Lijdende en causatieve werkwoorden in het Turks
Edilgen ve Ettirgen Çatı
Test jezelf met een korte quizHet Turks verandert wie de handeling uitvoert door een achtervoegsel aan de werkwoordstam toe te voegen, vóór elke tijdsuitgang. De lijdende vorm (edilgen) voegt -Il, -In of -n toe, en de causatieve vorm (ettirgen) voegt -DIr, -t, -Ir of -Ar toe.
Zo vorm je de lijdende vorm
De keuze hangt af van de laatste klank van de stam. De klinker volgt de viervoudige klinkerharmonie: ı, i, u, ü. Tijds- en persoonsuitgangen komen na het passieve achtervoegsel.
| Stam eindigt op | Achtervoegsel | Voorbeelden |
|---|---|---|
| een medeklinker behalve l | -Il | yapılmak, sevilmek, kurulmak, görülmek |
| l | -In | alınmak, bilinmek, bulunmak, çalınmak |
| een klinker | -n | okunmak, beklenmek, aranmak, söylenmek |
- Gitmek en etmek verzachten t tot d: gidilmek, edilmek. Kabul etmek geeft dus kabul edilmek.
- Yemek en demek krijgen -n: yenmek, denmek.
De lijdende vorm gebruiken
Gebruik de lijdende vorm als degene die de handeling uitvoert onbekend, vanzelfsprekend of onbelangrijk is. Wil je die persoon noemen, gebruik dan tarafından ('door'), vooral in schrijftaal en in het nieuws.
De onpersoonlijke lijdende vorm
Het Turks kan zelfs onovergankelijke werkwoorden passief maken, om algemene regels en gewoontes te noemen. Het Nederlands gebruikt hier 'men', 'je' of ook een passief zonder onderwerp ('er wordt...'). Dit komt het meest voor in de aorist.
Test jezelf
5 korte vragen over deze les. Hoeveel heb jij er goed?
Kies het juiste antwoord.
Zo vorm je de causatieve vorm
De causatieve vorm betekent 'iemand iets laten doen'. De meeste stammen krijgen -DIr, waarbij D een t wordt na f, s, t, k, ç, ş, h, p. Sommige werkwoorden hebben een vaste eigen vorm, dus leer die als losse woorden.
| Regel | Achtervoegsel | Voorbeelden |
|---|---|---|
| de meeste stammen op een medeklinker | -DIr | yaptırmak, yazdırmak, güldürmek, kestirmek |
| stammen van twee of meer lettergrepen op een klinker, l of r | -t | okutmak, bekletmek, oturtmak, azaltmak |
| sommige stammen van één lettergreep | -Ir | içirmek, pişirmek, düşürmek, bitirmek |
| een paar stammen van één lettergreep | -Ar | çıkarmak, koparmak |
Drie veelgebruikte werkwoorden zijn onregelmatig: görmek geeft göstermek, gelmek geeft getirmek en kalkmak geeft kaldırmak. Stammen van één lettergreep op een klinker krijgen -DIr: yemek geeft yedirmek.
Wie voert de handeling uit?
Bij een onovergankelijk werkwoord staat de persoon die je laat handelen in de accusatief. Bij een overgankelijk werkwoord krijgt die persoon de datief (-A), en het object houdt zijn eigen naamval.
Beide combineren
De causatieve vorm komt altijd eerst en de lijdende vorm daarna, gevolgd door de tijd. Zo krijg je vormen die betekenen 'werd (in opdracht, door iemand anders) geverfd'.
| Stam | Causatief | Causatief + lijdend | Zin |
|---|---|---|---|
| boya | boyat | boyatıl | Ev geçen yaz boyatıldı. |
| yap | yaptır | yaptırıl | Okul yeniden yaptırılacak. |
| temizle | temizlet | temizletil | Halılar her yıl temizletilir. |
Veelgemaakte fouten
- -Il gebruiken na l: zeg alındı en bulundu, niet 'alıldı' of 'bululdu'.
- -Il gebruiken na een klinker: zeg okundu en beklendi, niet 'okuldu'.
- Een d schrijven na een stemloze klank: zeg kestirdim en yaptırdım, niet 'kesdirdim'.
- Onregelmatige vormen regelmatig maken: zeg gösterdim en getirdim, niet 'görtürdüm' of 'geldirdim'.
- De lijdende vorm eerst zetten: zeg yaptırıldı, niet 'yapıltırdı'.