Le Père Goriot

Madame Vauquer, née de Conflans, est une vieille femme qui, depuis quarante ans, tient à Paris une pension bourgeoise établie rue Neuve-Sainte-Geneviève, entre le quartier latin et le faubourg Saint-Marcel.

Madame Vauquer, z domu de Conflans, to starsza kobieta, która od czterdziestu lat prowadzi w Paryżu mieszczański pensjonat przy rue Neuve-Sainte-Geneviève, pomiędzy Dzielnicą Łacińską a Faubourg Saint-Marcel.

Cette pension, connue sous le nom de la maison Vauquer, admet également des hommes et des femmes, des jeunes gens et des vieillards, sans que jamais la médisance ait attaqué les mœurs de ce respectable établissement.

Ten pensjonat, znany pod nazwą domu Vauquer, przyjmuje również mężczyzn i kobiety, ludzi młodych i starszych, nie rzucając żadnych oszczerstw na moralność tego szanowanego miejsca.

Mais aussi, depuis trente ans, ne s’y était-il jamais vu de jeune personne, et, pour qu’un jeune homme y demeure, sa famille doit-elle lui faire une bien maigre pension.

Ale przez trzydzieści lat nie widziano tam żadnego młodego człowieka, a żeby młody człowiek mógł tam pozostać, jego rodzina musiała wypłacać mu bardzo skromną emeryturę.

Néanmoins, en 1819, époque à laquelle ce drame commence, il s’y trouvait une pauvre jeune fille.

Jednakże w roku 1819, kiedy zaczyna się ten dramat, była tam pewna biedna młoda dziewczyna.

En quelque discrédit que soit tombé le mot drame par la manière abusive et tortionnaire dont il a été prodigué dans ces temps de douloureuse littérature, il est nécessaire de l’employer ici : non que cette histoire soit dramatique dans le sens vrai du mot ; mais, l’œuvre accomplie, peut-être aura-t-on versé quelques larmes intra muros et extra.

Choć słowo „dramat” popadło w niesławę z powodu obraźliwego i okrutnego sposobu, w jaki jest używane w czasach bolesnej literatury, konieczne jest jego użycie w tym miejscu: nie twierdzę, że ta historia jest dramatyczna w prawdziwym tego słowa znaczeniu, ale po wykonaniu dzieła być może ktoś wyleje łzy zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz murów muzeum.

Sera-t-elle comprise au delà de Paris ? Le doute est permis.

Czy będzie zrozumiałe poza Paryżem? To się dopiero okaże.

Les particularités de cette Scène pleine d’observations et de couleur locale ne peuvent être appréciées qu’entre les buttes Montmartre et les hauteurs de Montrouge, dans cette illustre vallée de plâtras incessamment près de tomber et de ruisseaux noirs de boue ; vallée remplie de souffrances réelles, de joies souvent fausses, et si terriblement agitée, qu’il faut je ne sais quoi d’exorbitant pour y produire une sensation de quelque durée.

Szczegóły tej sceny, pełnej obserwacji i lokalnego kolorytu, można docenić jedynie pomiędzy wzgórzami Montmartre i szczytami Montrouge, w tej słynnej dolinie tynku, który nieustannie grozi zawaleniem, i strumieni czarnych od błota; dolinie pełnej prawdziwego cierpienia, często fałszywych radości i tak strasznie wzburzonej, że potrzeba czegoś wygórowanego, aby wywołać tam jakiekolwiek długotrwałe wrażenie.

Cependant il s’y rencontre çà et là des douleurs que l’agglomération des vices et des vertus rend grandes et solennelles : à leur aspect, les égoïsmes, les intérêts s’arrêtent et s’apitoient ; mais l’impression qu’ils en reçoivent est comme un fruit savoureux promptement dévoré.

Jednakże tu i ówdzie spotyka się smutki, które nagromadzenie wad i cnót czyni wielkimi i uroczystymi: na ich widok egoizm i interesowność zatrzymują się i odczuwają litość; lecz wrażenie, jakie z nich odnoszą, jest jak smaczny owoc szybko pochłonięty.

Le char de la civilisation, semblable à celui de l’idole de Jaggernat, à peine retardé par un cœur moins facile à broyer que les autres et qui enraie sa roue, l’a brisé bientôt et continue sa marche glorieuse.

Rydwan cywilizacji, niczym rydwan bożka Jaggernata, ledwo powstrzymany przez serce mniej podatne na złamanie od innych i blokujące jego koło, wkrótce je rozbija i kontynuuje swój chwalebny marsz.

Ainsi ferez-vous, vous qui tenez ce livre d’une main blanche, vous qui vous enfoncez dans un moelleux fauteuil en vous disant : « Peut-être ceci va-t-il m’amuser.

Tak samo zrobisz ty, który trzymasz tę książkę w białej dłoni, ty, który zapadasz się w miękki fotel i mówisz sobie: „Być może mnie to rozbawi.

» Après avoir lu les secrètes infortunes du père Goriot, vous dînerez avec appétit en mettant votre insensibilité sur le compte de l’auteur, en le taxant d’exagération, en l’accusant de poésie. Ah !

„Po przeczytaniu o tajemnych nieszczęściach ojca Goriot, będziesz jadł z apetytem, ​​przypisując autorowi swoją nieczułość, oskarżając go o przesadę, o poetyckość. Ach!”

sachez-le : ce drame n’est ni une fiction ni un roman. All is true, il est si véritable, que chacun peut en reconnaître les éléments chez soi, dans son cœur peut-être.

Wiedzcie jedno: ta tragedia nie jest ani fikcją, ani powieścią. To wszystko prawda, tak realna, że ​​każdy może rozpoznać jej elementy w sobie, a może nawet w swoim sercu.

La maison où s’exploite la pension bourgeoise appartient à madame Vauquer.

Dom, w którym prowadzony jest mieszczański pensjonat, należy do Madame Vauquer.

Elle est située dans le bas de la rue Neuve-Sainte-Geneviève, à l’endroit où le terrain s’abaisse vers la rue de l’Arbalète par une pente si brusque et si rude que les chevaux la montent ou la descendent rarement.

Znajduje się u podnóża ulicy Rue Neuve-Sainte-Geneviève, w miejscu, gdzie teren opada w kierunku ulicy Rue de l’Arbalète tak stromym i nierównym zboczem, że konie rzadko po nim chodzą.

Cette circonstance est favorable au silence qui règne dans ces rues serrées entre le dôme du Val-de-Grâce et le dôme du Panthéon, deux monuments qui changent les conditions de l’atmosphère en y jetant des tons jaunes, en y assombrissant tout par les teintes sévères que projettent leurs coupoles.

Okoliczność ta sprzyja ciszy panującej na ulicach wciśniętych między kopułę Val-de-Grâce a kopułę Panteonu, dwa zabytki, które zmieniają atmosferę, rzucając żółte tony i przyciemniając wszystko surowymi barwami rzucanymi przez ich kopuły.

Là, les pavés sont secs, les ruisseaux n’ont ni boue ni eau, l’herbe croît le long des murs.

Tamtejsza kostka brukowa jest sucha, w strumieniach nie ma ani błota, ani wody, a wzdłuż ścian rośnie trawa.

L’homme le plus insouciant s’y attriste comme tous les passants, le bruit d’une voiture y devient un événement, les maisons y sont mornes, les murailles y sentent la prison.

Nawet najbardziej beztroski człowiek jest tam smutny jak wszyscy przechodnie, dźwięk samochodu staje się wydarzeniem, domy są ponure, a ściany pachną więzieniem.

Un Parisien égaré ne verrait là que des pensions bourgeoises ou des institutions, de la misère ou de l’ennui, de la vieillesse qui meurt, de la joyeuse jeunesse contrainte à travailler.

Zagubiony Paryżanin zobaczyłby tam tylko mieszczańskie emerytury i instytucje, nędzę i nudę, umierającą starość i radosną młodość zmuszoną do pracy.

Nul quartier de Paris n’est plus horrible, ni, disons-le, plus inconnu.

