Il Bel Paese

L'Italia viene spesso chiamata 'il Bel Paese'. L'espressione è antichissima: la usa Dante nella 'Divina Commedia' e la riprende Petrarca, che descrive il 'bel paese ch'Appennin parte, e 'l mar circonda et l'Alpe'. Più tardi diede il nome a un libro di geografia del 1876 e perfino a un formaggio.

Włochy często nazywa się 'il Bel Paese', czyli pięknym krajem. To wyrażenie jest bardzo stare: używa go Dante w 'Boskiej komedii', a potem Petrarka, który opisuje 'piękny kraj, który dzielą Apeniny, a otaczają morze i Alpy'. Później nazwano tak podręcznik geografii z 1876 roku, a nawet ser.

Oltre alla bellezza, c'è anche un dato concreto: con una sessantina di siti, l'Italia è tra i paesi con più luoghi nella lista del Patrimonio mondiale dell'UNESCO, e da anni si contende il primo posto con la Cina.

Poza pięknem jest też twardy fakt: z mniej więcej sześćdziesięcioma obiektami Włochy należą do krajów z największą liczbą miejsc na Liście światowego dziedzictwa UNESCO i od lat rywalizują z Chinami o pierwsze miejsce.

Una spiegazione sta nella posizione dell'Italia, al centro del Mediterraneo. Per tremila anni questa terra è stata un punto d'incontro: qui sono passati Etruschi, Greci, Romani, Bizantini, Arabi, Normanni e Spagnoli.

Jedno z wyjaśnień tkwi w położeniu Włoch, w samym środku Morza Śródziemnego. Przez trzy tysiące lat ta ziemia była miejscem spotkań: przewinęli się tu Etruskowie, Grecy, Rzymianie, Bizantyjczycy, Arabowie, Normanowie i Hiszpanie.

Ogni popolo ha lasciato qualcosa: un tempio, una chiesa, un modo di costruire. Il risultato è una stratificazione di storia così fitta che in molte città, scavando per una nuova metropolitana, si trovano ancora resti antichi.

Każdy lud coś zostawił: świątynię, kościół, sposób budowania. W efekcie warstwy historii są tak gęste, że w wielu miastach przy kopaniu nowego metra wciąż natrafia się na starożytne pozostałości.

Cominciamo dal sud. Ad Agrigento, in Sicilia, la Valle dei Templi conserva i resti di una delle città più ricche della Magna Grecia. Il Tempio della Concordia, costruito nel V secolo a.C., è uno dei templi dorici meglio conservati al mondo.

Zacznijmy od południa. W Agrigento na Sycylii Dolina Świątyń kryje ruiny jednego z najbogatszych miast Wielkiej Grecji. Świątynia Zgody, zbudowana w V wieku p.n.e., to jedna z najlepiej zachowanych świątyń doryckich na świecie.

Passeggiare tra le colonne al tramonto, con il mare sullo sfondo, fa capire quanto fosse importante la Sicilia per i Greci più di 2.400 anni fa.

Spacer między kolumnami o zachodzie słońca, z morzem w tle, pozwala zrozumieć, jak ważna była Sycylia dla Greków ponad 2400 lat temu.

Salendo verso nord si arriva a Roma, il cui intero centro storico è patrimonio UNESCO dal 1980. Il Colosseo fu inaugurato nell'80 d.C.; il Pantheon, con la sua cupola di cemento, ha quasi 1.900 anni ed è ancora usato come chiesa.

Idąc na północ, docieramy do Rzymu, którego całe historyczne centrum jest od 1980 roku na liście UNESCO. Koloseum otwarto w 80 roku n.e.; Panteon, z betonową kopułą, ma prawie 1900 lat i wciąż służy jako kościół.

A Roma l'UNESCO non protegge solo i monumenti, ma una città intera in cui l'antico e il moderno convivono ogni giorno: il traffico passa accanto ai Fori, e si prende il caffè guardando una fontana barocca.

W Rzymie UNESCO chroni nie tylko zabytki, ale całe miasto, w którym starożytność i nowoczesność żyją obok siebie na co dzień: samochody jeżdżą obok Forów, a kawę pije się z widokiem na barokową fontannę.

In Toscana, il centro storico di Firenze è nella lista dal 1982. In pochi chilometri quadrati si trovano la cupola del Brunelleschi, completata nel 1436, Piazza della Signoria, gli Uffizi e Ponte Vecchio.

W Toskanii historyczne centrum Florencji jest na liście od 1982 roku. Na kilku kilometrach kwadratowych znajdują się kopuła Brunelleschiego, ukończona w 1436 roku, Piazza della Signoria, Galeria Uffizi i Ponte Vecchio.

Nel Quattrocento e nel Cinquecento qui lavorarono artisti come Botticelli, Leonardo da Vinci e Michelangelo, e la città divenne il centro del Rinascimento. Ancora oggi ogni anno milioni di visitatori fanno la fila per vedere il David.

W XV i XVI wieku pracowali tu tacy artyści jak Botticelli, Leonardo da Vinci i Michał Anioł, a miasto stało się centrum renesansu. Do dziś co roku miliony turystów stoją w kolejce, by zobaczyć Dawida.

Venezia è costruita su 118 piccole isole collegate da più di 400 ponti. Sotto i palazzi ci sono milioni di pali di legno piantati nel fango della laguna, alcuni da più di mille anni.

Wenecja stoi na 118 małych wyspach połączonych ponad 400 mostami. Pod pałacami tkwią w mule laguny miliony drewnianych pali, niektóre od ponad tysiąca lat.

