Eugénie Grandet

Il se trouve dans certaines provinces des maisons dont la vue inspire une mélancolie égale à celle que provoquent les cloîtres les plus sombres, les landes les plus ternes ou les ruines les plus tristes.

W niektórych prowincjach są domy, których widok budzi melancholię równą tej, jaką wywołują najciemniejsze krużganki, najponurejsze wrzosowiska i najsmutniejsze ruiny.

Peut-être y a-t-il à la fois dans ces maisons et le silence du cloître et l'aridité des landes et les ossements des ruines.

Być może w tych domach jest jednocześnie cisza klasztoru i jałowość wrzosowisk i kości ruin.

La vie et le mouvement y sont si tranquilles qu'un étranger les croirait inhabitées, s'il ne rencontrait tout à coup le regard pâle et froid d'une personne immobile dont la figure à demi monastique dépasse l'appui de la croisée, au bruit d'un pas inconnu.

Życie i ruch są tam tak spokojne, że obcy mógłby pomyśleć, że jest to miejsce niezamieszkane, gdyby nie spotkał się nagle z bladym, zimnym spojrzeniem nieruchomej osoby, której półmnisia twarz unosi się nad parapet okna, gdy słyszy odgłos nieznanych kroków.

Ces principes de mélancolie existent dans la physionomie d'un logis situé à Saumur, au bout de la rue montueuse qui mène au château, par le haut de la ville.

Te elementy melancholii można dostrzec w wyglądzie domu położonego w Saumur, na końcu pagórkowatej ulicy, która prowadzi do zamku, przechodząc przez górną część miasta.

Cette rue, maintenant peu fréquentée, chaude en été, froide en hiver, obscure en quelques endroits, est remarquable par la sonorité de son petit pavé caillouteux, toujours propre et sec, par l'étroitesse de sa voie tortueuse, par la paix de ses maisons qui appartiennent à la vieille ville, et que dominent les remparts.

Ulica ta, obecnie rzadko uczęszczana, gorąca latem, zimna zimą, a miejscami ciemna, wyróżnia się dźwiękiem małych, żwirowych kostek bruku, zawsze czystych i suchych, wąskością krętej uliczki oraz spokojem domów, które należą do starego miasta i nad którymi górują mury obronne.

Des habitations trois fois séculaires y sont encore solides quoique construites en bois, et leurs divers aspects contribuent à l'originalité qui recommande cette partie de Saumur à l'attention des antiquaires et des artistes.

Znajdujące się tam trzystuletnie domy są nadal solidne, choć zbudowane z drewna, a ich różnorodne aspekty przyczyniają się do oryginalności, dzięki której ta część Saumuru przyciąga uwagę antykwariuszy i artystów.

Il est difficile de passer devant ces maisons, sans admirer les énormes madriers dont les bouts sont taillés en figures bizarres et qui couronnent d'un bas-relief noir le rez-de-chaussée de la plupart d'entre elles.

Trudno przejść obok tych domów i nie zachwycić się ogromnymi belkami, których końce są rzeźbione w dziwaczne figury i które wieńczą parter większości z nich czarną płaskorzeźbą.

Ici, des pièces de bois transversales sont couvertes en ardoises et dessinent des lignes bleues sur les frêles murailles d'un logis terminé par un toit en colombage que les ans ont fait plier, dont les bardeaux pourris ont été tordus par l'action alternative de la pluie et du soleil.

Tutaj poprzeczne kawałki drewna pokryte są łupkiem i kreślą niebieskie linie na delikatnych ścianach domu zwieńczonego dachem o konstrukcji szkieletowej, który na przestrzeni lat uległ wygięciu, a którego zgniłe gonty zostały poskręcane przez naprzemienne działanie deszczu i słońca.

Là se présentent des appuis de fenêtre usés, noircis, dont les délicates sculptures se voient à peine, et qui semblent trop légers pour le pot d'argile brune d'où s'élancent les oeillets ou les rosiers d'une pauvre ouvrière.

