السُّوق الْعَرَبِيّ

السُّوق مَكَان قَدِيم جِدًّا فِي الْمُدُن الْعَرَبِيَّة. فِيهِ تَشْتَرِي كُلّ شَيْء: الطَّعَام، وَالْمَلَابِس، وَالذَّهَب، وَالْبَهَارَات، وَالسَّجَّاد.

Çarşı, Arap şehirlerinin çok eski bir yeridir. Orada her şeyi satın alabilirsiniz: yiyecek, giysi, altın, baharat ve halı.

لٰكِنَّ السُّوق لَيْسَ لِلشِّرَاء فَقَط. هُوَ مَكَان لِلْكَلَام وَاللِّقَاء وَالْحَيَاة. فِي هٰذِهِ الْمَقَالَة نَمْشِي مَعًا فِي سُوق عَرَبِيّ قَدِيم.

Ama çarşı yalnızca alışveriş için değildir. Sohbet etmenin, buluşmanın ve yaşamanın yeridir. Bu yazıda eski bir Arap çarşısında birlikte dolaşıyoruz.

السُّوق الْقَدِيم فِي الْعَادَة فِي وَسَط الْمَدِينَة، قَرِيب مِنَ الْمَسْجِد الْكَبِير. شَوَارِعُهُ ضَيِّقَة، وَكَثِير مِنْهَا لَهُ سَقْف، فَالْجَوّ فِيهِ بَارِد فِي الصَّيْف.

Eski çarşı genellikle şehrin ortasında, ulu caminin yakınındadır. Sokakları dardır ve çoğunun üstü örtülüdür; bu yüzden içerisi yazın serin olur.

فِي الْمَاضِي كَانَ لِكُلّ مِهْنَة شَارِع خَاصّ: سُوق الْعَطَّارِين، وَسُوق النَّحَّاسِين، وَسُوق الصَّاغَة، وَسُوق الْقُمَاش. وَمَا زَالَت هٰذِهِ الْأَسْمَاء مَوْجُودَة فِي مُدُن كَثِيرَة.

Eskiden her mesleğin kendine ait bir sokağı vardı: aktarlar çarşısı, bakırcılar çarşısı, kuyumcular çarşısı ve kumaşçılar çarşısı. Bu adlar pek çok şehirde hâlâ yaşıyor.

وَمِنْ أَشْهَر الْأَسْوَاق: خَان الْخَلِيلِي فِي الْقَاهِرَة، وَسُوق الْحَمِيدِيَّة فِي دِمَشْق، وَأَسْوَاق مَدِينَة فَاس الْقَدِيمَة فِي الْمَغْرِب.

En ünlü çarşılardan bazıları Kahire'deki Han el-Halili, Şam'daki Hamidiye Çarşısı ve Fas'taki eski Fes şehrinin çarşılarıdır.

السُّوق مَكَان مَلِيء بِالْأَصْوَات. الْبَائِع يُنَادِي: «تَفَضَّل! تَفَضَّل!»، وَالْعَرَبَات تَمُرّ، وَالنَّاس يَتَكَلَّمُون وَيَضْحَكُون.

Çarşı seslerle doludur. Satıcı "Tafaddal! Tafaddal!" (buyurun, buyurun) diye seslenir, el arabaları geçer, insanlar konuşup güler.

وَفِي السُّوق رَوَائِح كَثِيرَة: رَائِحَة الْقَهْوَة وَالْهَيْل، وَرَائِحَة الْخُبْز السَّاخِن، وَرَائِحَة الْعُطُور وَالصَّابُون.

Çarşıda pek çok koku da vardır: kahve ve kakule kokusu, sıcak ekmek kokusu, parfüm ve sabun kokusu.

إِذَا أَغْمَضْتَ عَيْنَيْكَ فِي السُّوق، تَعْرِف أَيْنَ أَنْتَ مِنَ الرَّائِحَة فَقَط!

Çarşıda gözlerinizi kapatsanız bile, nerede olduğunuzu sadece kokudan anlarsınız!

فِي الْأَسْوَاق الْقَدِيمَة لَا يُوجَد سِعْر ثَابِت لِأَشْيَاء كَثِيرَة. الْمُشْتَرِي وَالْبَائِع يَتَكَلَّمَان حَتَّى يَتَّفِقَا عَلَى السِّعْر، وَهٰذَا اسْمُهُ «الْمُسَاوَمَة».

Eski çarşılarda pek çok şeyin sabit bir fiyatı yoktur. Alıcı ile satıcı bir fiyatta anlaşana kadar konuşur; buna "musawama", yani pazarlık denir.

