Il Rinascimento

Tra il Trecento e il Cinquecento l'Italia visse una stagione straordinaria. Nelle sue città nacquero opere d'arte, idee e scoperte che segnarono la fine del Medioevo e cambiarono la cultura di tutta l'Europa.

Między XIV a XVI wiekiem Włochy przeżywały niezwykły okres. W ich miastach powstawały dzieła sztuki, idee i odkrycia, które wyznaczyły koniec średniowiecza i zmieniły kulturę całej Europy.

Gli umanisti tornarono a leggere gli autori greci e latini e misero l'uomo al centro dei loro interessi. L'individuo non era più soltanto un suddito o un fedele: con il talento e lo studio poteva lasciare un segno nel mondo.

Humaniści na nowo zaczęli czytać greckich i łacińskich autorów i postawili człowieka w centrum swoich zainteresowań. Jednostka nie była już tylko poddanym czy wiernym: dzięki talentowi i nauce mogła odcisnąć swój ślad na świecie.

Tutto cominciò a Firenze. La città si era arricchita con il commercio della lana e con le banche, e la famiglia Medici, prima con Cosimo il Vecchio e poi con Lorenzo il Magnifico, spendeva somme enormi per artisti e studiosi.

Wszystko zaczęło się we Florencji. Miasto wzbogaciło się na handlu wełną i bankowości, a rodzina Medyceuszy, najpierw za Kosmy Starszego, a potem za Wawrzyńca Wspaniałego, wydawała ogromne sumy na artystów i uczonych.

Nelle botteghe lavoravano pittori, scultori e orafi che si osservavano e si sfidavano a vicenda. Ancora oggi milioni di visitatori entrano agli Uffizi o salgono sulla cupola del Duomo, che Filippo Brunelleschi costruì tra il 1420 e il 1436 senza le grandi armature di legno che si usavano di solito.

W warsztatach malarze, rzeźbiarze i złotnicy obserwowali się nawzajem i rywalizowali ze sobą. Do dziś miliony turystów odwiedzają Galerię Uffizi albo wchodzą na kopułę katedry, którą Filippo Brunelleschi zbudował w latach 1420-1436 bez wielkich drewnianych krążyn, jakich zwykle wtedy używano.

Leonardo da Vinci (1452-1519) è il modello dell'uomo universale del Rinascimento. Non era soltanto il pittore della Gioconda e dell'Ultima Cena: studiava anatomia, progettava macchine e canali, suonava e organizzava le feste di corte.

Leonardo da Vinci (1452-1519) jest wzorem renesansowego człowieka wszechstronnego. Nie tylko namalował Mona Lisę i Ostatnią Wieczerzę: badał anatomię, projektował maszyny i kanały, grał na instrumentach i urządzał dworskie uroczystości.

Nei suoi quaderni, scritti da destra a sinistra con una grafia a specchio, ci sono migliaia di pagine di disegni e appunti sul volo degli uccelli, sul corpo umano e sul movimento dell'acqua. Per lui arte e scienza erano due modi diversi di studiare la natura.

Jego notatniki, pisane od prawej do lewej pismem lustrzanym, zawierają tysiące stron rysunków i zapisków o locie ptaków, ludzkim ciele i ruchu wody. Dla niego sztuka i nauka były dwoma różnymi sposobami badania natury.

Se Leonardo era l'armonia, Michelangelo Buonarroti era la forza. Secondo lui la statua esiste già dentro il blocco di marmo, e lo scultore deve solo togliere la pietra in più per liberarla.

Jeśli Leonardo uosabiał harmonię, to Michał Anioł Buonarroti uosabiał siłę. Uważał, że posąg istnieje już wewnątrz bloku marmuru, a rzeźbiarz musi tylko usunąć zbędny kamień, by go uwolnić.

Scolpì il David tra il 1501 e il 1504, da un unico blocco di marmo che altri scultori avevano abbandonato. Poi, tra il 1508 e il 1512, dipinse quasi da solo la volta della Cappella Sistina, lavorando per anni in piedi sulle impalcature, con la testa piegata all'indietro.