Żadna dzielnica Paryża nie jest bardziej okropna, ani – bądźmy szczerzy – bardziej nieznana.

La rue Neuve-Sainte-Geneviève surtout est comme un cadre de bronze, le seul qui convienne à ce récit, auquel on ne saurait trop préparer l’intelligence par des couleurs brunes, par des idées graves ; ainsi que, de marche en marche, le jour diminue et le chant du conducteur se creuse, alors que le voyageur descend aux Catacombes.

Zwłaszcza ulica Neuve-Sainte-Geneviève przypomina ramę z brązu, jedyną pasującą do tej historii, do której nie sposób zbyt dobrze przygotować umysłu brązowymi kolorami, poważnymi myślami; tak samo jak krok po kroku dzień się kurczy, a pieśń dyrygenta pogłębia, gdy podróżny schodzi do Katakumb.

Comparaison vraie ! Qui décidera de ce qui est plus horrible à voir, ou des cœurs desséchés, ou des crânes vides ?

Prawdziwe porównanie! Kto zdecyduje, co jest straszniejsze – zwiędłe serca czy puste czaszki?

La façade de la pension donne sur un jardinet, en sorte que la maison tombe à angle droit sur la rue Neuve-Sainte-Geneviève, où vous la voyez coupée dans sa profondeur.

Front pensjonatu wychodzi na niewielki ogród, dzięki czemu dom schodzi pod kątem prostym do ulicy Rue Neuve-Sainte-Geneviève, gdzie można go zobaczyć w głębi.

Le long de cette façade, entre la maison et le jardinet, règne un cailloutis en cuvette, large d’une toise, devant lequel est une allée sablée, bordée de géraniums, de lauriers-roses et de grenadiers plantés dans de grands vases en faïence bleue et blanche.

Wzdłuż tej fasady, między domem a niewielkim ogrodem, rozciąga się żwirowa niecka o szerokości sążnia, przed którą biegnie piaszczysta ścieżka, obramowana pelargoniami, oleandrami i granatami posadzonymi w dużych, niebiesko-białych, glinianych wazonach.

On entre dans cette allée par une porte bâtarde surmontée d’un écriteau sur lequel on lit : MAISON VAUQUER et en dessous : Pension bourgeoise des deux sexes et autres.

Wchodzimy do tej alejki przez bękarcie drzwi zwieńczone szyldem, na którym widnieje napis: MAISON VAUQUER, a poniżej: Pension bourgeoise des deux sexes et autres.

Pendant le jour, une porte à claire-voie, armée d’une sonnette criarde, laisse apercevoir au bout du petit pavé, sur le mur opposé à la rue, une arcade peinte en marbre vert par un artiste du quartier.

W ciągu dnia, za kratą, zaopatrzoną w głośny dzwonek, na końcu małej brukowanej ściany naprzeciwko ulicy widać łuk pomalowany zielonym marmurem przez artystę z okolicy.

Sous le renforcement que simule cette peinture s’élève une statue représentant l’Amour. À voir le vernis écaillé qui le couvre, les amateurs de symboles y découvriraient peut-être un mythe de l’amour parisien qu’on guérit à quelques pas de là.

Pod pozorowanym wzmocnieniem tego obrazu wznosi się posąg przedstawiający Miłość. Sądząc po łuszczącym się lakierze, ci, którzy cenią symbolikę, mogą odkryć mit paryskiej miłości, utrwalony zaledwie kilka kroków dalej.

Sous le socle, cette inscription à demi effacée rappelle le temps auquel remonte cet ornement par l’enthousiasme dont il témoigne pour Voltaire, rentré dans Paris en 1777 :

Pod podstawą znajduje się częściowo zatarty napis, który przypomina czasy, z których pochodzi ta ozdoba, poprzez entuzjazm, jaki budziła w Wolterze, który powrócił do Paryża w 1777 r.:

Qui que tu sois, voici ton maître : Il l’est, le fut, ou le doit être.

Kimkolwiek jesteś, oto twój Pan: On jest, był lub będzie.

À la nuit tombante, la porte à claire-voie est remplacée par une porte pleine.

Gdy zapada noc, ażurowe drzwi ustępują miejsca drzwiom pełnym.

Le jardinet, aussi large que la façade est longue, se trouve encaissé par le mur de la rue et par le mur mitoyen de la maison voisine, le long de laquelle pend un manteau de lierre qui la cache entièrement et attire les yeux des passants par un effet pittoresque dans Paris.

Mały ogród, tak szeroki jak długa jest fasada, jest otoczony murem ulicznym i murem oddzielającym sąsiedni dom, wzdłuż którego zwisa bluszcz, całkowicie go zakrywający i przyciągający wzrok przechodniów, tworząc malowniczy efekt w Paryżu.

Chacun de ces murs est tapissé d’espalier et de vigne dont les fructifications grêles et poudreuses sont l’objet des craintes annuelles de madame Vauquer et de ses conversations avec les pensionnaires.

Każda z tych ścian porośnięta jest szpalerami i winoroślą, której smukłe i pudrowe owoce są przedmiotem corocznych obaw i rozmów Madame Vauquer z lokatorami.

Le long de chaque muraille règne une étroite allée qui mène à un couvert de tilleuls, mot que madame Vauquer, quoique née de Conflans, prononce obstinément tieuilles, malgré les observations grammaticales de ses hôtes.

Wzdłuż każdej ściany biegnie wąska ścieżka prowadząca do koron lip. Madame Vauquer, choć urodziła się w Conflans, uparcie wymawia słowo tieuilles, nie zważając na gramatyczne uwagi gości.

Entre les deux allées latérales est un carré d’artichauts flanqué d’arbres fruitiers en quenouille, et bordé d’oseille, de laitue ou de persil. Sous le couvert de tilleuls est plantée une table ronde peinte en vert, et entourée de sièges.

Pomiędzy dwiema bocznymi ścieżkami rozciąga się kwadrat karczochów otoczonych wrzecionowatymi drzewami owocowymi i obramowany szczawiem, sałatą lub pietruszką. Pod baldachimem lip stoi okrągły stół pomalowany na zielono, otoczony siedziskami.

Là, durant les jours caniculaires, les convives assez riches pour se permettre de prendre du café viennent le savourer par une chaleur capable de faire éclore des œufs.

Tam, w upalne dni, przychodzą goście, których stać na kawę, by cieszyć się nią w upale, w którym wysiaduje się jajka.

La façade, élevée de trois étages et surmontée de mansardes, est bâtie en moellons et badigeonnée avec cette couleur jaune qui donne un caractère ignoble à presque toutes les maisons de Paris.

Trzypiętrowa fasada zwieńczona mansardowymi dachami jest zbudowana z gruzu i pobielona żółtym kolorem, który nadaje mało szlachetny charakter niemal wszystkim domom w Paryżu.

Les cinq croisées percées à chaque étage ont de petits carreaux et sont garnies de jalousies dont aucune n’est relevée de la même manière, en sorte que toutes leurs lignes jurent entre elles.

Pięć okien umieszczonych na każdym piętrze ma małe szyby i wyposażone są w żaluzje, które nie są podnoszone w ten sam sposób, przez co ich linie kolidują ze sobą.

La profondeur de cette maison comporte deux croisées qui, au rez-de-chaussée, ont pour ornement des barreaux en fer grillagés.

Głębokość domu obejmuje dwa okna, które na parterze ozdobione są kratami z siatki drucianej.

Derrière le bâtiment est une cour large d’environ vingt pieds, où vivent en bonne intelligence des cochons, des poules, des lapins, et au fond de laquelle s’élève un hangar à serrer le bois.

Za budynkiem znajduje się dziedziniec o szerokości około sześciu metrów, na którym w harmonii żyją świnie, kury i króliki, a z tyłu dziedzińca stoi drewutnia.

Entre ce hangar et la fenêtre de la cuisine se suspend le garde-manger au-dessous duquel tombent les eaux grasses de l’évier.

Pomiędzy tą szopą a oknem kuchennym znajduje się spiżarnia, pod którą spływa tłusta woda ze zlewu.

