Il Bel Paese

L'Italia viene spesso chiamata 'il Bel Paese'. L'espressione è antichissima: la usa Dante nella 'Divina Commedia' e la riprende Petrarca, che descrive il 'bel paese ch'Appennin parte, e 'l mar circonda et l'Alpe'. Più tardi diede il nome a un libro di geografia del 1876 e perfino a un formaggio.

Italië wordt vaak 'il Bel Paese' genoemd, het mooie land. De uitdrukking is heel oud: Dante gebruikt haar in de 'Goddelijke Komedie' en Petrarca neemt haar over als hij het 'mooie land' beschrijft 'dat de Apennijnen delen en dat de zee en de Alpen omringen'. Later kregen een aardrijkskundeboek uit 1876 en zelfs een kaas die naam.

Oltre alla bellezza, c'è anche un dato concreto: con una sessantina di siti, l'Italia è tra i paesi con più luoghi nella lista del Patrimonio mondiale dell'UNESCO, e da anni si contende il primo posto con la Cina.

Naast de schoonheid is er ook een concreet gegeven: met zo'n zestig locaties is Italië een van de landen met de meeste plekken op de Werelderfgoedlijst van UNESCO, en al jaren strijdt het met China om de eerste plaats.

Una spiegazione sta nella posizione dell'Italia, al centro del Mediterraneo. Per tremila anni questa terra è stata un punto d'incontro: qui sono passati Etruschi, Greci, Romani, Bizantini, Arabi, Normanni e Spagnoli.

Een verklaring ligt in de ligging van Italië, midden in de Middellandse Zee. Drieduizend jaar lang was dit land een ontmoetingsplaats: Etrusken, Grieken, Romeinen, Byzantijnen, Arabieren, Normandiërs en Spanjaarden zijn er allemaal geweest.

Ogni popolo ha lasciato qualcosa: un tempio, una chiesa, un modo di costruire. Il risultato è una stratificazione di storia così fitta che in molte città, scavando per una nuova metropolitana, si trovano ancora resti antichi.

Elk volk liet iets achter: een tempel, een kerk, een manier van bouwen. Het resultaat zijn zulke dichte lagen geschiedenis dat men in veel steden bij het graven van een nieuwe metrolijn nog steeds op oude resten stuit.

Cominciamo dal sud. Ad Agrigento, in Sicilia, la Valle dei Templi conserva i resti di una delle città più ricche della Magna Grecia. Il Tempio della Concordia, costruito nel V secolo a.C., è uno dei templi dorici meglio conservati al mondo.

We beginnen in het zuiden. In Agrigento, op Sicilië, liggen in de Valle dei Templi de resten van een van de rijkste steden van Groot-Griekenland. De Tempel van Concordia, gebouwd in de vijfde eeuw v.Chr., is een van de best bewaarde Dorische tempels ter wereld.

Passeggiare tra le colonne al tramonto, con il mare sullo sfondo, fa capire quanto fosse importante la Sicilia per i Greci più di 2.400 anni fa.

Wie bij zonsondergang tussen de zuilen wandelt, met de zee op de achtergrond, begrijpt hoe belangrijk Sicilië meer dan 2400 jaar geleden voor de Grieken was.

Salendo verso nord si arriva a Roma, il cui intero centro storico è patrimonio UNESCO dal 1980. Il Colosseo fu inaugurato nell'80 d.C.; il Pantheon, con la sua cupola di cemento, ha quasi 1.900 anni ed è ancora usato come chiesa.

Verder naar het noorden komen we in Rome, waarvan het hele historische centrum sinds 1980 UNESCO-werelderfgoed is. Het Colosseum werd in 80 n.Chr. geopend; het Pantheon, met zijn betonnen koepel, is bijna 1900 jaar oud en wordt nog steeds als kerk gebruikt.

A Roma l'UNESCO non protegge solo i monumenti, ma una città intera in cui l'antico e il moderno convivono ogni giorno: il traffico passa accanto ai Fori, e si prende il caffè guardando una fontana barocca.

In Rome beschermt UNESCO niet alleen monumenten, maar een hele stad waar oud en nieuw elke dag naast elkaar bestaan: het verkeer raast langs de Fora, en je drinkt je koffie met uitzicht op een barokke fontein.

In Toscana, il centro storico di Firenze è nella lista dal 1982. In pochi chilometri quadrati si trovano la cupola del Brunelleschi, completata nel 1436, Piazza della Signoria, gli Uffizi e Ponte Vecchio.

In Toscane staat het historische centrum van Florence sinds 1982 op de lijst. Op een paar vierkante kilometer liggen de koepel van Brunelleschi, voltooid in 1436, de Piazza della Signoria, de Uffizi en de Ponte Vecchio.

Nel Quattrocento e nel Cinquecento qui lavorarono artisti come Botticelli, Leonardo da Vinci e Michelangelo, e la città divenne il centro del Rinascimento. Ancora oggi ogni anno milioni di visitatori fanno la fila per vedere il David.

In de vijftiende en zestiende eeuw werkten hier kunstenaars als Botticelli, Leonardo da Vinci en Michelangelo, en de stad werd het centrum van de renaissance. Nog altijd staan elk jaar miljoenen bezoekers in de rij om de David te zien.

Venezia è costruita su 118 piccole isole collegate da più di 400 ponti. Sotto i palazzi ci sono milioni di pali di legno piantati nel fango della laguna, alcuni da più di mille anni.

Venetië is gebouwd op 118 eilandjes die verbonden zijn door meer dan 400 bruggen. Onder de paleizen staan miljoenen houten palen in de modder van de lagune, sommige al meer dan duizend jaar.