Znajdują się tam zniszczone, poczerniałe parapety, których delikatne rzeźbienia są ledwo widoczne i które wydają się zbyt jasne w stosunku do brązowej glinianej doniczki, z której wyrastają goździki lub krzaki róż biednego robotnika.

Plus loin, c'est des portes garnies de clous énormes où le génie de nos ancêtres a tracé des hiéroglyphes domestiques dont le sens ne se retrouvera jamais. Tantôt un protestant y a signé sa foi, tantôt un ligueur y a maudit Henri IV.

Dalej znajdują się drzwi nabite ogromnymi gwoździami, na których geniusz naszych przodków wyrył domowe hieroglify, których znaczenia nigdy nie odzyskamy. Czasem protestant składał tam przysięgę wiary, czasem członek Ligi Katolickiej przeklinał Henryka IV.

Quelque bourgeois y a gravé les insignes de sa _noblesse de cloches_, la gloire de son échevinage oublié. L'Histoire de France est là tout entière.

Jakiś mieszczanin wyrył tam insygnia swojej _szlachty dzwonów_, chwałę zapomnianego radnego. Cała historia Francji jest tam.

A côté de la tremblante maison à pans hourdés où l'artisan a déifié son rabot, s'élève l'hôtel d'un gentilhomme où sur le plein-cintre de la porte en pierre se voient encore quelques vestiges de ses armes, brisées par les diverses révolutions qui depuis 1789 ont agité le pays.

Obok trzęsącego się domu z muru pruskiego, w którym rzemieślnik ubóstwiał swój samolot, stoi rezydencja dżentelmena, w której na półkolistym łuku kamiennych drzwi wciąż można zobaczyć pozostałości jego herbu, zniszczonego przez liczne rewolucje, które od 1789 r. wstrząsały krajem.

Dans cette rue, les rez-de-chaussée commerçants ne sont ni des boutiques ni des magasins, les amis du moyen-âge y retrouveraient l'ouvrouère de nos pères en toute sa naïve simplicité.

Na tej ulicy sklepy na parterze nie są ani butikami, ani sklepami; miłośnicy średniowiecza znaleźliby tam warsztat naszych ojców w całej jego naiwnej prostocie.

Ces salles basses, qui n'ont ni devanture, ni montre, ni vitrages, sont profondes, obscures et sans ornements extérieurs ou intérieurs, Leur porte est ouverte en deux parties pleines, grossièrement ferrées, dont la supérieure se replie intérieurement, et dont l'inférieure armée d'une sonnette à ressort va et vient constamment.

Te niskie pomieszczenia, bez fasady, zegara ani okien, są głębokie, ciemne i pozbawione ozdób zewnętrznych ani wewnętrznych. Ich drzwi są dwudzielne, solidne, okute prymitywnym żelazem, z których górna część składa się do wewnątrz, a dolna, uzbrojona w sprężynowy dzwonek, porusza się nieustannie w przód i w tył.

L'air et le jour arrivent à cette espèce d'antre humide, ou par le haut de la porte, ou par l'espace qui se trouve entre la voûte, le plancher et le petit mur à hauteur d'appui dans lequel s'encastrent de solides volets, ôtés le matin, remis et maintenus le soir avec des bandes de fer boulonnées.

Powietrze i światło dzienne dostają się do tego rodzaju wilgotnej nory albo przez górną część drzwi, albo przez przestrzeń między sklepieniem, podłogą i niskim murkiem na wysokości pasa, w którym osadzone są solidne okiennice, zdejmowane rano, zakładane z powrotem i przytrzymywane na miejscu wieczorem przykręconymi żelaznymi opaskami.

Ce mur sert à étaler les marchandises du négociant. Là, nul charlatanisme.

Ta ściana służy do eksponowania towarów kupca. Nie ma tu szarlatanerii.

Suivant la nature du commerce, les échantillons consistent en deux ou trois baquets pleins de sel et de morue, en quelques paquets de toile à voile, des cordages, du laiton pendu aux solives du plancher, des cercles le long des murs, ou quelques pièces de drap sur des rayons.