Cette cour a sur la rue Neuve-Sainte-Geneviève une porte étroite par où la cuisinière chasse les ordures de la maison en nettoyant cette sentine à grand renfort d’eau, sous peine de pestilence.

Na tym dziedzińcu znajdują się wąskie drzwi od strony Rue Neuve-Sainte-Geneviève, przez które kucharz wygania śmieci z domu, czyszcząc szambo dużą ilością wody, pod groźbą zarazy.

Naturellement destiné à l’exploitation de la pension bourgeoise, le rez-de-chaussée se compose d’une première pièce éclairée par les deux croisées de la rue, et où l’on entre par une porte-fenêtre.

Naturalnie przeznaczony na działalność mieszczańskiego pensjonatu, parter składa się z pierwszego pomieszczenia oświetlonego dwoma oknami od ulicy, do którego wchodzi się przez okno francuskie.

Ce salon communique à une salle à manger qui est séparée de la cuisine par la cage d’un escalier dont les marches sont en bois et en carreaux mis en couleur et frottés.

Salon połączony jest z jadalnią, która jest oddzielona od kuchni klatką schodową z drewnianymi stopniami i kolorowymi oraz przecieranymi płytkami.

Rien n’est plus triste à voir que ce salon meublé de fauteuils et de chaises en étoffe de crin à raies alternativement mates et luisantes.

Nie ma nic smutniejszego niż widok tego salonu wyposażonego w fotele i krzesła obite tkaniną z końskiego włosia z naprzemiennie matowymi i błyszczącymi paskami.

Au milieu se trouve une table ronde à dessus de marbre Sainte-Anne, décorée de ce cabaret en porcelaine blanche ornée de filets d’or effacés à demi que l’on rencontre partout aujourd’hui.

Pośrodku stoi okrągły stół z marmurowym blatem Sainte-Anne, ozdobiony białą porcelanową tacą ozdobioną na wpół startymi złotymi nitkami, które dziś można spotkać wszędzie.

Cette pièce, assez mal planchéiée, est lambrissée à hauteur d’appui. Le surplus des parois est tendu d’un papier verni représentant les principales scènes de Télémaque, et dont les classiques personnages sont coloriés.

Ten pokój, z dość kiepską podłogą, jest wyłożony panelami do wysokości pasa. Pozostałą część ścian pokrywa lakierowana tapeta przedstawiająca główne sceny z Telemacha, z klasycznymi, kolorowymi postaciami.

Le panneau d’entre les croisées grillagées offre aux pensionnaires le tableau du festin donné au fils d’Ulysse par Calypso.

Panel pomiędzy zakratowanymi oknami przedstawia mieszkańcom ucztę wydaną przez Kalipso synowi Odyseusza.

Depuis quarante ans, cette peinture excite les plaisanteries des jeunes pensionnaires, qui se croient supérieurs à leur position en se moquant du dîner auquel la misère les condamne.

Przez czterdzieści lat obraz ten był przedmiotem żartów młodych pensjonariuszy, którzy uważali się za lepszych od swojej pozycji, wyśmiewając obiad, na który skazywała ich bieda.

La cheminée en pierre, dont le foyer toujours propre atteste qu’il ne s’y fait de feu que dans les grandes occasions, est ornée de deux vases pleins de fleurs artificielles, vieillies et encagées, qui accompagnent une pendule en marbre bleuâtre du plus mauvais goût.

Kamienny kominek, którego zawsze czyste palenisko świadczy o tym, że ogień rozpala się tylko podczas specjalnych okazji, ozdobiony jest dwoma wazonami pełnymi sztucznych kwiatów, starych i umieszczonych w klatkach, którym towarzyszy niebieskawy marmurowy zegar o najgorszym guście.

Cette première pièce exhale une odeur sans nom dans la langue, et qu’il faudrait appeler l’odeur de pension.

Z pierwszego pomieszczenia wydobywa się zapach nieznany językowi, który należałoby nazwać zapachem szkoły z internatem.

Elle sent le renfermé, le moisi, le rance ; elle donne froid, elle est humide au nez, elle pénètre les vêtements ; elle a le goût d’une salle où l’on a dîné ; elle pue le service, l’office, l’hospice.

Zapach stęchlizny, pleśni, zjełczałości; odczuwa się zimno, zapach jest wilgotny dla nosa, przenika ubrania; smakuje jak pokój, w którym ktoś jadł; czuć w nim zapach służby, spiżarni, hospicjum.

Peut-être pourrait-elle se décrire si l’on inventait un procédé pour évaluer les quantités élémentaires et nauséabondes qu’y jettent les atmosphères catarrhales et sui generis de chaque pensionnaire, jeune ou vieux.

Być może dałoby się to opisać, gdyby wymyślono proces pozwalający na ocenę elementarnych i mdłych ilości wprowadzanych do organizmu przez kataralne i sui generis atmosfery każdego mieszkańca, młodego czy starego.

Eh bien, malgré ces plates horreurs, si vous le compariez à la salle à manger, qui lui est contiguë, vous trouveriez ce salon élégant et parfumé comme doit l’être un boudoir.

Cóż, pomimo tych przyziemnych okropności, gdyby porównać ten salon z przyległą jadalnią, uznalibyśmy go za elegancki i pachnący, jak przystało na buduar.

Cette salle, entièrement boisée, fut jadis peinte en une couleur indistincte aujourd’hui, qui forme un fond sur lequel la crasse a imprimé ses couches de manière à y dessiner des figures bizarres.

Ten pokój, w całości wyłożony drewnianymi panelami, był kiedyś pomalowany na niewyraźny kolor, który dziś stanowi tło, na którym warstwy brudu odcisnęły się w taki sposób, że rysują się na nim dziwne kształty.

Elle est plaquée de buffets gluants sur lesquels sont des carafes échancrées, ternies, des ronds de moiré métallique, des piles d’assiettes en porcelaine épaisse, à bord bleus, fabriquées à Tournai.

Wyłożone są lepkimi blatami, na których stoją ząbkowane, zmatowiałe karafki, metalowe okręgi z mory, stosy grubych porcelanowych talerzy z niebieskimi krawędziami, wykonanych w Tournai.

Dans un angle est placée une boîte à cases numérotées qui sert à garder les serviettes, ou tachées ou vineuses de chaque pensionnaires.

W jednym z narożników umieszczono pudełko z ponumerowanymi przegródkami, w którym przechowuje się ręczniki, zarówno poplamione, jak i poplamione winem, każdego z pensjonariuszy.

Il s’y rencontre de ces meubles indestructibles, proscrits partout, mais placés là comme le sont les débris de la civilisation aux Incurables.

Tam spotyka się te niezniszczalne meble, zakazane wszędzie, a jednak umieszczone tutaj, tak jak resztki cywilizacji umieszcza się pośród Nieuleczalnych.

Vous y verriez un baromètre à capucin qui sort quand il pleut, des gravures exécrables qui ôtent l’appétit, toutes encadrées en bois noir verni à filets dorés ; un cartel en écaille incrustée de cuivre ; un poêle vert, des quinquets d’Argand où la poussière se combine avec l’huile, une longue table couverte en toile cirée assez grasse pour qu’un facétieux externe y écrive son nom en se servant de son doigt comme de style, des chaises estropiées, de petits paillassons piteux en sparterie qui se déroule toujours sans se perdre jamais, puis des chaufferettes misérables à trous cassés, à charnières défaites, dont le bois se carbonise.

Zobaczyłbyś barometr kapucyński wysuwany, gdy pada deszcz, odrażające ryciny odbierające apetyt, wszystko oprawione w czarne, lakierowane drewno ze złotymi obramowaniami; zegar z szylkretu inkrustowany miedzią; zielony piec, lampy naftowe, w których kurz łączy się z oliwą, długi stół pokryty ceratą tak tłustą, że psotny uczeń mógłby napisać na niej swoje imię palcem jako rylcem, uszkodzone krzesła, żałosne małe słomiane maty, które zawsze się rozwijają i nigdy nie gubią, a potem nędzne ogrzewacze do stóp z połamanymi dziurami, z rozłączonymi zawiasami, których drewno jest zwęglone.

