundigen noemen dit 'diglossie': twee taalvormen met verschillende rollen. Het dialect is vaak de taal van genegenheid en grappen, het Italiaans die van het openbare leven en de studie.

Anche chi non parla dialetto rivela da dove viene. L'italiano regionale usa parole italiane, ma con la cadenza e alcune costruzioni della zona.

Ook wie geen dialect spreekt, verraadt waar hij vandaan komt. Regionaal Italiaans gebruikt Italiaanse woorden, maar met de melodie en sommige zinsconstructies van de streek.

Un fiorentino dice 'la hasa' invece di 'la casa': è la famosa gorgia toscana. In Sicilia si mette spesso il verbo alla fine della frase, come fa il commissario di Andrea Camilleri quando risponde al telefono: 'Montalbano sono'.

Een Florentijn zegt 'la hasa' in plaats van 'la casa': dat is de beroemde Toscaanse gorgia. Op Sicilië zet men het werkwoord vaak achteraan in de zin, zoals de commissaris van Andrea Camilleri doet als hij de telefoon opneemt: 'Montalbano sono' ('Montalbano ben ik').

Chi pensa che i giovani abbiano abbandonato i dialetti si sbaglia. Molte parole regionali sono entrate nello slang nazionale grazie al cinema, ai social e alla musica rap e trap.

Wie denkt dat jongeren de dialecten hebben opgegeven, vergist zich. Veel regionale woorden zijn via films, sociale media en rap en trap in de landelijke straattaal terechtgekomen.

'Daje' (dai, forza) e 'scialla' (stai tranquillo) vengono da Roma, ma oggi le usano i ragazzi di tutta Italia, da Milano a Palermo.

'Daje' (kom op, vooruit) en 'scialla' (rustig, relax) komen uit Rome, maar worden nu door jongeren in heel Italië gebruikt, van Milaan tot Palermo.

Oggi molti dialetti si parlano meno di un tempo, soprattutto tra i giovani delle città. Restano però vivi nelle canzoni, nel teatro, nei proverbi e nei nomi dei piatti.

Tegenwoordig worden veel dialecten minder gesproken dan vroeger, vooral door jongeren in de steden. Toch leven ze voort in liedjes, theater, spreekwoorden en de namen van gerechten.

Per chi studia l'italiano, ascoltarli aiuta a capire meglio il Paese: dietro una sola lingua nazionale ci sono decine di modi diversi di parlare.

Voor wie Italiaans leert, helpt het luisteren ernaar om het land beter te begrijpen: achter één nationale taal schuilen tientallen verschillende manieren van praten.