I borghi più belli d'Italia

Roma, Firenze e Venezia attirano ogni anno milioni di turisti, ma esiste un'altra Italia, più silenziosa: quella dei borghi. Sono piccoli paesi, spesso di origine medievale, dove le strade sono troppo strette per le auto e il tempo sembra scorrere più lentamente.

Rzym, Florencja i Wenecja przyciągają co roku miliony turystów, ale istnieją też inne, cichsze Włochy: Włochy borghi. To małe miasteczka, często o średniowiecznym rodowodzie, w których uliczki są za wąskie dla samochodów, a czas zdaje się płynąć wolniej.

Dal 2001 l'associazione 'I Borghi più belli d'Italia' sceglie e promuove questi luoghi. Oggi ne conta più di 300, dalle Alpi alla Sicilia, e per entrare nella lista un paese deve avere un centro storico ben conservato.

Od 2001 roku stowarzyszenie 'I Borghi più belli d'Italia' (Najpiękniejsze miasteczka Włoch) wybiera i promuje takie miejsca. Dziś należy do niego ponad 300 miejscowości, od Alp po Sycylię, a żeby trafić na listę, miasteczko musi mieć dobrze zachowane stare centrum.

La parola 'borgo' viene dal latino tardo 'burgus', che indicava una piccola fortificazione. Nel Medioevo il borgo era il centro abitato nato ai piedi di un castello o lungo una strada importante, spesso protetto da mura.

Słowo 'borgo' pochodzi od późnołacińskiego 'burgus', oznaczającego niewielką fortyfikację. W średniowieczu borgo było osadą, która powstawała u stóp zamku albo przy ważnej drodze, często otoczoną murami.

Oggi si chiama borgo un piccolo paese con un centro storico antico: strade di ciottoli, case di pietra, una piazza con la chiesa e, quasi sempre, una bella vista sulla campagna intorno.

Dziś borgo to małe miasteczko ze starym centrum: brukowane uliczki, kamienne domy, plac z kościołem i niemal zawsze piękny widok na okolicę.

Nel nord del Lazio, in provincia di Viterbo, Civita di Bagnoregio sta in cima a una collina di tufo, una roccia morbida che la pioggia e il vento consumano piano piano. Per questo lo scrittore Bonaventura Tecchi, nato a Bagnoregio, la chiamò 'la città che muore'.

Na północy Lacjum, w prowincji Viterbo, Civita di Bagnoregio leży na szczycie wzgórza z tufu, miękkiej skały, którą deszcz i wiatr powoli kruszą. Dlatego pisarz Bonaventura Tecchi, urodzony w Bagnoregio, nazwał je 'umierającym miastem'.

Ci si arriva solo a piedi, attraverso un lungo ponte pedonale. In paese vive ormai una manciata di persone, mentre ogni anno arrivano centinaia di migliaia di visitatori, che dal 2013 pagano un biglietto d'ingresso.

Można tam dojść tylko pieszo, długim mostem dla pieszych. Mieszka tu już zaledwie garstka ludzi, a co roku przyjeżdżają setki tysięcy turystów, którzy od 2013 roku płacą za wstęp.

In molti borghi sopravvivono mestieri antichi. Entrando in una bottega si possono vedere artigiani che lavorano con gli stessi gesti dei loro nonni.

W wielu borghi przetrwały dawne rzemiosła. Wchodząc do warsztatu, można zobaczyć rzemieślników, którzy pracują tymi samymi ruchami co ich dziadkowie.

A Deruta, in Umbria, la ceramica si dipinge a mano dal Medioevo; a Volterra, in Toscana, si lavora l'alabastro, una pietra chiara e morbida che usavano già gli Etruschi. Spesso queste tecniche passano di generazione in generazione nella stessa famiglia.

W Derucie, w Umbrii, ceramikę maluje się ręcznie od średniowiecza; w Volterze, w Toskanii, obrabia się alabaster, jasny i miękki kamień, którego używali już Etruskowie. Często te techniki przechodzą z pokolenia na pokolenie w obrębie jednej rodziny.

Non tutti i borghi sono in collina o in montagna. Sulla costa ligure, i cinque paesi delle Cinque Terre e borghi come Portofino hanno case dai colori vivaci, costruite una sopra l'altra a pochi metri dal mare.

Nie wszystkie borghi leżą na wzgórzach czy w górach. Na wybrzeżu Ligurii pięć miejscowości Cinque Terre i takie miasteczka jak Portofino mają kolorowe domy, zbudowane jeden nad drugim kilka metrów od morza.

Erano paesi di pescatori, e la cucina lo racconta ancora: a Monterosso si conservano le acciughe sotto sale, mentre in tutta la regione si prepara il pesto con il basilico ligure. Molti visitatori vengono anche solo per questi sapori.

Były to wioski rybackie i kuchnia wciąż o tym przypomina: w Monterosso soli się anchois, a w całym regionie przyrządza się pesto z liguryjskiej bazylii. Wielu turystów przyjeżdża tu tylko dla tych smaków.

Visitare un borgo significa praticare il cosiddetto 'turismo lento'. Non si corre da un monumento all'altro: ci si siede in piazza, si beve un bicchiere di vino locale e si guarda la vita del paese.