Pour expliquer combien ce mobilier est vieux, crevassé, pourri, tremblant, rongé, manchot, borgne, invalide, expirant, il faudrait en faire une description qui retarderait trop l’intérêt de cette histoire, et que les gens pressés ne pardonneraient pas.

Aby wyjaśnić, jak stary, popękany, zgniły, chwiejny, pogryziony, jednoręki, jednooki, chory, kończący swój żywot ten mebel, należałoby stworzyć opis, który niepotrzebnie opóźniłby zainteresowanie tą historią, a którego ludzie w pośpiechu by nie wybaczyli.

Le carreau rouge est plein de vallées produites par le frottement ou par les mises en couleur. Enfin, là règne la misère sans poésie ; une misère économe, concentrée, râpée.

Czerwona płytka jest pełna zagłębień powstałych w wyniku tarcia lub nakładania kolorów. Wreszcie panuje nędza pozbawiona poezji; nędza oszczędna, skoncentrowana i wyniszczona.

Si elle n’a pas de fange encore, elle a des taches ; si elle n’a ni trous ni haillons, elle va tomber en pourriture.

Jeśli nie ma tam jeszcze błota, to są plamy; jeśli nie ma dziur ani szmat, zgnije.

Cette pièce est dans tout son lustre au moment où, vers sept heures du matin, le chat de madame Vauquer précède sa maîtresse, saute sur les buffets, y flaire le lait que contiennent plusieurs jattes couvertes d’assiettes, et fait entendre son ronron matinal.

Pokój ten prezentuje się najwspanialiej w chwili, gdy około siódmej rano kot pani Vauquer wyprzedza swoją panią, wskakuje na kredensy, wącha mleko zawarte w kilku miseczkach nakrytych talerzami i daje o sobie znać poranne mruczenie.

Bientôt la veuve se montre, attifée de son bonnet de tulle sous lequel pend un tour de faux cheveux mal mis ; elle marche en traînassant ses pantoufles grimacées.

Wkrótce pojawia się wdowa, ubrana w tiulowy czepek, spod którego zwisa niedbale umieszczony kosmyk sztucznych włosów; kroczy, powłócząc nogami w wykrzywionych pantoflach.

Sa face vieillotte, grassouillette, du milieu de laquelle sort un nez à bec de perroquet ; ses petites mains potelées, sa personne dodue comme un rat d’église, son corsage trop plein et qui flotte, sont en harmonie avec cette salle où suinte le malheur, où s’est blottie la spéculation, et dont madame Vauquer respire l’air chaudement fétide, sans en être écœurée.

Jej staromodna, pulchna twarz, z której środka wystaje papuzi nos; jej małe, pulchne dłonie, pulchna figura niczym u szczura kościelnego, jej przesadnie pełny i powłóczysty gorset harmonizują z tym pokojem, w którym sączy się nieszczęście, w którym zagnieździły się spekulacje i którego ciepłe, cuchnące powietrze Madame Vauquer oddycha, nie odczuwając przy tym mdłości.

Sa figure fraîche comme une première gelée d’automne, ses yeux ridés, dont l’expression passe du sourire prescrit aux danseuses à l’amer renfrognement de l’escompteur, enfin toute sa personne explique la pension, comme la pension implique la personne.

Jego twarz, świeża jak wczesny jesienny przymrozek, pomarszczone oczy, których wyraz przechodzi od typowego uśmiechu tancerek do gorzkiego zmarszczenia brwi sprzedawcy dyskontów, jednym słowem, cała jego osoba wyjaśnia rentę, tak jak renta wskazuje na osobę.

Le bagne ne va pas sans l’argousin, vous n’imagineriez pas l’un sans l’autre. L’embonpoint blafard de cette petite femme est le produit de cette vie, comme le typhus est la conséquence des exhalaisons d’un hôpital.

Kolonia karna nie może istnieć bez naczelnika; nie wyobrażasz sobie jednego bez drugiego. Blada pulchność tej małej kobiety jest produktem tego życia, tak jak tyfus jest konsekwencją szpitalnych wyziewów.

Son jupon de laine tricotée, qui dépasse sa première jupe faite avec une vieille robe, et dont la ouate s’échappe par les fentes de l’étoffe lézardée, résume le salon, la salle à manger, le jardinet, annonce la cuisine et fait pressentir les pensionnaires.

Jej dzianinowa wełniana halka, wystająca poza jej pierwszą spódnicę uszytą ze starej sukienki, a której wata prześwituje przez szczeliny popękanej tkaniny, podsumowuje salon, jadalnię, mały ogródek, zapowiada kuchnię i pozwala dostrzec lokatorów.

Quand elle est là, ce spectacle est complet. Âgée d’environ cinquante ans, madame Vauquer ressemble à toutes les femmes qui ont eu des malheurs.

Kiedy się pojawia, spektakl jest kompletny. Madame Vauquer, mająca około pięćdziesięciu lat, przypomina wszystkie kobiety, które doświadczyły nieszczęścia.

Elle a l’œil vitreux, l’air innocent d’une entremetteuse qui va se gendarmer pour se faire payer plus cher, mais d’ailleurs prête à tout pour adoucir son sort, à livrer Georges ou Pichegru, si Georges ou Pichegru étaient encore à livrer.

Ma szklane oczy, niewinne spojrzenie swatki, która wpadnie we wściekłość, byle tylko dostać więcej pieniędzy, ale jest też gotowa zrobić wszystko, by złagodzić swój los, uwolnić Georges'a lub Pichegru, gdyby Georges lub Pichegru mieli dopiero nadejść.

Néanmoins, elle est bonne femme disent les pensionnaires, qui la croient sans fortune en l’entendant geindre et tousser comme eux. Qu’avait été M. Vauquer ? Elle ne s’expliquait jamais sur le défunt. Comment avait-il perdu sa fortune ?

Mimo to, to dobra kobieta, twierdzą mieszkańcy, którzy uważają ją za bez grosza, słysząc, jak jęczy i kaszle jak oni. Jaki był pan Vauquer? Nigdy nie mówiła o zmarłej. Jak stracił majątek?

« Dans les malheurs, » répondait-elle.

„W nieszczęściu” – odpowiedziała.

Il s’était mal conduit envers elle, ne lui avait laissé que les yeux pour pleurer, cette maison pour vivre, et le droit de ne compatir à aucune infortune, parce que, disait-elle, elle avait souffert tout ce qu’il est possible de souffrir.

Zachowywał się wobec niej źle, zostawił jej tylko łzy, dom, w którym mogła mieszkać, i prawo do nieodczuwania współczucia wobec żadnego nieszczęścia, bo – jak mówiła – wycierpiała już wszystko, co tylko można wycierpieć.

En entendant trottiner sa maîtresse, la grosse Sylvie, la cuisinière, s’empressait de servir le déjeuner des pensionnaires internes.

Słysząc, jak jej pani truchta, wielka Sylvie, kucharka, pospieszyła, by podać obiad pensjonariuszom.

Généralement, les pensionnaires externes ne s’abonnaient qu’au dîner, qui coûtait trente francs par mois. À l’époque où cette histoire commence, les internes étaient au nombre de sept.

Zazwyczaj studenci dojeżdżający płacili jedynie za obiady, które kosztowały trzydzieści franków miesięcznie. W momencie rozpoczęcia tej historii w internacie było siedmiu pensjonariuszy.

Le premier étage contenait les deux meilleurs appartements de la maison. Madame Vauquer habitait le moins considérable, et l’autre appartenait à madame Couture, veuve d’un commissaire ordonnateur de la république française.

Na pierwszym piętrze znajdowały się dwa najlepsze apartamenty w domu. Madame Vauquer mieszkała w mniej prestiżowym, a drugi należał do Madame Couture, wdowy po komisarzu Republiki Francuskiej.

Elle avait avec elle une très-jeune personne, nommée Victorine Taillefer, à qui elle servait de mère. La pension des ces deux dames montait à dix-huit cents francs.

