L'Unità d'Italia

L'Italia viene spesso descritta come un mosaico, e la sua lingua lo dimostra meglio di qualsiasi altra cosa. Da una regione all'altra, e a volte da un paese all'altro, si parlano dialetti così diversi che due italiani possono non capirsi.

Włochy często opisuje się jako mozaikę, a ich język pokazuje to lepiej niż cokolwiek innego. W różnych regionach, a czasem w sąsiednich miejscowościach, mówi się dialektami tak odmiennymi, że dwóch Włochów może się nie rozumieć.

Il motivo è storico. Il Regno d'Italia nacque solo nel 1861, e Roma ne entrò a far parte nel 1870. Prima la penisola era divisa in regni, ducati e repubbliche, ognuno con le sue leggi, le sue monete e la sua lingua di tutti i giorni.

Przyczyna jest historyczna. Królestwo Włoch powstało dopiero w 1861 roku, a Rzym dołączył do niego w 1870 roku. Wcześniej półwysep był podzielony na królestwa, księstwa i republiki, a każde z nich miało własne prawa, własną walutę i własny język codzienny.

Dopo la caduta dell'Impero romano d'Occidente, nel 476, il latino parlato non scomparve, ma cambiò lentamente e in modo diverso da zona a zona. Le montagne e la mancanza di un potere centrale tenevano le comunità separate.

Po upadku zachodniego cesarstwa rzymskiego w 476 roku mówiona łacina nie zniknęła, lecz powoli się zmieniała, w każdym regionie inaczej. Góry i brak władzy centralnej oddzielały od siebie społeczności.

Ogni città e ogni valle sviluppò così il suo modo di parlare. Poi le dominazioni straniere che si susseguirono nei secoli lasciarono parole e suoni diversi nelle varie regioni.

Każde miasto i każda dolina wykształciły więc własny sposób mówienia. Potem obce panowania, które następowały po sobie przez wieki, zostawiły w poszczególnych regionach różne słowa i dźwięki.

Al Nord i dialetti hanno subito l'influenza dei Longobardi e dei Franchi, e alcuni suoni ricordano il francese. In Sicilia si trovano tracce di greco, arabo, normanno e spagnolo, mentre il napoletano conserva molte parole spagnole e francesi.

Na północy dialekty ulegały wpływom Longobardów i Franków, a niektóre dźwięki przypominają francuski. Na Sycylii można znaleźć ślady greki, arabskiego, normańskiego i hiszpańskiego, a neapolitański zachował wiele słów hiszpańskich i francuskich.

Le differenze non riguardano solo l'accento, ma anche la grammatica e il lessico. Per questo i linguisti considerano molti dialetti vere lingue regionali, nate dal latino proprio come l'italiano.

Różnice dotyczą nie tylko akcentu, ale też gramatyki i słownictwa. Dlatego językoznawcy uważają wiele dialektów za prawdziwe języki regionalne, które powstały z łaciny tak samo jak włoski.

Nel Trecento, grazie a Dante, Petrarca e Boccaccio, il fiorentino diventò la lingua della letteratura. Dante, nel trattato De vulgari eloquentia, aveva contato in Italia almeno quattordici volgari diversi.

W XIV wieku, dzięki Dantemu, Petrarce i Boccacciowi, florencki stał się językiem literatury. Dante w traktacie De vulgari eloquentia naliczył we Włoszech co najmniej czternaście różnych języków ludowych.

Ma il fiorentino letterario era una lingua scritta, usata dalle persone colte. Ancora nel Cinquecento un contadino piemontese e un pescatore calabrese, se si fossero incontrati, avrebbero fatto molta fatica a capirsi.

Ale literacki florencki był językiem pisanym, używanym przez ludzi wykształconych. Jeszcze w XVI wieku chłop z Piemontu i rybak z Kalabrii, gdyby się spotkali, z wielkim trudem by się porozumieli.

Il 17 marzo 1861 fu proclamato il Regno d'Italia, sotto i Savoia, dopo la diplomazia di Cavour e la spedizione dei Mille di Giuseppe Garibaldi. Il Paese era unito politicamente, ma non nella lingua: secondo il linguista Tullio De Mauro, solo il 2,5% degli abitanti parlava italiano.

17 marca 1861 roku, po dyplomatycznych zabiegach Cavoura i wyprawie Tysiąca Giuseppe Garibaldiego, proklamowano Królestwo Włoch pod rządami dynastii sabaudzkiej. Kraj był zjednoczony politycznie, ale nie językowo: według językoznawcy Tullia De Mauro po włosku mówiło tylko 2,5% mieszkańców.

Dopo l'Unità circolò una frase attribuita a Massimo d'Azeglio: 'Fatta l'Italia, bisogna fare gli italiani'. Una delle sfide più grandi era proprio dare a tutti una lingua comune.

Po zjednoczeniu krążyło zdanie przypisywane Massimowi d'Azeglio: „Stworzyliśmy Włochy, teraz trzeba stworzyć Włochów”. Jednym z największych wyzwań było właśnie dać wszystkim wspólny język.

Nel 1877 la legge Coppino rese obbligatori i primi anni della scuola elementare, ma non bastò. Molti bambini lasciavano presto i banchi per lavorare nei campi, e a casa e con gli amici si continuava a parlare dialetto.