W zależności od rodzaju handlu, próbki składają się z dwóch lub trzech kadzi wypełnionych solą i dorszem, kilku wiązek płótna żaglowego, lin, mosiądzu wiszącego na belkach podłogowych, obręczy wzdłuż ścian lub kilku kawałków materiału na półkach.

Entrez?

Proszę wejść?

Une fille propre, pimpante de jeunesse, au blanc fichu, aux bras rouges quitte son tricot, appelle son père ou sa mère qui vient et vous vend à vos souhaits, flegmatiquement, complaisamment, arrogamment, selon son caractère, soit pour deux sous, soit pour vingt mille francs de marchandise.

Schludna, energiczna młoda dziewczyna w białej chuście na głowie i czerwonych ramionach zdejmuje robótkę, woła ojca lub matkę, którzy przychodzą i sprzedają cię według twojego życzenia, flegmatycznie, z samozadowoleniem, arogancko, zależnie od jej charakteru, za dwa centy lub za dwadzieścia tysięcy franków towaru.

Vous verrez un marchand de merrain assis à sa porte et qui tourne ses pouces en causant avec un voisin, il ne possède en apparence que de mauvaises planches à bouteilles et deux ou trois paquets de lattes; mais sur le port son chantier plein fournit tous les tonneliers de l'Anjou; il sait, à une planche près, combien il _peut_ de tonneaux si la récolte est bonne; un coup de soleil l'enrichit, un temps de pluie le ruine: en une seule matinée, les poinçons valent onze francs ou tombent à six livres.

Zobaczysz handlarza klepkami siedzącego u drzwi, kręcącego kciukami i rozmawiającego z sąsiadem; wydaje się, że posiada jedynie marne deski na butelki i dwie lub trzy wiązki listew; ale przy porcie jego cała łodź zaopatruje wszystkich bednarzy Andegawenii; wie, co do najbliższej deski, ile beczek może wyprodukować, jeśli zbiory będą dobre; promyk słońca czyni go bogatym, deszczowa ulewa go rujnuje: w ciągu jednego poranka poncze są warte jedenaście franków albo spadają do sześciu funtów.

Dans ce pays, comme en Touraine, les vicissitudes de l'atmosphère dominent la vie commerciale.

W tym kraju, podobnie jak w Turenii, kaprysy atmosfery determinują życie handlowe.

Vignerons, propriétaires, marchands de bois, tonneliers, aubergistes, mariniers sont tous à l'affût d'un rayon de soleil; ils tremblent en se couchant le soir d'apprendre le lendemain matin qu'il a gelé pendant la nuit; ils redoutent la pluie, le vent, la sécheresse, et veulent de l'eau, du chaud, des nuages, à leur fantaisie.

Winiarze, właściciele ziemscy, handlarze drewnem, bednarze, karczmarze i przewoźnicy wypatrują promyka słońca; drżą kładąc się spać wieczorem, a rano dowiadują się, że w nocy spadł przymrozek; boją się deszczu, wiatru, suszy, pragną wody, ciepła i chmur, zależnie od tego, co im się podoba.

Il y a un duel constant entre le ciel et les intérêts terrestres. Le baromètre attriste, déride, égaie tour à tour les physionomies. D'un bout à l'autre de cette rue, l'ancienne Grand'rue de Saumur, ces mots: Voilà un temps d'or!

Nieustannie toczy się walka między niebem a ziemskimi interesami. Barometr na przemian smuci, rozwesela i rozjaśnia twarze. Z jednego końca tej ulicy na drugi, od starej Grand'rue Saumur, słychać te słowa: To złota pogoda!

se chiffrent de porte en porte. Aussi chacun répond-il au voisin: Il pleut des louis, en sachant ce qu'un rayon de soleil, ce qu'une pluie opportune lui en apporte.

Liczą je od drzwi do drzwi. Więc każdy odpowiada sąsiadowi: Pada deszcz, Louis, wiedząc, jaki to promień słońca, jaki deszcz im przynosi.