La città e la sua laguna sono patrimonio UNESCO dal 1987. Ma è un paesaggio fragile: l'acqua alta, l'erosione e il moto ondoso delle barche la minacciano, e dal 2020 le barriere mobili del MOSE la proteggono dalle maree più forti.

De stad en haar lagune zijn sinds 1987 UNESCO-werelderfgoed. Maar het is een kwetsbaar landschap: hoogwater, erosie en de golfslag van boten bedreigen het, en sinds 2020 beschermen de beweegbare barrières van het MOSE-project de stad tegen de hoogste vloeden.

L'UNESCO non riguarda solo le città. Nel 2009 sono entrate nella lista anche le Dolomiti, nel nord-est del Paese, per il loro paesaggio e per il loro valore geologico: queste rocce si sono formate da antiche barriere coralline di un mare tropicale.

UNESCO gaat niet alleen over steden. In 2009 kwamen ook de Dolomieten, in het noordoosten van het land, op de lijst vanwege hun landschap en hun geologische waarde: deze rotsen zijn ontstaan uit oude koraalriffen in een tropische zee.

Sono chiamate 'Monti Pallidi' per il colore chiaro della roccia. Al tramonto le cime diventano rosa e poi rosso fuoco: in ladino questo fenomeno si chiama 'enrosadira'.

Ze worden de 'Bleke Bergen' genoemd vanwege de lichte kleur van het gesteente. Bij zonsondergang kleuren de toppen roze en daarna vuurrood: in het Ladinisch heet dat 'enrosadira'.

Oltre alle grandi città d'arte, ci sono siti meno noti ma altrettanto straordinari, come i trulli di Alberobello, in Puglia, o i Sassi di Matera, in Basilicata, case e chiese scavate nella roccia e abitate fin dalla preistoria.

Naast de grote kunststeden zijn er minder bekende maar even bijzondere plekken, zoals de trulli van Alberobello in Apulië of de Sassi van Matera in Basilicata: huizen en kerken die in de rots zijn uitgehakt en al sinds de prehistorie bewoond worden.

Negli anni Cinquanta i Sassi erano considerati una 'vergogna nazionale' per la povertà dei loro abitanti, che furono trasferiti in case nuove. Oggi sono restaurati, ospitano alberghi e ristoranti, e nel 2019 Matera è stata Capitale europea della cultura.

In de jaren vijftig golden de Sassi als een 'nationale schande' vanwege de armoede van de bewoners, die naar nieuwe woningen werden verhuisd. Nu zijn ze gerestaureerd, zitten er hotels en restaurants in, en in 2019 was Matera Culturele Hoofdstad van Europa.

L'UNESCO non protegge solo muri e monumenti. Nel 2014 sono entrati nella lista i paesaggi vitivinicoli di Langhe, Roero e Monferrato, in Piemonte, e nel 2019 le colline del Prosecco, in Veneto: campagne disegnate in secoli di lavoro dai viticoltori.

UNESCO beschermt niet alleen muren en monumenten. In 2014 kwamen de wijnlandschappen van Langhe, Roero en Monferrato in Piëmont op de lijst, en in 2019 de Prosecco-heuvels in Veneto: landschappen die wijnboeren in eeuwen werk hebben gevormd.

Nel 2017 è stata riconosciuta perfino un'arte: quella del pizzaiuolo napoletano, inserita nel Patrimonio culturale immateriale. A essere protetto non è un piatto, ma il sapere e i gesti che passano da un pizzaiolo all'altro.

In 2017 werd zelfs een ambacht erkend: de kunst van de Napolitaanse pizzaiuolo, opgenomen als immaterieel cultureel erfgoed. Beschermd wordt niet een gerecht, maar de kennis en de handgrepen die de ene pizzabakker aan de andere doorgeeft.

Ecco una piccola lista di tesori che rendono l'Italia unica:

Hier een korte lijst met schatten die Italië uniek maken:

Avere così tanti siti è un onore, ma anche un peso. Restaurare un affresco o mettere in sicurezza un muro romano costa molto e richiede anni di lavoro.

Zoveel erfgoed hebben is een eer, maar ook een last. Een fresco restaureren of een Romeinse muur stutten kost veel geld en jaren werk.

Il problema più nuovo è il turismo di massa. Venezia, che ha meno di 50.000 abitanti nel centro storico, riceve milioni di visitatori l'anno, e dal 2024 in alcuni giorni chi viene solo per una giornata deve pagare un contributo d'accesso.

Het nieuwste probleem is massatoerisme. Venetië, dat minder dan 50.000 inwoners in het historische centrum heeft, ontvangt jaarlijks miljoenen bezoekers, en sinds 2024 moeten dagjesmensen op bepaalde dagen toegangsgeld betalen.

Dalla Valle dei Templi alle colline del Prosecco, i siti UNESCO italiani raccontano tremila anni di storia in uno spazio relativamente piccolo.

Van de Valle dei Templi tot de Prosecco-heuvels vertellen de Italiaanse UNESCO-plekken drieduizend jaar geschiedenis op een betrekkelijk kleine oppervlakte.

Per chi studia l'italiano, sono anche un ottimo motivo per leggere: i cartelli, le guide e i racconti dei custodi sono pieni di parole che nessun manuale insegna.

Voor wie Italiaans leert, zijn ze ook een uitstekende reden om te lezen: bordjes, reisgidsen en de verhalen van de suppoosten staan vol woorden die geen lesboek je leert.