Parlare con le mani

In Italia il silenzio non è mai del tutto silenzioso. Anche quando nessuno dice una parola, le mani, le spalle e il viso continuano a parlare.

We Włoszech cisza nigdy nie jest do końca cicha. Nawet gdy nikt nie mówi ani słowa, ręce, ramiona i twarz wciąż mówią.

I gesti italiani sono quasi un vocabolario parallelo: un codice che tutti conoscono e che aggiunge enfasi, emozioni e sfumature a ogni conversazione. La studiosa Isabella Poggi ne ha contati circa 250.

Włoskie gesty to niemal równoległy słownik: kod, który zna każdy i który dodaje każdej rozmowie nacisku, emocji i niuansów. Badaczka Isabella Poggi naliczyła ich około 250.

Nessuno lo sa con certezza, ma le spiegazioni non mancano. Già nel 1832 il canonico napoletano Andrea de Jorio scrisse un libro per dimostrare che molti gesti di Napoli erano gli stessi degli antichi greci e romani.

Nikt nie wie tego na pewno, ale wyjaśnień nie brakuje. Już w 1832 roku neapolitański kanonik Andrea de Jorio napisał książkę, w której dowodził, że wiele neapolitańskich gestów to te same gesty, których używali starożytni Grecy i Rzymianie.

Un'altra teoria guarda alla storia più recente: per secoli l'Italia fu divisa in tanti stati, con dialetti molto diversi tra loro. Nei mercati affollati, tra persone che a parole non si capivano bene, i gesti diventavano una lingua comune.

Inna teoria odwołuje się do nowszej historii: przez stulecia Włochy były podzielone na wiele państw, a dialekty bardzo się od siebie różniły. Na zatłoczonych targach, wśród ludzi, którzy słabo rozumieli się nawzajem, gesty stawały się wspólnym językiem.

Se c'è un gesto che rappresenta l'Italia nel mondo, è la mano con le punte delle dita unite e rivolte verso l'alto, mossa su e giù. Si chiama "mano a borsa" o "a pigna", e dal 2020 esiste perfino come emoji.

Jeśli jakiś gest reprezentuje Włochy na świecie, to jest nim dłoń ze złączonymi, skierowanymi do góry czubkami palców, poruszana w górę i w dół. Nazywa się ją „mano a borsa” (ręka jak sakiewka) albo „a pigna” (jak szyszka), a od 2020 roku istnieje nawet jako emoji.

Contrariamente a quanto pensano molti stranieri, non ha niente a che fare con il cibo. Significa "Ma che dici?" o "Ma che vuoi?" ed esprime impazienza o incredulità verso chi parla.

Wbrew temu, co myśli wielu cudzoziemców, ten gest nie ma nic wspólnego z jedzeniem. Znaczy „Co ty mówisz?” albo „Czego ty chcesz?” i wyraża zniecierpliwienie lub niedowierzanie wobec rozmówcy.

Per un italiano gesticolare non significa muovere le mani a caso. Velocità, ampiezza e forza del movimento possono cambiare del tutto il senso del messaggio.

Dla Włocha gestykulowanie nie oznacza machania rękami na chybił trafił. Szybkość, zakres i siła ruchu mogą całkowicie zmienić sens komunikatu.

La stessa mano a borsa, mossa lentamente, può accompagnare una domanda quasi gentile; scossa in fretta, a pochi centimetri dal naso di qualcuno, diventa un segno di rabbia.

Ta sama „sakiewka” poruszana powoli może towarzyszyć niemal uprzejmemu pytaniu; potrząsana szybko kilka centymetrów przed czyimś nosem staje się oznaką złości.

Quando un italiano vuole dire che un piatto è squisito, raramente si accontenta delle parole. Premere l'indice sulla guancia e ruotarlo avanti e indietro significa "Buonissimo!".

Kiedy Włoch chce powiedzieć, że danie jest przepyszne, rzadko wystarczają mu słowa. Przyciśnięcie palca wskazującego do policzka i obracanie nim w przód i w tył znaczy „Pycha!”.

Un altro gesto comune è unire la punta del pollice e quella dell'indice e tracciare nell'aria una linea orizzontale: vuol dire che qualcosa è perfetto, cucinato proprio "a puntino".

Inny popularny gest to złączenie czubków kciuka i palca wskazującego i narysowanie w powietrzu poziomej linii: oznacza, że coś jest idealne, ugotowane w sam raz, „a puntino”.

Chi si tira giù con l'indice la pelle sotto l'occhio vuole dire: "Occhio, stai attento!", oppure "Quello è un furbo, non fidarti".

Kto palcem wskazującym ściąga w dół skórę pod okiem, chce powiedzieć: „Uważaj, miej oczy otwarte!” albo „To cwaniak, nie ufaj mu”.