Dawida wyrzeźbił w latach 1501-1504 z jednego bloku marmuru, z którego inni rzeźbiarze zrezygnowali. Potem, w latach 1508-1512, niemal w pojedynkę namalował sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, pracując latami na stojąco na rusztowaniu, z głową odchyloną do tyłu.

Nel Cinquecento gli scrittori discutevano su quale lingua usare quando non scrivevano in latino. Nel 1525 Pietro Bembo, nelle Prose della volgar lingua, propose come modello il fiorentino del Trecento: Petrarca per la poesia e Boccaccio per la prosa.

W XVI wieku pisarze spierali się o to, jakiego języka używać, gdy nie piszą po łacinie. W 1525 roku Pietro Bembo w dziele Prose della volgar lingua zaproponował jako wzór florencki z XIV wieku: Petrarkę dla poezji i Boccaccia dla prozy.

La sua proposta vinse e diventò la base dell'italiano scritto. In Europa i dotti continuavano a usare il latino, ma nelle corti si leggevano e si imitavano sempre di più i poeti e gli scrittori italiani.

Jego propozycja zwyciężyła i stała się podstawą pisanego języka włoskiego. Uczeni w Europie nadal posługiwali się łaciną, ale na dworach coraz częściej czytano i naśladowano włoskich poetów i pisarzy.

Una delle grandi novità del periodo fu la prospettiva lineare. All'inizio del Quattrocento Brunelleschi mostrò con un esperimento come rappresentare la profondità su una superficie piatta, e nel 1435 Leon Battista Alberti spiegò il metodo nel trattato De pictura.

Jedną z wielkich nowości tamtych czasów była perspektywa linearna. Na początku XV wieku Brunelleschi pokazał w eksperymencie, jak przedstawić głębię na płaskiej powierzchni, a w 1435 roku Leon Battista Alberti opisał tę metodę w traktacie De pictura.

Masaccio lo usò nell'affresco della Trinità, nella chiesa di Santa Maria Novella. Alberti scriveva che un quadro deve essere come una finestra aperta da cui guardare la scena, e da allora i pittori ragionarono proprio così.

Masaccio zastosował ją we fresku Trójcy Świętej w kościele Santa Maria Novella. Alberti pisał, że obraz ma być jak otwarte okno, przez które patrzy się na scenę, i od tej pory malarze myśleli właśnie w ten sposób.

La stampa a caratteri mobili, inventata in Germania da Gutenberg verso la metà del Quattrocento, arrivò presto in Italia. Alla fine del secolo Venezia aveva più tipografie di qualsiasi altra città d'Europa.

Druk ruchomą czcionką, wynaleziony w Niemczech przez Gutenberga około połowy XV wieku, szybko dotarł do Włoch. Pod koniec stulecia Wenecja miała więcej drukarni niż jakiekolwiek inne miasto w Europie.

Qui lavorava Aldo Manuzio, che pubblicò i classici greci e latini in piccoli volumi facili da portare con sé. Per questi libri fece incidere a Francesco Griffo un nuovo carattere inclinato, il corsivo, che in inglese si chiama ancora oggi italics.

To tam pracował Aldus Manucjusz, który wydawał greckich i łacińskich klasyków w małych tomikach, łatwych do noszenia przy sobie. Do tych książek zlecił Francescowi Griffo wycięcie nowej, pochyłej czcionki, kursywy, którą po angielsku do dziś nazywa się italics.

Il Rinascimento non fu solo un'epoca di quadri e statue, ma anche di nuove regole sociali. Nel 1528 Baldassarre Castiglione pubblicò Il Cortegiano, dove spiegava come doveva parlare, vestirsi e comportarsi il perfetto uomo di corte.

Renesans był nie tylko epoką obrazów i posągów, ale też nowych reguł towarzyskich. W 1528 roku Baldassare Castiglione wydał Dworzanina, w którym opisał, jak powinien mówić, ubierać się i zachowywać idealny człowiek dworu.