Le samedi, vers midi, dans la belle saison, vous n'obtiendriez pas pour un sou de marchandise chez ces braves industriels. Chacun a sa vigne, sa closerie, et va passer deux jours à la campagne.

W soboty, około południa, latem, od tych dobrych przemysłowców nie dostaniesz ani grosza za towar. Każdy ma swoją winnicę, swoje gospodarstwo i wyjeżdża na dwa dni na wieś.

Là, tout étant prévu, l'achat, la vente, le profit, les commerçants se trouvent avoir dix heures sur douze à employer en joyeuses parties, en observations, commentaires, espionnages continuels.

Tam, kiedy wszystko jest już zaplanowane – kupno, sprzedaż, zysk – kupcy mają dziesięć z dwunastu godzin, które mogą poświęcić na wesołe gry, obserwacje, komentarze i nieustanne szpiegowanie.

Une ménagère n'achète pas une perdrix sans que les voisins ne demandent au mari si elle était cuite à point. Une jeune fille ne met pas la tête à sa fenêtre sans y être vue par tous les groupes inoccupés.

Gospodyni domowa nie kupuje kuropatwy, żeby sąsiedzi nie zapytali jej męża, czy była dobrze upieczona. Młoda dziewczyna nie wystawia głowy przez okno, żeby nie zauważyła jej każda grupa gapiów.

Là donc les consciences sont à jour, de même que ces maisons impénétrables, noires et silencieuses n'ont point de mystères. La vie est presque toujours en plein air: chaque ménage s'assied à sa porte, y déjeune, y dîne, s'y dispute.

Tutaj zatem sumienia są aktualne, tak jak te nieprzeniknione, ciemne i ciche domy nie kryją żadnych tajemnic. Życie prawie zawsze toczy się na zewnątrz: każda rodzina siedzi u swoich drzwi, tam je obiad i kolację, tam się kłóci.

Il ne passe personne dans la rue qui ne soit étudié. Aussi, jadis, quand un étranger arrivait dans une ville de province, était-il gaussé de porte en porte.

Nikt nie przechodził ulicą, kto nie był badany. Dlatego w dawnych czasach, gdy cudzoziemiec przybywał do prowincjonalnego miasta, był wyśmiewany od drzwi do drzwi.

De là les bons contes, de là le surnom de _copieux_ donné aux habitants d'Angers qui excellaient à ces railleries urbaines. Les anciens hôtels de la vieille ville sont situés en haut de cette rue jadis habitée par les gentilshommes du pays.

Stąd te dobre historie, stąd przydomek „obfity” nadawany mieszkańcom Angers, którzy celowali w tych miejskich żartach. Stare hotele starego miasta znajdują się na końcu tej ulicy, niegdyś zamieszkanej przez miejscową szlachtę.

La maison pleine de mélancolie où se sont accomplis les événements de cette histoire était précisément un de ces logis, restes vénérables d'un siècle où les choses et les hommes avaient ce caractère de simplicité que les moeurs françaises perdent de jour en jour.

Smutny dom, w którym rozgrywały się wydarzenia przedstawione w tej historii, był właśnie jednym z tych domostw, czcigodnych pozostałości po epoce, w której rzeczy i ludzie mieli ten cechę prostoty, którą francuskie obyczaje tracą z dnia na dzień.

Après avoir suivi les détours de ce chemin pittoresque dont les moindres accidents réveillent des souvenirs et dont l'effet général tend à plonger dans une sorte de rêverie machinale, vous apercevez un renfoncement assez sombre, au centre duquel est cachée la porte de la maison à monsieur Grandet.

Podążając zakrętami tej malowniczej ścieżki, której każdy wypadek budzi wspomnienia i której ogólny efekt wprawia w stan swoistej mechanicznej zadumy, dostrzeżesz dość ciemną wnękę, w której środku kryją się drzwi domu pana Grandeta.

Il est impossible de comprendre la valeur de cette expression provinciale sans donner la biographie de monsieur Grandet.

Nie sposób zrozumieć wartości tego prowincjonalnego określenia bez zapoznania się z biografią pana Grandeta.