Il Rinascimento

Tra il Trecento e il Cinquecento l'Italia visse una stagione straordinaria. Nelle sue città nacquero opere d'arte, idee e scoperte che segnarono la fine del Medioevo e cambiarono la cultura di tutta l'Europa.

Tussen de veertiende en de zestiende eeuw beleefde Italië een buitengewone periode. In de Italiaanse steden ontstonden kunstwerken, ideeën en ontdekkingen die het einde van de middeleeuwen markeerden en de cultuur van heel Europa veranderden.

Gli umanisti tornarono a leggere gli autori greci e latini e misero l'uomo al centro dei loro interessi. L'individuo non era più soltanto un suddito o un fedele: con il talento e lo studio poteva lasciare un segno nel mondo.

De humanisten gingen weer Griekse en Latijnse schrijvers lezen en stelden de mens centraal. Het individu was niet langer alleen een onderdaan of een gelovige: met talent en studie kon hij een stempel op de wereld drukken.

Tutto cominciò a Firenze. La città si era arricchita con il commercio della lana e con le banche, e la famiglia Medici, prima con Cosimo il Vecchio e poi con Lorenzo il Magnifico, spendeva somme enormi per artisti e studiosi.

Het begon allemaal in Florence. De stad was rijk geworden door de wolhandel en het bankwezen, en de familie Medici, eerst onder Cosimo de Oude en later onder Lorenzo il Magnifico, gaf enorme bedragen uit aan kunstenaars en geleerden.

Nelle botteghe lavoravano pittori, scultori e orafi che si osservavano e si sfidavano a vicenda. Ancora oggi milioni di visitatori entrano agli Uffizi o salgono sulla cupola del Duomo, che Filippo Brunelleschi costruì tra il 1420 e il 1436 senza le grandi armature di legno che si usavano di solito.

In de werkplaatsen keken schilders, beeldhouwers en goudsmeden naar elkaars werk en probeerden ze elkaar te overtreffen. Nog altijd gaan miljoenen bezoekers naar de Uffizi of beklimmen ze de koepel van de Dom, die Filippo Brunelleschi tussen 1420 en 1436 bouwde zonder de grote houten bekisting die toen gebruikelijk was.

Leonardo da Vinci (1452-1519) è il modello dell'uomo universale del Rinascimento. Non era soltanto il pittore della Gioconda e dell'Ultima Cena: studiava anatomia, progettava macchine e canali, suonava e organizzava le feste di corte.

Leonardo da Vinci (1452-1519) is het voorbeeld van de universele mens van de renaissance. Hij was niet alleen de schilder van de Mona Lisa en Het Laatste Avondmaal: hij bestudeerde anatomie, ontwierp machines en kanalen, maakte muziek en organiseerde hoffeesten.

Nei suoi quaderni, scritti da destra a sinistra con una grafia a specchio, ci sono migliaia di pagine di disegni e appunti sul volo degli uccelli, sul corpo umano e sul movimento dell'acqua. Per lui arte e scienza erano due modi diversi di studiare la natura.

Zijn notitieboeken, van rechts naar links in spiegelschrift geschreven, bevatten duizenden pagina's tekeningen en aantekeningen over de vlucht van vogels, het menselijk lichaam en de beweging van water. Voor hem waren kunst en wetenschap twee verschillende manieren om de natuur te bestuderen.

Se Leonardo era l'armonia, Michelangelo Buonarroti era la forza. Secondo lui la statua esiste già dentro il blocco di marmo, e lo scultore deve solo togliere la pietra in più per liberarla.

Stond Leonardo voor harmonie, dan stond Michelangelo Buonarroti voor kracht. Volgens hem zit het beeld al in het marmerblok en hoeft de beeldhouwer alleen de overtollige steen weg te halen om het te bevrijden.

Scolpì il David tra il 1501 e il 1504, da un unico blocco di marmo che altri scultori avevano abbandonato. Poi, tra il 1508 e il 1512, dipinse quasi da solo la volta della Cappella Sistina, lavorando per anni in piedi sulle impalcature, con la testa piegata all'indietro.