La città e la sua laguna sono patrimonio UNESCO dal 1987. Ma è un paesaggio fragile: l'acqua alta, l'erosione e il moto ondoso delle barche la minacciano, e dal 2020 le barriere mobili del MOSE la proteggono dalle maree più forti.

Miasto i jego laguna są na liście UNESCO od 1987 roku. To jednak krajobraz kruchy: zagrażają mu powodzie zwane acqua alta, erozja i fale od łodzi, a od 2020 roku przed najwyższymi przypływami chronią go ruchome zapory MOSE.

L'UNESCO non riguarda solo le città. Nel 2009 sono entrate nella lista anche le Dolomiti, nel nord-est del Paese, per il loro paesaggio e per il loro valore geologico: queste rocce si sono formate da antiche barriere coralline di un mare tropicale.

UNESCO to nie tylko miasta. W 2009 roku na listę trafiły też Dolomity na północnym wschodzie kraju, ze względu na krajobraz i wartość geologiczną: te skały powstały ze starożytnych raf koralowych tropikalnego morza.

Sono chiamate 'Monti Pallidi' per il colore chiaro della roccia. Al tramonto le cime diventano rosa e poi rosso fuoco: in ladino questo fenomeno si chiama 'enrosadira'.

Nazywa się je 'Bladymi Górami' z powodu jasnego koloru skały. O zachodzie słońca szczyty robią się różowe, a potem ogniście czerwone: po ladyńsku to zjawisko nazywa się 'enrosadira'.

Oltre alle grandi città d'arte, ci sono siti meno noti ma altrettanto straordinari, come i trulli di Alberobello, in Puglia, o i Sassi di Matera, in Basilicata, case e chiese scavate nella roccia e abitate fin dalla preistoria.

Poza wielkimi miastami sztuki są też mniej znane, ale równie niezwykłe miejsca, jak trulli w Alberobello w Apulii czy Sassi w Materze w Basilicacie: domy i kościoły wykute w skale i zamieszkane od czasów prehistorycznych.

Negli anni Cinquanta i Sassi erano considerati una 'vergogna nazionale' per la povertà dei loro abitanti, che furono trasferiti in case nuove. Oggi sono restaurati, ospitano alberghi e ristoranti, e nel 2019 Matera è stata Capitale europea della cultura.

W latach pięćdziesiątych Sassi uważano za 'hańbę narodową' z powodu biedy ich mieszkańców, których przeniesiono do nowych domów. Dziś są odnowione, mieszczą hotele i restauracje, a w 2019 roku Matera była Europejską Stolicą Kultury.

L'UNESCO non protegge solo muri e monumenti. Nel 2014 sono entrati nella lista i paesaggi vitivinicoli di Langhe, Roero e Monferrato, in Piemonte, e nel 2019 le colline del Prosecco, in Veneto: campagne disegnate in secoli di lavoro dai viticoltori.

UNESCO chroni nie tylko mury i zabytki. W 2014 roku na listę trafiły winiarskie krajobrazy Langhe, Roero i Monferrato w Piemoncie, a w 2019 roku wzgórza Prosecco w Wenecji Euganejskiej: okolice ukształtowane przez wieki pracy winiarzy.

Nel 2017 è stata riconosciuta perfino un'arte: quella del pizzaiuolo napoletano, inserita nel Patrimonio culturale immateriale. A essere protetto non è un piatto, ma il sapere e i gesti che passano da un pizzaiolo all'altro.

W 2017 roku uznano nawet pewną sztukę: sztukę neapolitańskiego 'pizzaiuolo', wpisaną na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Chroni się nie danie, lecz wiedzę i ruchy przekazywane z jednego pizzaiolo na drugiego.

Ecco una piccola lista di tesori che rendono l'Italia unica:

Oto krótka lista skarbów, dzięki którym Włochy są wyjątkowe:

Avere così tanti siti è un onore, ma anche un peso. Restaurare un affresco o mettere in sicurezza un muro romano costa molto e richiede anni di lavoro.

Posiadanie tylu obiektów to zaszczyt, ale i ciężar. Odnowienie fresku czy zabezpieczenie rzymskiego muru kosztuje dużo i wymaga lat pracy.

Il problema più nuovo è il turismo di massa. Venezia, che ha meno di 50.000 abitanti nel centro storico, riceve milioni di visitatori l'anno, e dal 2024 in alcuni giorni chi viene solo per una giornata deve pagare un contributo d'accesso.

Najnowszym problemem jest turystyka masowa. Wenecja, która ma w historycznym centrum mniej niż 50 000 mieszkańców, przyjmuje co roku miliony turystów, a od 2024 roku w niektóre dni osoby przyjeżdżające tylko na jeden dzień muszą płacić opłatę za wstęp.

Dalla Valle dei Templi alle colline del Prosecco, i siti UNESCO italiani raccontano tremila anni di storia in uno spazio relativamente piccolo.

Od Doliny Świątyń po wzgórza Prosecco włoskie obiekty UNESCO opowiadają trzy tysiące lat historii na stosunkowo niewielkiej przestrzeni.

Per chi studia l'italiano, sono anche un ottimo motivo per leggere: i cartelli, le guide e i racconti dei custodi sono pieni di parole che nessun manuale insegna.

Dla uczących się włoskiego to także świetny powód do czytania: tablice, przewodniki i opowieści strażników są pełne słów, których nie uczy żaden podręcznik.