Passare il dorso delle dita sotto il mento, dal collo verso l'esterno, significa invece "Non me ne importa niente". È un gesto di totale indifferenza, e non proprio educato.

Przeciągnięcie wierzchem palców pod brodą, od szyi na zewnątrz, oznacza natomiast „Nic mnie to nie obchodzi”. To gest całkowitej obojętności, i niezbyt grzeczny.

Il gesto delle corna, con l'indice e il mignolo tesi, ha più di un significato. Rivolto verso il basso serve a scacciare la sfortuna e il malocchio, un po' come toccare ferro.

Gest rogów, z wyprostowanym palcem wskazującym i małym palcem, ma więcej niż jedno znaczenie. Skierowany w dół odpędza pecha i złe oko, trochę jak odpukiwanie w niemalowane drewno.

Rivolto verso una persona, invece, è un insulto pesante: vuol dire che il suo partner la tradisce. Meglio usarlo con molta prudenza.

Skierowany w stronę jakiejś osoby jest natomiast ciężką obelgą: oznacza, że partner tej osoby ją zdradza. Lepiej używać go bardzo ostrożnie.

Per mandare via qualcuno basta agitare più volte la mano verso l'esterno, con il palmo rivolto in basso, come per scacciare una mosca: "Sciò, vattene!".

Żeby kogoś przegonić, wystarczy kilka razy machnąć ręką na zewnątrz, dłonią w dół, jak przy odganianiu muchy: „A sio, zmykaj!”.

Le mani giunte come in preghiera, agitate su e giù davanti al petto, sono invece una richiesta esasperata: "Ma che vuoi da me?" o "Ti prego, basta!".

Złożone jak do modlitwy dłonie, którymi potrząsa się w górę i w dół przed piersią, są natomiast zniecierpliwioną prośbą: „Czego ty ode mnie chcesz?” albo „Błagam, dość już!”.

Spesso il gesto coinvolge anche l'altra persona. Toccare il braccio o la spalla di chi ascolta è un modo per tenerne viva l'attenzione e per creare un legame.

Gest często obejmuje też drugą osobę. Dotknięcie ramienia albo barku słuchacza to sposób na podtrzymanie jego uwagi i nawiązanie więzi.

In Italia le persone che parlano stanno più vicine che nei paesi del Nord Europa, e il contatto fisico è visto come un segno di calore e di fiducia, non come un'invasione.

We Włoszech ludzie stoją w czasie rozmowy bliżej siebie niż w krajach Europy Północnej, a kontakt fizyczny uchodzi za oznakę serdeczności i zaufania, a nie za naruszenie przestrzeni.

Alcuni gesti sostituiscono intere frasi e permettono di comunicare a distanza, da un lato all'altro di una piazza o in un bar pieno di rumore.

Niektóre gesty zastępują całe zdania i pozwalają porozumiewać się na odległość, z jednego końca placu na drugi albo w hałaśliwym barze.

La gestualità cambia anche con la geografia. Al Sud, e soprattutto a Napoli, i gesti sono in genere più ampi, teatrali e frequenti; in Sicilia e in Calabria molti dicono "no" alzando il mento all'indietro, come si fa in Grecia.

Gestykulacja zmienia się też z geografią. Na Południu, a zwłaszcza w Neapolu, gesty są zwykle szersze, bardziej teatralne i częstsze; na Sycylii i w Kalabrii wielu ludzi mówi „nie”, unosząc podbródek do tyłu, tak jak w Grecji.

Al Nord si gesticola meno e in modo più contenuto, ma i gesti principali sono gli stessi e li capiscono tutti, da Bolzano a Palermo.

Na Północy gestykuluje się mniej i oszczędniej, ale najważniejsze gesty są te same i rozumie je każdy, od Bolzano po Palermo.

Nel 1958 il designer Bruno Munari pubblicò un "Supplemento al dizionario italiano", un piccolo libro di fotografie dedicato soltanto ai gesti. Da allora in molti hanno provato a catalogarli, ma nessuna lista è davvero completa.

W 1958 roku projektant Bruno Munari wydał „Supplemento al dizionario italiano” (Suplement do słownika włoskiego), małą książkę ze zdjęciami poświęconą wyłącznie gestom. Od tamtej pory wielu próbowało je skatalogować, ale żadna lista nie jest naprawdę kompletna.

Per chi studia l'italiano vale la pena guardare le mani oltre che ascoltare le parole. Spesso un gesto dice in un secondo quello che una frase direbbe in dieci parole.

Ucząc się włoskiego, warto nie tylko słuchać słów, ale też patrzeć na ręce. Gest często mówi w sekundę to, na co zdanie potrzebowałoby dziesięciu słów.