W 1877 roku ustawa Coppina wprowadziła obowiązek nauki w pierwszych latach szkoły podstawowej, ale to nie wystarczyło. Wiele dzieci wcześnie porzucało szkołę, by pracować w polu, a w domu i wśród znajomych nadal mówiło się dialektem.

Paradossalmente aiutò anche la Prima guerra mondiale. Nelle trincee soldati di ogni regione vissero insieme per anni, e per capirsi dovettero usare l'italiano, almeno un po'.

Paradoksalnie pomogła też pierwsza wojna światowa. W okopach żołnierze ze wszystkich regionów żyli razem całymi latami i, żeby się porozumieć, musieli używać włoskiego, choćby trochę.

Il vero cambiamento arrivò nel Novecento. La radio dagli anni Venti e la televisione dal 1954 portarono l'italiano nelle case di tutti, anche nei paesi più isolati.

Prawdziwa zmiana nadeszła w XX wieku. Radio od lat dwudziestych, a telewizja od 1954 roku przyniosły język włoski do wszystkich domów, nawet w najbardziej odciętych wioskach.

Tra il 1960 e il 1968 il maestro Alberto Manzi insegnò a leggere e a scrivere in TV, nel programma 'Non è mai troppo tardi'. Si calcola che quasi un milione e mezzo di adulti abbia ottenuto la licenza elementare grazie a queste lezioni.

W latach 1960-1968 nauczyciel Alberto Manzi uczył czytać i pisać w telewizji, w programie „Non è mai troppo tardi” („Nigdy nie jest za późno”). Szacuje się, że dzięki tym lekcjom świadectwo ukończenia szkoły podstawowej zdobyło prawie półtora miliona dorosłych.

Ecco alcune parlate che ancora oggi influenzano il modo di parlare degli italiani:

Oto kilka odmian, które do dziś wpływają na to, jak mówią Włosi:

Oggi quasi tutti gli italiani parlano italiano, ma molti usano anche il dialetto. L'italiano serve al lavoro, a scuola e nelle situazioni formali; il dialetto si usa in famiglia, con gli amici o al mercato.

Dziś prawie wszyscy Włosi mówią po włosku, ale wielu używa też dialektu. Włoski służy w pracy, w szkole i w sytuacjach oficjalnych; dialektu używa się w rodzinie, wśród przyjaciół albo na targu.

I linguisti chiamano questa situazione 'diglossia': due varietà con ruoli diversi. Il dialetto è spesso la lingua degli affetti e degli scherzi, l'italiano quella della vita pubblica e dello studio.

Językoznawcy nazywają to „dyglosją”: dwie odmiany języka pełnią różne role. Dialekt jest często językiem uczuć i żartów, włoski zaś językiem życia publicznego i nauki.

Anche chi non parla dialetto rivela da dove viene. L'italiano regionale usa parole italiane, ma con la cadenza e alcune costruzioni della zona.

Nawet ten, kto nie mówi dialektem, zdradza swoje pochodzenie. Regionalny włoski używa włoskich słów, ale z miejscową melodią i niektórymi lokalnymi konstrukcjami.

Un fiorentino dice 'la hasa' invece di 'la casa': è la famosa gorgia toscana. In Sicilia si mette spesso il verbo alla fine della frase, come fa il commissario di Andrea Camilleri quando risponde al telefono: 'Montalbano sono'.

Florentczyk mówi „la hasa” zamiast „la casa”: to słynna toskańska gorgia. Na Sycylii czasownik często stawia się na końcu zdania, tak jak komisarz z powieści Andrei Camilleriego, gdy odbiera telefon: „Montalbano sono” („Montalbano jestem”).

Chi pensa che i giovani abbiano abbandonato i dialetti si sbaglia. Molte parole regionali sono entrate nello slang nazionale grazie al cinema, ai social e alla musica rap e trap.

Kto myśli, że młodzi porzucili dialekty, jest w błędzie. Wiele regionalnych słów weszło do ogólnokrajowego slangu dzięki kinu, mediom społecznościowym oraz muzyce rap i trap.

'Daje' (dai, forza) e 'scialla' (stai tranquillo) vengono da Roma, ma oggi le usano i ragazzi di tutta Italia, da Milano a Palermo.

„Daje” (dawaj, no już) i „scialla” (wyluzuj, spokojnie) pochodzą z Rzymu, ale dziś używa ich młodzież w całych Włoszech, od Mediolanu po Palermo.

Oggi molti dialetti si parlano meno di un tempo, soprattutto tra i giovani delle città. Restano però vivi nelle canzoni, nel teatro, nei proverbi e nei nomi dei piatti.

Dziś wieloma dialektami mówi się rzadziej niż dawniej, zwłaszcza wśród młodzieży w miastach. Wciąż jednak żyją w piosenkach, teatrze, przysłowiach i nazwach potraw.

Per chi studia l'italiano, ascoltarli aiuta a capire meglio il Paese: dietro una sola lingua nazionale ci sono decine di modi diversi di parlare.

Dla kogoś, kto uczy się włoskiego, słuchanie ich pomaga lepiej zrozumieć ten kraj: za jednym językiem narodowym kryją się dziesiątki różnych sposobów mówienia.