Miała ze sobą bardzo młodą kobietę o imieniu Victorine Taillefer, dla której pełniła rolę matki. Renta tych dwóch pań wynosiła tysiąc osiemset franków.

Les deux appartements du second étaient occupés, l’un par un vieillard nommé Poiret ; l’autre, par un homme âgé d’environ quarante ans, qui portait une perruque noire, se teignait les favoris, se disait ancien négociant, et s’appelait M. Vautrin.

Dwa mieszkania na drugim piętrze zajmował starszy mężczyzna o nazwisku Poiret, a w drugim mężczyzna w wieku około czterdziestu lat, który nosił czarną perukę, farbował baki, podawał się za byłego kupca i nazywał się pan Vautrin.

Le troisième étage se composait de quatre chambres, dont deux étaient louées, l’une par une vieille fille nommée mademoiselle Michonneau ; l’autre, par un ancien fabricant de vermicelles, de pâtes d’Italie et d’amidon, qui se laissait nommer le père Goriot.

Trzecie piętro składało się z czterech pokoi, z których dwa były wynajmowane: jeden przez starą pannę, Mademoiselle Michonneau, drugi przez byłego producenta makaronu, włoskiego makaronu i skrobi, który nazywał siebie ojcem Goriot.

Les deux autres chambres étaient destinées aux oiseaux de passage, à ces infortunés étudiants qui, comme le père Goriot et mademoiselle Michonneau, ne pouvaient mettre que quarante-cinq francs par mois à leur nourriture et leur logement ; mais madame Vauquer souhaitait peu leur présence et ne les prenait que quand elle ne trouvait pas mieux : ils mangeaient trop de pain.

Pozostałe dwa pokoje przeznaczone były dla ptaków przelotnych, dla nieszczęsnych studentów, którzy, podobnie jak ojciec Goriot i panna Michonneau, mogli wydawać na mieszkanie i wyżywienie jedynie czterdzieści pięć franków miesięcznie. Pani Vauquer jednak nie życzyła sobie ich obecności i przyjmowała je tylko wtedy, gdy nie mogła znaleźć niczego lepszego: jadły za dużo chleba.

En ce moment, l’une de ces chambres appartenait à un jeune homme venu des environs d’Angoulême à Paris pour y faire son droit, et dont la nombreuse famille se soumettait aux plus dures privations afin de lui envoyer douze cents francs par an.

W danym momencie jeden z tych pokoi należał do młodego człowieka, który przybył z okolic Angoulême do Paryża, aby studiować prawo. Jego liczna rodzina zgodziła się na największe niedogodności, aby móc przesyłać mu tysiąc dwieście franków rocznie.

Eugène de Rastignac, ainsi se nommait-il, était un de ces jeunes gens façonnés au travail par le malheur, qui comprennent dès le jeune âge les espérances que leurs parents placent en eux, et qui se préparent une belle destinée en calculant déjà la portée de leurs études, et les adaptant par avance au mouvement futur de la société, pour être les premiers à la pressurer.

Eugeniusz de Rastignac, bo tak go nazywano, należał do tych młodych ludzi ukształtowanych przez nieszczęście, którzy już w młodym wieku rozumieją nadzieje, jakie pokładają w nich rodzice, i którzy przygotowują sobie dobry los, już wcześniej kalkulując zakres swoich studiów i dostosowując je do przyszłego ruchu społecznego, aby jako pierwsi móc go wycisnąć.

Sans ses observations curieuses et l’adresse avec laquelle il sut se produire dans les salons de Paris, ce récit n’eût pas été coloré des tons vrais qu’il devra sans doute à son esprit sagace et à son désir de pénétrer les mystères d’une situation épouvantable aussi soigneusement cachée par ceux qui l’avaient créée que par celui qui la subissait.

Gdyby nie jego dociekliwe spostrzeżenia i umiejętności prezentowania się na paryskich salonach, ta opowieść nie nabrałaby prawdziwego zabarwienia, jakie niewątpliwie zawdzięcza jego przenikliwemu umysłowi i pragnieniu zgłębienia tajemnic straszliwej sytuacji, równie starannie ukrywanej przez tych, którzy ją stworzyli, jak i przez tego, kto jej doświadczył.

Au-dessus de ce troisième étage étaient un grenier à étendre le linge et deux mansardes où couchaient un garçon de peine, nommé Christophe, et la grosse Sylvie, la cuisinière.

Nad tym trzecim piętrem znajdował się strych do wieszania prania i dwa poddasza, gdzie spali parobek o imieniu Christophe i gruba Sylvie, kucharka.

Outre les sept pensionnaires internes, madame Vauquer avait, bon an, mal an, huit étudiants en droit ou en médecine, et deux ou trois habitués qui demeuraient dans le quartier, abonnés tous pour le dîner seulement.

Oprócz siedmiu pensjonariuszy, Madame Vauquer miała co roku ośmiu studentów prawa lub medycyny i dwóch lub trzech stałych klientów mieszkających w okolicy, którzy płacili jedynie za obiady.

La salle contenait à dîner dix-huit personnes et pouvait en admettre une vingtaine ; mais le matin, il ne s’y trouvait que sept locataires, dont la réunion offrait pendant le déjeuner l’aspect d’un repas de famille.

W sali mogło się pomieścić osiemnaście osób na obiedzie i około dwudziestu, ale rano przebywało tam tylko siedem osób, a ich spotkanie w porze lunchu przypominało rodzinny posiłek.

Chacun descendait en pantoufles, se permettait des observations confidentielles sur la mise ou sur l’air des externes, et sur les événements de la soirée précédente, en s’exprimant avec la confiance de l’intimité.

Każdy z nich wszedł na stopę w kapciach, pozwolił sobie na poufne uwagi na temat ubioru i zachowania zewnętrznych studentów oraz na temat wydarzeń poprzedniego wieczoru, wypowiadając się przy tym z pewnością siebie i intymnością.

Ces sept pensionnaires étaient les enfants gâtés de madame Vauquer, qui leur mesurait avec une précision d’astronome les soins et les égards, d’après le chiffre de leurs pensions. Une même considération affectait ces êtres rassemblés par le hasard.

Tych siedmiu pensjonariuszy to rozpieszczone dzieci pani Vauquer, które z astronomiczną precyzją dobierały sobie troskę i uwagę do wysokości otrzymywanych emerytur. Ta sama troska dotyczyła tych istot, które zetknęły się ze sobą przypadkiem.

Les deux locataires du second ne payaient que soixante-douze francs par mois.

Dwaj lokatorzy drugiego mieszkania płacili tylko siedemdziesiąt dwa franki miesięcznie.

Ce bon marché, qui ne se rencontre que dans le faubourg Saint-Marcel, entre la Bourbe et la Salpêtrière, et auquel madame Couture faisait seule exception, annonce que ces pensionnaires devaient être sous le poids de malheurs plus ou moins apparents.

Ta taniość, którą można znaleźć jedynie w dzielnicy Saint-Marcel, między Bourbe i Salpêtrière, a której jedynym wyjątkiem była Madame Couture, sugeruje, że lokatorzy ci musieli zmagać się z mniej lub bardziej widocznymi nieszczęściami.

Aussi le spectacle désolant que présentait l’intérieur de cette maison se répétait-il dans le costume des ses habitués, également délabrés.

Ponury widok, jaki prezentowało wnętrze tego domu, powtarzał się również w równie zniszczonym ubiorze stałych bywalców.

Les hommes portaient des redingotes dont la couleur était devenue problématique, des chaussures comme il s’en jette au coin des bornes dans les quartiers élégants, du linge élimé, des vêtements qui n’avaient plus que l’âme.

Mężczyźni nosili fraki, których kolor stał się problematyczny, buty przypominające te rzucane na rogach ulic w eleganckich dzielnicach, wytartą pościel, ubrania, w których nie zostało nic oprócz duszy.

Les femmes avaient des robes passées, reteintes, déteintes, de vieilles dentelles raccommodées, des gants glacés par l’usage, des collerettes toujours rousses et des fichus éraillés.