Odwiedzanie borgo to uprawianie tak zwanej 'turystyki powolnej'. Nie biega się od zabytku do zabytku: siada się na placu, pije kieliszek miejscowego wina i obserwuje życie miasteczka.

Contano i piccoli dettagli: il profumo del pane appena sfornato, le campane a mezzogiorno, due chiacchiere senza fretta con chi abita lì.

Liczą się drobiazgi: zapach świeżo upieczonego chleba, dzwony w południe, niespieszna rozmowa z mieszkańcami.

Quasi ogni borgo ha la sua sagra, una festa popolare dedicata a un prodotto tipico, come le castagne, il tartufo o il vino nuovo. Per qualche giorno la piazza si riempie di lunghi tavoli e tutto il paese mangia all'aperto.

Prawie każde borgo ma swoją sagrę, ludowe święto poświęcone lokalnemu produktowi, na przykład kasztanom, truflom albo młodemu winu. Przez kilka dni plac zapełnia się długimi stołami, a całe miasteczko je pod gołym niebem.

In cucina ci sono spesso i volontari del posto, e le ricette sono quelle delle nonne del paese, che difficilmente si trovano nei ristoranti delle grandi città.

W kuchni często pracują miejscowi wolontariusze, a przepisy pochodzą od tutejszych babć i trudno je znaleźć w restauracjach dużych miast.

Nonostante la loro bellezza, molti borghi si stanno svuotando. I giovani si trasferiscono in città per studiare o lavorare, e in paese restano soprattutto gli anziani.

Mimo swojego piękna wiele borghi się wyludnia. Młodzi wyjeżdżają do miast na studia lub do pracy, a w miasteczkach zostają głównie starsi ludzie.

Per invertire la tendenza, alcuni comuni vendono vecchie case abbandonate a un euro, a patto che chi le compra le ristrutturi entro pochi anni. Il primo è stato Salemi, in Sicilia, nel 2008; poi l'idea è stata ripresa da decine di altri paesi, come Sambuca di Sicilia e Mussomeli.

Aby odwrócić ten trend, niektóre gminy sprzedają stare, opuszczone domy za jedno euro pod warunkiem, że kupujący wyremontuje je w ciągu kilku lat. Pierwsze było Salemi na Sycylii w 2008 roku; potem pomysł podchwyciły dziesiątki innych miejscowości, na przykład Sambuca di Sicilia i Mussomeli.

Ecco alcuni esempi che mostrano quanto sono diversi i borghi italiani:

Oto kilka przykładów, które pokazują, jak różnorodne są włoskie borghi:

Molti registi hanno scelto i borghi come set. Le facciate antiche e la luce particolare di questi luoghi offrono una scenografia già pronta, senza bisogno di costruire nulla.

Wielu reżyserów wybrało borghi na plan filmowy. Stare fasady i szczególne światło tych miejsc tworzą gotową scenografię, bez potrzeby budowania czegokolwiek.

'Il postino', con Massimo Troisi, fu girato in parte a Procida, alla Corricella, il vecchio quartiere dei pescatori. In 'The American', del 2010, George Clooney si muove invece tra Castel del Monte e Calascio, due paesi di montagna in Abruzzo.

'Listonosz' z Massimem Troisim był częściowo kręcony na Procidzie, w Corricelli, dawnej dzielnicy rybaków. W filmie 'Amerykanin' z 2010 roku George Clooney porusza się między Castel del Monte a Calascio, dwiema górskimi miejscowościami w Abruzji.

Per salvare i borghi è nata anche l'idea dell''albergo diffuso'. Invece di costruire un nuovo hotel, si sistemano le case vuote sparse nel centro storico e le si trasforma in camere, con una sola reception per tutte.

Aby ratować borghi, wymyślono też 'albergo diffuso', czyli hotel rozproszony. Zamiast budować nowy hotel, odnawia się puste domy rozsiane po starym centrum i zamienia je w pokoje, z jedną recepcją dla wszystkich.

Uno degli esempi più noti è Santo Stefano di Sessanio, in Abruzzo. Chi dorme lì non è solo un turista: per qualche giorno vive come un abitante del paese e aiuta l'economia locale senza cambiare l'aspetto delle case.

Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Santo Stefano di Sessanio w Abruzji. Kto tam nocuje, nie jest zwykłym turystą: przez kilka dni żyje jak mieszkaniec miasteczka i wspiera lokalną gospodarkę, nie zmieniając wyglądu domów.

L'Italia dei borghi è fragile: basta poco perché un paese si svuoti o venga invaso dai turisti. Per questo va visitata con rispetto, magari fuori stagione e fermandosi almeno una notte.

Włochy borghi są kruche: niewiele trzeba, by miasteczko się wyludniło albo zostało zalane przez turystów. Dlatego warto je odwiedzać z szacunkiem, najlepiej poza sezonem i zostając przynajmniej na jedną noc.

Per chi studia l'italiano, un borgo è anche un'ottima palestra: per comprare il pane o chiedere una strada bisogna parlare con le persone, e spesso la conversazione dura molto più del previsto.

Dla uczących się włoskiego borgo to także świetny trening: żeby kupić chleb albo zapytać o drogę, trzeba rozmawiać z ludźmi, a rozmowa często trwa dużo dłużej, niż się spodziewamy.