De David hakte hij tussen 1501 en 1504 uit één enkel marmerblok dat andere beeldhouwers hadden opgegeven. Daarna beschilderde hij tussen 1508 en 1512 bijna in zijn eentje het plafond van de Sixtijnse Kapel. Jarenlang werkte hij staand op de steigers, met zijn hoofd achterover gebogen.

Nel Cinquecento gli scrittori discutevano su quale lingua usare quando non scrivevano in latino. Nel 1525 Pietro Bembo, nelle Prose della volgar lingua, propose come modello il fiorentino del Trecento: Petrarca per la poesia e Boccaccio per la prosa.

In de zestiende eeuw discussieerden schrijvers over de vraag welke taal ze moesten gebruiken als ze niet in het Latijn schreven. In 1525 stelde Pietro Bembo in zijn Prose della volgar lingua het Florentijns van de veertiende eeuw voor als voorbeeld: Petrarca voor de poëzie, Boccaccio voor het proza.

La sua proposta vinse e diventò la base dell'italiano scritto. In Europa i dotti continuavano a usare il latino, ma nelle corti si leggevano e si imitavano sempre di più i poeti e gli scrittori italiani.

Zijn voorstel won en werd de basis van het geschreven Italiaans. Geleerden in Europa bleven Latijn gebruiken, maar aan de hoven werden Italiaanse dichters en schrijvers steeds meer gelezen en nagevolgd.

Una delle grandi novità del periodo fu la prospettiva lineare. All'inizio del Quattrocento Brunelleschi mostrò con un esperimento come rappresentare la profondità su una superficie piatta, e nel 1435 Leon Battista Alberti spiegò il metodo nel trattato De pictura.

Een van de grote vernieuwingen van die tijd was het lijnperspectief. Begin vijftiende eeuw liet Brunelleschi met een experiment zien hoe je diepte kunt weergeven op een plat vlak, en in 1435 legde Leon Battista Alberti de methode uit in zijn verhandeling De pictura.

Masaccio lo usò nell'affresco della Trinità, nella chiesa di Santa Maria Novella. Alberti scriveva che un quadro deve essere come una finestra aperta da cui guardare la scena, e da allora i pittori ragionarono proprio così.

Masaccio paste die toe in zijn fresco van de Drie-eenheid in de kerk Santa Maria Novella. Alberti schreef dat een schilderij moet zijn als een open venster waardoor je naar de scène kijkt, en vanaf toen dachten schilders precies zo.

La stampa a caratteri mobili, inventata in Germania da Gutenberg verso la metà del Quattrocento, arrivò presto in Italia. Alla fine del secolo Venezia aveva più tipografie di qualsiasi altra città d'Europa.

De boekdrukkunst met losse letters, rond het midden van de vijftiende eeuw in Duitsland uitgevonden door Gutenberg, kwam al snel naar Italië. Aan het eind van de eeuw had Venetië meer drukkerijen dan welke andere stad in Europa ook.

Qui lavorava Aldo Manuzio, che pubblicò i classici greci e latini in piccoli volumi facili da portare con sé. Per questi libri fece incidere a Francesco Griffo un nuovo carattere inclinato, il corsivo, che in inglese si chiama ancora oggi italics.

Daar werkte Aldus Manutius, die de Griekse en Latijnse klassieken uitgaf in kleine boekjes die je makkelijk kon meenemen. Voor die boeken liet hij Francesco Griffo een nieuwe schuine letter snijden, de cursief, die in het Engels nog altijd italics heet.

Il Rinascimento non fu solo un'epoca di quadri e statue, ma anche di nuove regole sociali. Nel 1528 Baldassarre Castiglione pubblicò Il Cortegiano, dove spiegava come doveva parlare, vestirsi e comportarsi il perfetto uomo di corte.

De renaissance was niet alleen een tijd van schilderijen en beelden, maar ook van nieuwe sociale regels. In 1528 publiceerde Baldassare Castiglione Il Cortegiano, waarin hij uitlegde hoe de volmaakte hoveling moest spreken, zich kleden en zich gedragen.