Kobiety nosiły wyblakłe suknie, farbowane, wyblakłe, stare cerowane koronki, zimne od częstego używania rękawiczki, zawsze czerwonobrązowe kołnierzyki i postrzępione chustki na głowę.

Si tels étaient les habits, presque tous montraient des corps solidement charpentés, des constitutions qui avaient résisté aux tempêtes de la vie, des faces froides, dures, effacées comme celles des écus démonétisés.

Jeśli ubrania były takie, to prawie wszystkie podkreślały solidną budowę ciała, odporność na burze życia i zimne, surowe twarze, tak puste jak twarze wycofanych z obiegu monet.

Les bouches flétries étaient armées de dents avides.

Wyschnięte paszcze były uzbrojone w chciwe zęby.

Ces pensionnaires faisaient pressentir des drames accomplis ou en action ; non pas de ces drames joués à la lueur des rampes, entre des toiles peintes, mais des drames vivant et muets, des drames glacés qui remuaient chaudement le cœur, des drames continus.

Rezydenci ci dali przedsmak dramatów już dokonanych lub będących w toku; nie dramatów rozgrywających się w świetle reflektorów, pomiędzy namalowanymi tłami, lecz dramatów żywych i cichych, lodowatych dramatów, które ciepło poruszały serce, dramatów ciągłych.

La vieille demoiselle Michonneau gardait sur ses yeux fatigués, un crasseux abat-jour en taffetas vert, cerclé par du fil d’archal qui aurait effarouché l’ange de la pitié.

Stara panna Michonneau trzymała nad zmęczonymi oczami brudny, zielony abażur z tafty, owinięty archaiczną nicią, która przestraszyłaby nawet anioła litości.

Son châle à franges maigres et pleurardes semblait couvrir un squelette, tant les formes qu’il cachait étaient anguleuses. Quel acide avait dépouillé cette créature de ses formes féminines ?

Jej szal, z cienkimi, płaczącymi frędzlami, zdawał się okrywać szkielet, tak kanciaste były kształty, które skrywał. Jaki kwas pozbawił to stworzenie kobiecych kształtów?

elle devait avoir été jolie et bien faite : était-ce le vice, le chagrin, la cupidité ? avait-elle trop aimé ? avait-elle été marchande à la toilette, ou seulement courtisane ?

Musiała być ładna i dobrze zbudowana: czy to była wada, smutek, chciwość? Czy kochała za bardzo? Czy była krawcową, czy tylko kurtyzaną?

expiait-elle les triomphes d’une jeunesse insolente au-devant de laquelle s’étaient rués les plaisirs par une vieillesse que fuyaient les passants ? Son regard blanc donnait froid, sa figure rabougrie menaçait.

Czy odpokutowywała triumfy zuchwałej młodości, ku której pędziły przyjemności, starością, przed którą uciekali przechodnie? Jej białe spojrzenie było zimne, a skurczona twarz groźna.

Elle avait la voix clairette d’une cigale criant dans son buisson aux approches de l’hiver. Elle disait avoir pris soin d’un vieux monsieur affecté d’un catarrhe à la vessie, et abandonné par ses enfants, qui l’avaient cru sans ressource.

Miała czysty, cienki głos cykady ćwierkającej w krzakach, gdy zbliża się zima. Powiedziała, że ​​opiekowała się starszym panem cierpiącym na katar pęcherza, porzuconym przez dzieci, które uważały, że nie ma środków do życia.

Ce vieillard lui avait légué mille francs de rente viagère, périodiquement disputés par les héritiers, aux calomnies desquelles elle était en butte.

Ten starzec zapisał jej tysiąc franków dożywotniej renty, która była okresowo kwestionowana przez spadkobierców, których oszczerstwa ją obciążały.

Quoique le jeu des passions eût ravagé sa figure, il s’y trouvait encore certains vestiges d’une blancheur et d’une finesse dans le tissu qui permettait de supposer que le corps conservait quelques restes de beauté.

Mimo że gra namiętności zniszczyła jej twarz, w tkaninie pozostały jeszcze ślady bieli i delikatności, co pozwalało przypuszczać, że ciało zachowało resztki piękna.

M. Poiret était une espèce de mécanique.

Pan Poiret był pewnego rodzaju maszyną.

En l’apercevant s’étendre comme une ombre grise le long d’une allée au Jardin des plantes, la tête couverte d’une vieille casquette flasque, tenant à peine sa canne à pomme d’ivoire jauni dans sa main, laissant flotter les pans flétris de sa redingote qui cachait mal une culotte presque vide, et des jambes en bas bleus qui flageolaient comme celles d’un homme ivre, montrant son gilet blanc sale et son jabot de grosse mousseline recroquevillée qui s’unissait imparfaitement à sa cravate cordée autour de son cou de dindon, bien des gens se demandaient si cette ombre chinoise appartenait à la race audacieuse des fils de Japhet qui papillonnent sur le boulevard Italien.

Widząc go wyciągniętego niczym szary cień wzdłuż alejki w Ogrodzie Plantańskim, z głową nakrytą starą, wiotką czapką, ledwo trzymającego w ręku laskę z pożółkłą, kościaną głowicą, pozwalającego powiewać zwiędłym połom surduta, ledwo zakrywającym prawie puste spodnie, a jego niebieskie pończochy kołysały się jak u pijanego człowieka, odsłaniając brudną białą kamizelkę i pognieciony żabot z grubego muślinu, który niedokładnie łączył się z krawatem zawiązanym wokół indyczej szyi, wielu ludzi zastanawiało się, czy ta cienista postać należy do zuchwałego rodu synów Jafeta, którzy kręcą się po Boulevard Italien.

Quel travail avait pu le ratatiner ainsi ? quelle passion avait bistré sa face bulbeuse, qui dessinée en caricature, aurait paru hors de vrai ? Ce qu’il avait été ?

Jaka praca mogła go tak skurczyć? Jaka namiętność przyciemniła jego pękatą twarz, która, narysowana jak karykatura, wydawałaby się nierealna? Kim on był?

Mais peut-être avait-il été employé au ministère de la justice, dans le bureau où les exécuteurs des hautes-œuvres envoient leurs mémoires de frais, le compte des fournitures de voiles noirs pour les parricides, de son pour les paniers, de ficelle pour les couteaux.

Ale być może pracował w Ministerstwie Sprawiedliwości, w biurze, do którego kaci przesyłają raporty o wydatkach, rachunki za zapas czarnych welonów dla ojcobójców, otrębów do koszyków i sznurków do noży.

Peut-être avait-il été receveur à la porte d’un abattoir, ou sous-inspecteur de la salubrité.

Być może był odbiorcą przy bramie rzeźni lub podinspektorem ds. sanitarnych.

Enfin, cet homme semblait avoir été l’un des ânes de notre grand moulin social, l’un de ces Ratons parisiens qui ne connaissent même pas leurs Bertrands, quelque pivot sur lequel avaient tourné les infortunes ou les saletés publiques, enfin l’un de ces hommes dont nous disons, en les voyant : « Il en faut pourtant comme ça.

W końcu, człowiek ten zdawał się być jednym z osłów naszego wielkiego młyna towarzyskiego, jednym z tych paryskich Ratonów, którzy nawet nie znają swoich Bertrandów, jakąś osią, na której skupiły się nieszczęścia i brud publiczny, wreszcie jednym z tych ludzi, o których mówimy, gdy ich widzimy: „Potrzebujemy takich”.

» Le beau Paris ignore ces figures blêmes de souffrances morales ou physiques. Mais Paris est un véritable océan. Jetez-y la sonde, vous n’en connaîtrez jamais la profondeur.

„Piękny Paryż ignoruje te blade postacie cierpienia moralnego lub fizycznego. Ale Paryż to prawdziwy ocean. Zanurz się w nim, a nigdy nie poznasz jego głębi”.

