Il rito del caffè

Per un italiano il caffè non è soltanto una dose di caffeina per svegliarsi. È una pausa, un gesto di amicizia, un piccolo rito che si ripete più volte al giorno, da Bolzano a Palermo.

Dla Włocha kawa to nie tylko porcja kofeiny na przebudzenie. To przerwa, przyjacielski gest, mały rytuał powtarzany kilka razy dziennie, od Bolzano po Palermo.

Basta entrare in un bar la mattina per capirlo: il rumore delle tazzine, il sibilo della macchina dell'espresso, il barista che lavora velocissimo e i clienti che scambiano due parole anche se non si conoscono.

Wystarczy rano wejść do baru, żeby to zrozumieć: brzęk filiżanek, syk ekspresu, barista pracujący błyskawicznie i klienci, którzy zamieniają kilka słów, choć się nie znają.

In Italia il caffè si beve spesso in piedi, al bancone. Si ordina, si paga (in molti bar si paga prima alla cassa e si porta lo scontrino al barista) e dopo due o tre minuti si è già fuori.

We Włoszech kawę pije się często na stojąco, przy barze. Zamawia się, płaci (w wielu barach najpierw płaci się przy kasie i podaje paragon bariście), a po dwóch, trzech minutach jest się już na zewnątrz.

Al banco si chiacchiera con il barista o con chi sta accanto. 'Ci prendiamo un caffè?' è il modo più comune per invitare qualcuno a parlare, a fare pace o a discutere di lavoro. Chi si siede al tavolino, invece, spesso paga di più per il servizio.

Przy barze rozmawia się z baristą albo z sąsiadem. „Ci prendiamo un caffè?”, czyli „Pójdziemy na kawę?”, to najczęstszy sposób, by zaprosić kogoś na rozmowę, pogodzić się albo omówić interesy. Kto natomiast siada przy stoliku, często płaci więcej za obsługę.

Una delle regole non scritte più famose riguarda il latte. Per gli italiani il cappuccino è una bevanda da colazione, da prendere con un cornetto. Il nome viene dai frati cappuccini, perché il suo colore ricorda quello del loro saio.

Jedna z najsłynniejszych niepisanych zasad dotyczy mleka. Dla Włochów cappuccino to napój śniadaniowy, do którego je się cornetto. Nazwa pochodzi od zakonników kapucynów, bo kolor napoju przypomina barwę ich habitów.

Ordinare un cappuccino dopo pranzo, o peggio insieme a un piatto di pasta, fa sorridere il barista. Molti italiani pensano che il latte dopo un pasto abbondante appesantisca la digestione. Nessuno però vi negherà un cappuccino alle cinque del pomeriggio.

Zamówienie cappuccino po obiedzie, a co gorsza do talerza makaronu, wywoła uśmiech baristy. Wielu Włochów uważa, że mleko po obfitym posiłku obciąża trawienie. Nikt jednak nie odmówi ci cappuccino o piątej po południu.

Quando un italiano ordina 'un caffè', riceve automaticamente un espresso: pochi sorsi di caffè forte con una crema color nocciola in superficie. Attenzione: se chiedete 'un latte', vi porteranno un bicchiere di latte.

Kiedy Włoch zamawia „un caffè”, automatycznie dostaje espresso: kilka łyków mocnej kawy z orzechową pianką na wierzchu. Uwaga: jeśli poprosisz o „un latte”, przyniosą ci szklankę mleka.

Poi ci sono le varianti: il caffè ristretto, ancora più corto e intenso, il caffè lungo, con un po' più d'acqua, e il caffè macchiato, cioè 'macchiato' con una goccia di latte caldo o freddo. Il latte macchiato, invece, è un bicchiere di latte caldo con un po' di caffè.

Są też odmiany: caffè ristretto, jeszcze krótsze i mocniejsze, caffè lungo, z odrobiną więcej wody, oraz caffè macchiato, czyli „poplamione” kroplą ciepłego lub zimnego mleka. Natomiast latte macchiato to szklanka gorącego mleka z odrobiną kawy.

Dopo pranzo o dopo cena c'è chi ordina un 'caffè corretto', cioè un espresso 'corretto' con un po' di liquore.

Po obiedzie albo po kolacji niektórzy zamawiają „caffè corretto”, czyli espresso „poprawione” odrobiną likieru.

Di solito si usano la grappa, la sambuca o il brandy. L'abitudine è diffusa soprattutto al Nord e in montagna, dove d'inverno qualcosa che scalda è sempre ben accetto.

Zwykle używa się grappy, sambuki albo brandy. Zwyczaj ten jest popularny zwłaszcza na północy i w górach, gdzie zimą wszystko, co rozgrzewa, jest mile widziane.

A Napoli è nata una delle tradizioni più belle legate al caffè: il 'caffè sospeso'. Chi ha avuto una buona giornata paga due caffè, ma ne beve uno solo.

W Neapolu narodziła się jedna z najpiękniejszych tradycji związanych z kawą: „caffè sospeso”, czyli kawa zawieszona. Ktoś, kto miał dobry dzień, płaci za dwie kawy, ale wypija tylko jedną.