Trent'anni dopo, nel 1558, uscì il Galateo di Giovanni Della Casa, un piccolo manuale di buone maniere. Il titolo viene dal nome latino di un amico dell'autore, Galeazzo Florimonte, e da allora in italiano 'galateo' indica l'insieme delle regole per comportarsi bene.

Dertig jaar later, in 1558, verscheen de Galateo van Giovanni Della Casa, een klein handboek voor goede manieren. De titel komt van de Latijnse naam van een vriend van de schrijver, Galeazzo Florimonte, en sindsdien betekent 'galateo' in het Italiaans de regels van goed gedrag.

Molte parole legate a quest'epoca si usano ancora oggi, nell'arte e nella vita di tutti i giorni:

Veel woorden die met deze tijd verbonden zijn, worden nog steeds gebruikt, in de kunst en in het dagelijks leven:

Era un mondo dominato dagli uomini, ma alcune donne riuscirono a farsi spazio. Isabella d'Este, marchesa di Mantova, raccolse una celebre collezione d'arte e, quando nel 1509 il marito fu fatto prigioniero dai veneziani, governò lo Stato al suo posto.

Het was een wereld die door mannen werd beheerst, maar sommige vrouwen wisten een plek te veroveren. Isabella d'Este, markiezin van Mantua, legde een beroemde kunstverzameling aan, en toen haar man in 1509 door de Venetianen gevangen werd genomen, bestuurde zij de staat in zijn plaats.

Più tardi, all'inizio del Seicento, la pittrice Artemisia Gentileschi lottò per essere riconosciuta come professionista. Nel 1616 fu la prima donna ammessa all'Accademia delle Arti del Disegno di Firenze.

Later, begin zeventiende eeuw, vocht de schilderes Artemisia Gentileschi ervoor om als vakvrouw erkend te worden. In 1616 werd ze als eerste vrouw toegelaten tot de Accademia delle Arti del Disegno in Florence.

Il terzo grande nome è Raffaello Sanzio, nato a Urbino nel 1483. Nei suoi quadri tutto è equilibrio: figure, colori e spazio sembrano stare insieme senza nessuno sforzo.

De derde grote naam is Rafaël, Raffaello Sanzio, in 1483 geboren in Urbino. In zijn schilderijen is alles in evenwicht: figuren, kleuren en ruimte lijken moeiteloos bij elkaar te passen.

A Roma papa Giulio II gli affidò la decorazione di alcune sale del Vaticano, oggi chiamate Stanze di Raffaello. Qui si trova la Scuola di Atene, dove Platone e Aristotele discutono circondati da altri filosofi. Raffaello morì nel 1520, a soli 37 anni.

In Rome gaf paus Julius II hem de opdracht een aantal zalen in het Vaticaan te beschilderen, die nu de Stanzen van Rafaël heten. Daar hangt De school van Athene, waarin Plato en Aristoteles in gesprek zijn, omringd door andere filosofen. Rafaël stierf in 1520, pas 37 jaar oud.

Il Rinascimento finì nel corso del Cinquecento, tra guerre, invasioni straniere e il Sacco di Roma del 1527. Le sue opere però sono ancora sotto i nostri occhi, nelle chiese, nelle piazze e nei musei di tutta Italia.

De renaissance kwam in de loop van de zestiende eeuw ten einde, te midden van oorlogen, buitenlandse invasies en de Plundering van Rome in 1527. Toch staan de werken nog altijd voor ons, in de kerken, op de pleinen en in de musea van heel Italië.

E molte idee nate allora oggi ci sembrano normali: che un artista abbia un nome e uno stile tutto suo, che la natura si possa studiare con curiosità, che un libro possa stare in tasca.

En veel ideeën die toen ontstonden, vinden we nu vanzelfsprekend: dat een kunstenaar een naam en een eigen stijl heeft, dat je de natuur nieuwsgierig kunt bestuderen, dat een boek in je zak past.