Strona bierna i czasowniki kauzatywne w tureckim
Edilgen ve Ettirgen Çatı
Sprawdź się w krótkim quizieTurecki zmienia to, kto wykonuje czynność, dodając przyrostek do tematu czasownika, przed jakąkolwiek końcówką czasu. Strona bierna (edilgen) dodaje -Il, -In lub -n, a forma kauzatywna (ettirgen) dodaje -DIr, -t, -Ir lub -Ar.
Jak tworzyć stronę bierną
Wybór zależy od ostatniego dźwięku tematu. Samogłoska podlega czterowariantowej harmonii: ı, i, u, ü. Końcówki czasu i osoby stoją po przyrostku strony biernej.
| Temat kończy się na | Przyrostek | Przykłady |
|---|---|---|
| spółgłoskę inną niż l | -Il | yapılmak, sevilmek, kurulmak, görülmek |
| l | -In | alınmak, bilinmek, bulunmak, çalınmak |
| samogłoskę | -n | okunmak, beklenmek, aranmak, söylenmek |
- Gitmek i etmek zmiękczają t w d: gidilmek, edilmek. Dlatego kabul etmek daje kabul edilmek.
- Yemek i demek dostają -n: yenmek, denmek.
Użycie strony biernej
Używaj strony biernej, gdy wykonawca jest nieznany, oczywisty lub nieważny. Żeby go wskazać, użyj tarafından ('przez'), głównie w piśmie i w wiadomościach.
Bezosobowa strona bierna
Turecki może tworzyć stronę bierną nawet od czasowników nieprzechodnich, żeby wyrażać ogólne zasady i zwyczaje. Po polsku używamy tu formy z 'się' lub na '-no, -to'. Najczęściej występuje w aoryście.
Sprawdź się
5 krótkich pytań do tej lekcji. Ile odpowiedzi trafisz?
Wybierz poprawną odpowiedź.
Jak tworzyć formę kauzatywną
Forma kauzatywna znaczy 'kazać, pozwolić lub zlecić komuś coś zrobić'. Większość tematów dostaje -DIr, gdzie D zmienia się w t po f, s, t, k, ç, ş, h, p. Niektóre czasowniki mają własną, stałą formę, więc ucz się ich jako osobnych słów.
| Zasada | Przyrostek | Przykłady |
|---|---|---|
| większość tematów zakończonych spółgłoską | -DIr | yaptırmak, yazdırmak, güldürmek, kestirmek |
| tematy dwu- i więcej sylabowe zakończone samogłoską, l lub r | -t | okutmak, bekletmek, oturtmak, azaltmak |
| niektóre tematy jednosylabowe | -Ir | içirmek, pişirmek, düşürmek, bitirmek |
| kilka tematów jednosylabowych | -Ar | çıkarmak, koparmak |
Trzy częste czasowniki są nieregularne: görmek daje göstermek, gelmek daje getirmek, a kalkmak daje kaldırmak. Jednosylabowe tematy zakończone samogłoską dostają -DIr: yemek daje yedirmek.
Kto wykonuje czynność?
Przy czasowniku nieprzechodnim osoba, którą skłaniasz do działania, stoi w bierniku. Przy czasowniku przechodnim ta osoba dostaje celownik (-A), a dopełnienie zachowuje swój przypadek.
Łączenie obu form
Forma kauzatywna zawsze stoi pierwsza, strona bierna druga, a po nich czas. Daje to formy w rodzaju 'zostało pomalowane (na czyjeś zlecenie)'.
| Temat | Kauzatyw | Kauzatyw + strona bierna | Zdanie |
|---|---|---|---|
| boya | boyat | boyatıl | Ev geçen yaz boyatıldı. |
| yap | yaptır | yaptırıl | Okul yeniden yaptırılacak. |
| temizle | temizlet | temizletil | Halılar her yıl temizletilir. |
Typowe błędy
- Używanie -Il po l: mów alındı i bulundu, a nie 'alıldı' czy 'bululdu'.
- Używanie -Il po samogłosce: mów okundu i beklendi, a nie 'okuldu'.
- Pisanie d po głosce bezdźwięcznej: mów kestirdim i yaptırdım, a nie 'kesdirdim'.
- Regularyzowanie form nieregularnych: mów gösterdim i getirdim, a nie 'görtürdüm' czy 'geldirdim'.
- Stawianie strony biernej na początku: mów yaptırıldı, a nie 'yapıltırdı'.