Parcourez-le, décrivez-le : quelque soin que vous mettiez à le parcourir, à le décrire ; quelque nombreux et intéressés que soient les explorateurs de cette mer, il s’y rencontrera toujours un lieu vierge, un antre inconnu, des fleurs, des perles, des monstres, quelque chose d’inouï, oublié par les plongeurs littéraires.

Zbadaj je, opisz: jakkolwiek starannie byś je zbadał, jakkolwiek starannie byś je opisał; jakkolwiek liczni i zainteresowani byliby odkrywcy tego morza, zawsze będzie jakieś dziewicze miejsce, nieznana jaskinia, kwiaty, perły, potwory, coś niesłychanego, zapomnianego przez literackich nurków.

La maison Vauquer est une de ces monstruosités curieuses. Deux figures y formaient un contraste frappant avec la masse des pensionnaires et des habitués.

Dom Vauquer to jedno z tych osobliwych potworów. Dwie postacie stanowiły tam uderzający kontrast z masą stałych bywalców i bywalców.

Quoique mademoiselle Victorine Taillefer eût une blancheur maladive semblable à celle des jeunes filles attaquées de chlorose, et qu’elle se rattachât à la souffrance générale qui faisait le fond de ce tableau par une tristesse habituelle, par une contenance gênée, par un air pauvre et grêle, néanmoins son visage n’était pas vieux, ses mouvements et sa voix étaient agiles.

Chociaż panna Victorine Taillefer miała chorobliwą bladość, podobną do cery młodych dziewcząt cierpiących na chlorozę, a z ogólnym cierpieniem stanowiącym tło tego obrazu łączył ją zwykły smutek, niezręczna postawa oraz uboga i delikatna aparycja, to jednak jej twarz nie była stara, a ruchy i głos zwinne.

Ce jeune malheur ressemblait à un arbuste aux feuilles jaunies, fraîchement planté dans un terrain contraire.

To młode nieszczęście przypominało krzew o żółknących liściach, świeżo posadzony w niesprzyjającej glebie.

Sa physionomie roussâtre, ses cheveux d’un blond fauve, sa taille trop mince, exprimaient cette grâce que les poëtes modernes trouvaient aux statuettes du moyen âge. Ses yeux gris mélangés de noir exprimaient une douceur, une résignation chrétiennes.

Jej rudawa cera, płowe blond włosy i smukła sylwetka wyrażały wdzięk, który współcześni poeci odnajdywali w średniowiecznych figurkach. Jej szare oczy, zabarwione czernią, wyrażały chrześcijańską łagodność i rezygnację.

Ses vêtements, simples, peu coûteux, trahissaient des formes jeunes. Elle était jolie par juxtaposition. Heureuse, elle eût été ravissante : le bonheur est la poésie des femmes, comme la toilette en est le fard.

Jej proste, niedrogie ubrania zdradzały młodzieńczą figurę. W przeciwieństwie do niej była ładna. Szczęśliwa, byłaby olśniewająca: szczęście jest poezją kobiet, tak jak ubieranie się jest ich makijażem.

Si la joie d’un bal eût reflété ses teintes rosées sur ce visage pâle ; si les douceurs d’une vie élégante eussent rempli, eussent vermillonné ces joues déjà légèrement creusées ; si l’amour eût ranimé ces yeux tristes, Victorine aurait pu lutter avec les plus belles jeunes filles.

Gdyby radość balu odbiła swe różowe barwy na tej bladej twarzy; gdyby słodycz eleganckiego życia wypełniła, zaczerwieniła te policzki, i tak już lekko zapadnięte; gdyby miłość ożywiła te smutne oczy, Wiktoryna mogłaby rywalizować z najpiękniejszymi młodymi dziewczętami.

Il lui manquait ce qui crée une seconde fois la femme, les chiffons et les billets doux. Son histoire eût fourni le sujet d’un livre.

Brakowało mu tego, co stwarza kobietę po raz drugi: szmat i listów miłosnych. Jego historia mogłaby być tematem książki.

Son père croyait avoir des raisons pour ne pas la reconnaître, refusait de la garder près de lui, ne lui accordait que six cents francs par an, et avait dénaturé sa fortune afin de pouvoir la transmettre en entier à son fils.

Jej ojciec uważał, że miał powody, by jej nie uznać, odmawiał jej bliskości, przyznawał jej tylko sześćset franków rocznie i zniekształcił swój majątek, aby móc przekazać go w całości synowi.

Parente éloignée de la mère de Victorine, qui jadis était venue mourir de désespoir chez elle, madame Couture prenait soin de l’orpheline comme de son enfant.

Madame Couture, daleka krewna matki Victorine, która pewnego razu przyszła do jej domu, aby umrzeć z rozpaczy, zaopiekowała się sierotą, jakby była jej własnym dzieckiem.

Malheureusement, la veuve du commissaire ordonnateur des armées de la République ne possédait rien au monde que son douaire et sa pension ; elle pouvait laisser un jour cette pauvre fille, sans expérience et sans ressources, à la merci du monde.

Niestety, wdowa po komisarzu generalnym armii Republiki nie posiadała niczego poza posagiem i emeryturą; pewnego dnia mogła zostawić tę biedną dziewczynę, bez doświadczenia i środków, na łasce świata.

La bonne femme menait Victorine à la messe tous les dimanches, à confesse tous les quinze jours, afin d’en faire à tout hasard une fille pieuse. Elle avait raison.

Dobra kobieta zabierała Wiktorynę na mszę w każdą niedzielę i do spowiedzi co dwa tygodnie, mając nadzieję, że w ten sposób wyrośnie na pobożną dziewczynę. Miała rację.

Les sentiments religieux offraient un avenir à cette enfant désavouée, qui aimait son père, qui tous les ans s’acheminait chez lui pour y apporter le pardon de sa mère ; mais qui, tous les ans, se cognait contre la porte de sa maison paternelle, inexorablement fermée.

Uczucia religijne oferowały przyszłość temu odrzuconemu dziecku, które kochało swego ojca i co roku przychodziło do jego domu, by przynieść matce przebaczenie, lecz co roku waliło do drzwi domu swego ojca, które nieubłaganie się zamykały.

Son frère, son unique médiateur, n’était pas venu la voir une seule fois en quatre ans, et ne lui envoyait aucun secours. Elle suppliait Dieu de dessiller les yeux de son père, d’attendrir le cœur de son frère, et priait pour eux sans les accuser.

Jej brat, jej jedyny pośrednik, nie odwiedził jej ani razu od czterech lat i nie przysłał jej żadnej pomocy. Błagała Boga, aby otworzył oczy jej ojcu, zmiękczył serce brata i modliła się za nich, nie oskarżając ich.

Madame Couture et madame Vauquer ne trouvaient pas assez de mots dans le dictionnaire des injures pour qualifier cette conduite barbare.

Madame Couture i Madame Vauquer nie znalazły w słowniku słów, które mogłyby opisać to barbarzyńskie zachowanie.

Quand elles maudissaient ce millionnaire infâme, Victorine faisait entendre de douces paroles, semblables au chant de ramier blessé, dont le cri de douleur exprime encore l’amour.

Kiedy złorzeczono temu niesławnemu milionerowi, Wiktoryna wypowiedziała słodkie słowa, niczym pieśń rannego gołębia, którego pełen bólu krzyk wciąż wyraża miłość.

Eugène de Rastignac avait un visage tout méridional, le teint blanc, des cheveux noirs, des yeux bleus.

Eugeniusz de Rastignac miał bardzo południową twarz: białą cerę, czarne włosy i niebieskie oczy.

Sa tournure, ses manières, sa pose habituelle, dénotaient le fils d’une famille noble, où l’éducation première n’avait comporté que des traditions de bon goût.

Jego zachowanie, maniery, zwyczajowa poza wskazywały, że pochodził ze szlacheckiej rodziny, w której wczesna edukacja składała się wyłącznie z tradycji dobrego smaku.

S’il était ménager de ses habits, si les jours ordinaires il achevait d’user les vêtements de l’an passé, néanmoins il pouvait sortir quelquefois mis comme l’est un jeune homme élégant.