Trent'anni dopo, nel 1558, uscì il Galateo di Giovanni Della Casa, un piccolo manuale di buone maniere. Il titolo viene dal nome latino di un amico dell'autore, Galeazzo Florimonte, e da allora in italiano 'galateo' indica l'insieme delle regole per comportarsi bene.

Trzydzieści lat później, w 1558 roku, ukazał się Galateo Giovanniego Della Casy, mały podręcznik dobrych manier. Tytuł pochodzi od łacińskiego imienia przyjaciela autora, Galeazza Florimontego, i od tamtej pory słowo 'galateo' oznacza po włosku zasady dobrego wychowania.

Molte parole legate a quest'epoca si usano ancora oggi, nell'arte e nella vita di tutti i giorni:

Wiele słów związanych z tą epoką używa się do dziś, w sztuce i w codziennym życiu:

Era un mondo dominato dagli uomini, ma alcune donne riuscirono a farsi spazio. Isabella d'Este, marchesa di Mantova, raccolse una celebre collezione d'arte e, quando nel 1509 il marito fu fatto prigioniero dai veneziani, governò lo Stato al suo posto.

Był to świat zdominowany przez mężczyzn, ale niektórym kobietom udało się wywalczyć swoje miejsce. Izabela d'Este, markiza Mantui, zgromadziła słynną kolekcję sztuki, a gdy w 1509 roku jej mąż trafił do niewoli weneckiej, rządziła państwem w jego imieniu.

Più tardi, all'inizio del Seicento, la pittrice Artemisia Gentileschi lottò per essere riconosciuta come professionista. Nel 1616 fu la prima donna ammessa all'Accademia delle Arti del Disegno di Firenze.

Później, na początku XVII wieku, malarka Artemisia Gentileschi walczyła o uznanie jako zawodowa artystka. W 1616 roku została pierwszą kobietą przyjętą do Akademii Sztuk Rysunku we Florencji.

Il terzo grande nome è Raffaello Sanzio, nato a Urbino nel 1483. Nei suoi quadri tutto è equilibrio: figure, colori e spazio sembrano stare insieme senza nessuno sforzo.

Trzecim wielkim nazwiskiem jest Rafael, czyli Raffaello Sanzio, urodzony w Urbino w 1483 roku. Na jego obrazach wszystko jest w równowadze: postacie, kolory i przestrzeń zdają się pasować do siebie bez najmniejszego wysiłku.

A Roma papa Giulio II gli affidò la decorazione di alcune sale del Vaticano, oggi chiamate Stanze di Raffaello. Qui si trova la Scuola di Atene, dove Platone e Aristotele discutono circondati da altri filosofi. Raffaello morì nel 1520, a soli 37 anni.

W Rzymie papież Juliusz II powierzył mu dekorację kilku sal w Watykanie, nazywanych dziś Stancami Rafaela. Znajduje się tam Szkoła ateńska, na której Platon i Arystoteles rozmawiają w otoczeniu innych filozofów. Rafael zmarł w 1520 roku, mając zaledwie 37 lat.

Il Rinascimento finì nel corso del Cinquecento, tra guerre, invasioni straniere e il Sacco di Roma del 1527. Le sue opere però sono ancora sotto i nostri occhi, nelle chiese, nelle piazze e nei musei di tutta Italia.

Renesans dobiegł końca w ciągu XVI wieku, wśród wojen, obcych najazdów i złupienia Rzymu w 1527 roku. Jego dzieła wciąż jednak mamy przed oczami, w kościołach, na placach i w muzeach w całych Włoszech.

E molte idee nate allora oggi ci sembrano normali: che un artista abbia un nome e uno stile tutto suo, che la natura si possa studiare con curiosità, che un libro possa stare in tasca.

A wiele idei, które wtedy powstały, wydaje się nam dziś oczywistych: że artysta ma nazwisko i własny styl, że naturę można badać z ciekawością, że książka może zmieścić się w kieszeni.