De gebiedende wijs in het Turks
Emir Kipi
Test jezelf met een korte quizMet de Turkse gebiedende wijs geef je bevelen, instructies en uitnodigingen. Tegen één vriend gebruik je de kale werkwoordstam (gel!), en tegen meerdere mensen of beleefd voeg je -(y)In toe (gelin!).
De sen-vorm: alleen de stam
Om één vriend, kind of familielid iets te laten doen, haal je -mek of -mak van de infinitief af. Verder verandert er niets.
| Infinitief | Sen-vorm | Betekenis |
|---|---|---|
| gelmek | gel | kom |
| yazmak | yaz | schrijf |
| okumak | oku | lees |
| gitmek | git | ga |
| beklemek | bekle | wacht |
| yemek | ye | eet |
De siz-vorm: -(y)In en -(y)InIz
Tegen meerdere mensen, of tegen één persoon die je beleefd aanspreekt, voeg je -In toe met viervoudige klinkerharmonie: -ın, -in, -un, -ün. Na een klinker komt eerst een verbindings-y. Het langere -(y)InIz is formeler en zie je op borden, in omroepberichten en in instructies.
| Sen | Siz | Formeel siz |
|---|---|---|
| yaz | yazın | yazınız |
| gel | gelin | geliniz |
| dur | durun | durunuz |
| dön | dönün | dönünüz |
| oku | okuyun | okuyunuz |
| bekle | bekleyin | bekleyiniz |
| git | gidin | gidiniz |
| ye | yiyin | yiyiniz |
- Gitmek, etmek en tatmak veranderen t in d voor een klinker: gidin, edin, tadın. De sen-vorm houdt de t: git, et, tat.
- Yemek wordt yiyin, niet 'yeyin'.
- Bekleyin wordt vaak uitgesproken als 'bekliyin', maar je schrijft altijd bekleyin.
Ontkennende bevelen met -mA
Voeg -ma of -me direct na de stam toe. De siz-uitgang volgt dan met een verbindings-y. Medeklinkers veranderen nooit voor -mA: gitme, gitmeyin.
| Bevestigend | Ontkennend sen | Ontkennend siz |
|---|---|---|
| gel | gelme | gelmeyin |
| yaz | yazma | yazmayın |
| git | gitme | gitmeyin |
| konuş | konuşma | konuşmayın |
| unut | unutma | unutmayın |
Test jezelf
5 korte vragen over deze les. Hoeveel heb jij er goed?
Kies het juiste antwoord.
Derde persoon: -sIn en -sInlAr
Het Turks heeft ook bevelen voor 'hij, zij' en 'zij' (meervoud), met de betekenis 'laat hem komen' of 'hij moet komen'. Voeg -sın, -sin, -sun of -sün toe, en -lAr voor het meervoud. De ontkenning is -mAsIn. Veel vaste wensen gebruiken deze vorm: Kolay gelsin, Geçmiş olsun.
| Persoon | Bevestigend | Ontkennend |
|---|---|---|
| o | gelsin | gelmesin |
| onlar | gelsinler | gelmesinler |
| o | otursun | oturmasın |
| onlar | otursunlar | oturmasınlar |
Vriendelijk aandringen met -sAnA
Met -sana of -sene maak je een hartelijk, licht ongeduldig verzoek tussen vrienden, zoals 'kom op, ga nou zitten'. Bij siz gebruik je -sanıza of -senize. Gebruik het niet tegen onbekenden of je baas: het kan opdringerig klinken.
Beleefd klinken
Tegen mensen die je niet kent, gebruik je de siz-vorm en voeg je lütfen toe. Een vraag met de aorist klinkt nog zachter, zoals 'zou u...?'
Veelgemaakte fouten
- Gelin (kom, jullie) en gelsin (laat hem komen) verwarren: de s geeft de derde persoon aan.
- Gelsene (kom nou) en gelsen (als je kwam) verwarren: zie de les over de voorwaardelijke wijs.
- De verbindings-y vergeten: zeg okuyun, niet 'okuun'.
- De klinkerharmonie breken: zeg dönün en durun, niet 'dönin' of 'durın'.
- De t houden: zeg gidin en edin, niet 'gitin' of 'etin'.
- Sen gebruiken tegen onbekenden: een ober of een leraar verwacht siz.