Choć dbał o swój ubiór i na co dzień zdejmował zeszłoroczne ubrania, to jednak zdarzało mu się czasem wyjść ubranym jak elegancki młody mężczyzna.

Ordinairement, il portait une vieille redingote, un mauvais gilet, la méchante cravate noire, flétrie, mal nouée de l’étudiant, un pantalon à l’avenant et des bottes ressemelées.

Zwykle nosił stary frak, złą kamizelkę, wyblakły, źle zawiązany czarny krawat studenta, pasujące do niego spodnie i podzelowane buty.

Entre ces deux personnages et les autres, Vautrin, l’homme de quarante ans, à favoris peints, servait de transition. Il était de ces gens dont le peuple dit : « Voilà un fameux gaillard !

Pomiędzy tymi dwoma postaciami a pozostałymi, Vautrin, czterdziestoletni mężczyzna z pomalowanymi bakami, pełnił rolę pośrednika. Był jednym z tych ludzi, o których ludzie mówią: „To dopiero porządny facet!”.

» Il avait les épaules larges, le buste bien développé, les muscles apparents, des mains épaisses, carrées et fortement marquées aux phalanges par des bouquets de poils touffus et d’un roux ardent.

„Miał szerokie ramiona, dobrze rozwiniętą klatkę piersiową, widoczne mięśnie, grube, kwadratowe dłonie z wyraźnie zaznaczonymi kostkami i kępkami krzaczastych, ognistoczerwonych włosów.

Sa figure, rayée par des rides prématurées, offrait des signes de dureté que démentaient ses manières souples et liantes. Sa voix de basse taille, en harmonie avec sa grosse gaieté, ne déplaisait point. Il était obligeant et rieur.

Jego twarz, pokryta przedwczesnymi zmarszczkami, zdradzała oznaki surowości, którym przeczył jego łagodny i ujmujący sposób bycia. Jego głęboki głos, harmonizujący z jego żywiołową wesołością, nie był nieprzyjemny. Był uprzejmy i pogodny.

Si quelque serrure allait mal, il l’avait bientôt démontée, rafistolée, huilée, limée, remontée, en disant : « Ça me connaît.

Jeśli jakiś zamek działał nieprawidłowo, natychmiast go rozbierał, łatał, smarował, piłował i składał z powrotem, mówiąc: „Wiem o tym wszystko.

» Il connaissait tout d’ailleurs, les vaisseaux, la mer, la France, l’étranger, les affaires, les hommes, les événements, les lois, les hôtels et les prisons. Si quelqu’un se plaignait par trop, il lui offrait aussitôt ses services.

„Znał zresztą wszystko: statki, morze, Francję, kraje zagraniczne, interesy, ludzi, wydarzenia, prawa, hotele i więzienia. Jeśli ktoś za bardzo narzekał, natychmiast oferował swoje usługi”.

Il avait prêté plusieurs fois de l’argent à madame Vauquer et à quelques pensionnaires ; mais ses obligés seraient morts plutôt que de ne pas le lui rendre, tant, malgré son air bonhomme, il imprimait de crainte par un certain regard profond et plein de résolutions.

Pożyczał pieniądze wielokrotnie pani Vauquer i kilku pensjonariuszom, lecz dłużnicy woleliby umrzeć, niż nie oddać mu pieniędzy. Tak bardzo przerażał go jego głęboki i stanowczy wyraz twarzy, pomimo dobrodusznego usposobienia.

A la manière dont il lançait un jet de salive, il annonçait un sang-froid imperturbable qui ne devait pas le faire reculer devant un crime pour sortir d’une position équivoque.

Sposób, w jaki wypluwał ślinę, świadczył o jego niezachwianym opanowaniu, które nie powstrzymało go od popełnienia przestępstwa, aby wybrnąć z niejasnej sytuacji.

Comme un juge sévère, son œil semblait aller au fond de toutes les questions, de toutes les consciences, de tous les sentiments.

Niczym surowy sędzia, jego wzrok zdawał się przenikać sedno każdego pytania, każdego sumienia, każdego uczucia.

Ses mœurs consistaient à sortir après le déjeuner, à revenir pour dîner, à décamper pour toute la soirée, et à rentrer vers minuit, à l’aide d’un passe-partout que lui avait confié madame Vauquer. Lui seul jouissait de cette faveur.

Jego zwyczaje polegały na tym, że wychodził po obiedzie, wracał na kolację, wychodził na cały wieczór i wracał około północy, używając klucza uniwersalnego, który powierzyła mu pani Vauquer. Tylko on korzystał z tego przywileju.

Mais aussi était-il au mieux avec la veuve, qu’il appelait maman en la saisissant par la taille, flatterie peu comprise !

Ale miał też bardzo dobre stosunki z wdową, do której zwracał się „mamo”, chwytając ją w talii, co było pochlebstwem, które nie zostało dobrze zrozumiane!

La bonne femme croyait la chose encore facile, tandis que Vautrin seul avait les bras assez long pour presser cette pesante circonférence.

Starsza kobieta uważała, że ​​to wciąż łatwe, gdyż tylko Vautrin miał wystarczająco długie ramiona, by ścisnąć tak duży obwód.

Un trait de son caractère était de payer généreusement quinze francs par mois pour le gloria qu’il prenait au dessert.

Jedną z jego cech charakteru było hojne płacenie piętnastu franków miesięcznie za gloria, którą dostawał na deser.

Des gens moins superficiels que ne l’étaient ces jeunes gens emportés par les tourbillons de la vie parisienne, ou ces vieillards indifférents à ce qui ne les touchait pas directement, ne se seraient pas arrêtés à l’impression douteuse que leur causait Vautrin.

Ludzie mniej powierzchowni niż ci młodzi, porwani wichrami paryskiego życia, albo ci starzy ludzie, obojętni na to, co ich bezpośrednio nie dotyczy, nie zatrzymaliby się na wątpliwym wrażeniu, jakie wywarł na nich Vautrin.

Il savait ou devinait les affaires de ceux qui l’entouraient, tandis que nul ne pouvait pénétrer ni ses pensées ni ses occupations.

Znał lub domyślał się spraw otaczających go ludzi, podczas gdy nikt nie mógł przeniknąć ani do jego myśli, ani do jego zajęć.

Quoiqu’il eût jeté son apparente bonhomie, sa constante complaisance et sa gaieté comme une barrière entre les autres et lui, souvent il laissait percer l’épouvantable profondeur de son caractère.

Chociaż jego pozornie dobra natura, ciągła uległość i pogoda ducha stanowiły barierę między nim a innymi, często pozwalał, by przebijała się przerażająca głębia jego charakteru.

Souvent une boutade digne de Juvénal, et par laquelle il semblait se complaire à bafouer les lois, à fouetter la haute société, à la convaincre d’inconséquence avec elle-même, devait faire supposer qu’il gardait rancune à l’état social, et qu’il y avait au fond de sa vie un mystère soigneusement enfoui.

Częstym żartem godnym Juwenalisa, dzięki któremu zdawał się czerpać przyjemność z łamania praw, chłostania wyższych sfer i przekonywania ich o niekonsekwencji wobec siebie, było sugerowanie, że żywi urazę do porządku społecznego i że na dnie jego życia kryje się starannie pogrzebana tajemnica.

Attirée, peut-être à son insu, par la force de l’un ou par la beauté de l’autre, mademoiselle Taillefer partageait ses regards furtifs, ses pensées secrètes, entre ce quadragénaire et le jeune étudiant ; mais aucun d’eux ne paraissait songer à elle, quoique d’un jour à l’autre le hasard pût changer sa position et la rendre un riche parti.

Przyciągnięta, być może nieświadomie, siłą jednego lub urodą drugiego, panna Taillefer dzieliła swoje ukradkowe spojrzenia, tajemne myśli, pomiędzy tego mężczyznę po czterdziestce i młodego studenta; lecz żadne z nich zdawało się o niej nie myśleć, mimo że z dnia na dzień zdarzała się okazja, która mogła zmienić jej sytuację i sprawić, że znalazła bogatego kandydata na męża.