Il secondo resta 'sospeso', già pagato per qualcuno che entrerà più tardi e non può permetterselo. Lo scrittore napoletano Luciano De Crescenzo ha dedicato a questa usanza un libro, intitolato proprio Il caffè sospeso.

Druga zostaje „zawieszona”, już opłacona dla kogoś, kto przyjdzie później i nie stać go na nią. Neapolitański pisarz Luciano De Crescenzo poświęcił temu zwyczajowi książkę zatytułowaną właśnie Il caffè sospeso.

Sullo zucchero si discute da sempre. I puristi bevono il caffè amaro, perché secondo loro solo così si sentono davvero l'aroma e la tostatura.

O cukier spiera się od zawsze. Puryści piją kawę gorzką, bo ich zdaniem tylko tak naprawdę czuć aromat i palenie ziaren.

Molti italiani però aggiungono una bustina di zucchero. A casa, con la moka, c'è chi prepara la 'cremina': si sbattono con forza le prime gocce di caffè insieme allo zucchero, finché si ottiene una crema chiara e densa.

Wielu Włochów dodaje jednak saszetkę cukru. W domu, przy kawiarce moka, niektórzy robią „cremina”: energicznie ubijają pierwsze krople kawy z cukrem, aż powstanie jasny, gęsty krem.

In molti bar, soprattutto al Sud, insieme al caffè arriva un bicchierino d'acqua, naturale o frizzante.

W wielu barach, zwłaszcza na południu, do kawy podaje się mały kieliszek wody, niegazowanej albo gazowanej.

L'acqua si beve prima del caffè, per pulire la bocca e sentire meglio il gusto. Secondo alcuni berla dopo vuol dire voler mandare via il sapore del caffè, come se non fosse stato buono.

Wodę pije się przed kawą, żeby oczyścić usta i lepiej poczuć smak. Niektórzy twierdzą, że wypicie jej po kawie oznacza chęć pozbycia się smaku, jakby kawa nie była dobra.

Se il bar è il luogo dove si sta insieme, in casa regna la moka. La lanciò Alfonso Bialetti nel 1933, e oggi in quasi tutte le cucine italiane ce n'è almeno una. Sulla scatola c'è ancora l'omino con i baffi, disegnato negli anni Cinquanta.

Jeśli bar jest miejscem spotkań, to w domu króluje moka. Wprowadził ją na rynek Alfonso Bialetti w 1933 roku, a dziś niemal w każdej włoskiej kuchni jest przynajmniej jedna. Na pudełku wciąż widnieje ludzik z wąsami, narysowany w latach pięćdziesiątych.

Il borbottio della moka sul fuoco e il profumo che si sparge per la casa sono, per molti italiani, il segnale che la giornata è cominciata.

Dla wielu Włochów bulgotanie mokki na kuchence i zapach rozchodzący się po domu to znak, że dzień się zaczął.

Ogni città ha le sue abitudini. A Trieste, storico porto del caffè, il vocabolario è tutto diverso: l'espresso si chiama 'nero', il caffè macchiato 'capo' e il macchiato servito in un bicchierino 'capo in b'.

Każde miasto ma swoje zwyczaje. W Trieście, historycznym porcie kawowym, słownictwo jest zupełnie inne: espresso nazywa się tam „nero”, caffè macchiato „capo”, a macchiato podane w małej szklaneczce „capo in b”.

In Sicilia d'estate si fa colazione con la granita al caffè, con la panna e una brioche. A Lecce, invece, si beve il caffè in ghiaccio con il latte di mandorla.

Na Sycylii latem je się na śniadanie granitę kawową z bitą śmietaną i brioszką. W Lecce natomiast pije się kawę z lodem i mlekiem migdałowym.

Ci sono piccoli gesti che mostrano quanto gli italiani rispettino il caffè. Il cucchiaino serve solo a mescolare lo zucchero e poi si appoggia sul piattino: non si mette in bocca.

Drobne gesty pokazują, jak bardzo Włosi szanują kawę. Łyżeczka służy tylko do zamieszania cukru, a potem odkłada się ją na spodek: nie wkłada się jej do ust.

E quando arriva un ospite, la prima cosa che gli si offre è un caffè, a qualsiasi ora. Si può dire di no, ma il padrone di casa probabilmente insisterà.

A gdy przychodzi gość, pierwszą rzeczą, jaką mu się proponuje, jest kawa, o każdej porze dnia. Można odmówić, ale gospodarz zapewne będzie nalegał.

In Italia il caffè è soprattutto una scusa per fermarsi qualche minuto, scambiare due parole e poi tornare alle proprie cose.

We Włoszech kawa jest przede wszystkim pretekstem, by zatrzymać się na kilka minut, zamienić parę słów i wrócić do swoich spraw.

Per chi impara l'italiano, entrare in un bar e dire senza esitare 'un caffè, per favore' è un primo piccolo passo per sentirsi a casa.

Dla kogoś, kto uczy się włoskiego, wejście do baru i powiedzenie bez wahania „un caffè, per favore” to pierwszy mały krok, by poczuć się jak u siebie.