يَبْدَأ الْبَائِع بِسِعْر مُرْتَفِع، وَالْمُشْتَرِي يَقْتَرِح سِعْر أَقَلّ. ثُمَّ يَقْتَرِبَان شَيْئًا فَشَيْئًا، حَتَّى يَصِلَا إِلَى سِعْر يُرْضِي الِاثْنَيْن.

Satıcı yüksek bir fiyatla başlar, alıcı daha düşük bir fiyat önerir. Sonra yavaş yavaş birbirlerine yaklaşırlar ve sonunda ikisini de memnun eden bir fiyatta buluşurlar.

وَالْمُسَاوَمَة لُعْبَة لَطِيفَة، فِيهَا ابْتِسَام وَمِزَاح، لَا غَضَب. وَأَحْيَانًا يُقَدِّم الْبَائِع كُوب شَاي لِلزَّبُون فِي أَثْنَاء الْكَلَام.

Pazarlık tatlı bir oyundur; içinde öfke değil, gülümseme ve şaka vardır. Satıcı bazen konuşurken müşterisine bir bardak çay ikram eder.

لٰكِنْ فِي الْمَحَلَّات الْحَدِيثَة وَالْمَرَاكِز التِّجَارِيَّة الْأَسْعَار ثَابِتَة، وَلَا أَحَد يُسَاوِم.

Ama modern dükkânlarda ve alışveriş merkezlerinde fiyatlar sabittir ve kimse pazarlık yapmaz.

فِي كُلّ مَدِينَة عَرَبِيَّة تَقْرِيبًا سُوق لِلذَّهَب. الْمَحَلَّات صَغِيرَة، لٰكِنَّ نَوَافِذَهَا تَلْمَع بِالْأَسَاوِر وَالسَّلَاسِل وَالْخَوَاتِم. وَفِي دُبَيّ سُوق ذَهَب مَشْهُور جِدًّا.

Hemen her Arap şehrinde bir kuyumcular çarşısı vardır. Dükkânlar küçüktür ama vitrinleri bilezikler, zincirler ve yüzüklerle parıldar. Dubai'de de çok ünlü bir altın çarşısı vardır.

وَالذَّهَب مُهِمّ فِي الزَّوَاج. فِي بِلَاد كَثِيرَة يَشْتَرِي الْعَرِيس الذَّهَب لِلْعَرُوس عِنْدَ الْخُطُوبَة، وَاسْمُهُ فِي مِصْر «الشَّبْكَة».

Altın evlilikte önemlidir. Pek çok ülkede damat, nişanda gelin için altın alır; Mısır'da buna "şebke" denir.

وَسِعْر الذَّهَب يَتَغَيَّر كُلّ يَوْم، فَالنَّاس يَدْفَعُون حَسَب الْوَزْن وَسِعْر الْيَوْم، وَيَدْفَعُون أَيْضًا ثَمَن عَمَل الصَّائِغ.

Altının fiyatı her gün değişir. Bu yüzden insanlar ağırlığa ve o günün fiyatına göre öder, kuyumcunun işçiliğini de ayrıca öder.

فِي الصَّبَاح الْبَاكِر يَأْتِي الْفَلَّاحُون مِنَ الْقُرَى إِلَى سُوق الْخُضَار. يَبِيعُون الطَّمَاطِم، وَالْخِيَار، وَالْبَاذِنْجَان، وَالْفَوَاكِه الطَّازَجَة.

Sabahın erken saatlerinde köylüler köylerden sebze pazarına gelir. Domates, salatalık, patlıcan ve taze meyve satarlar.

الْبَائِعُون يُنَادُون عَلَى بِضَاعَتِهِم بِصَوْت قَوِيّ، وَبَعْضُهُم يُغَنِّي لِيَجْذِب الزَّبَائِن.

Satıcılar mallarını yüksek sesle över, bazıları da müşteri çekmek için şarkı söyler.

وَفِي بِلَاد كَثِيرَة سُوق أُسْبُوعِيّ فِي يَوْم مُعَيَّن. وَفِي الْمَغْرِب هُنَاكَ مُدُن صَغِيرَة اسْمُهَا اسْم يَوْم السُّوق فِيهَا، مِثْلَ «سُوق الْأَرْبِعَاء».

Pek çok ülkede belli bir günde kurulan haftalık bir pazar vardır. Fas'ta bazı küçük kasabalar adını pazar gününden alır; örneğin "Souq al-Arbaa" (Çarşamba Pazarı).

فِي الْمَاضِي كَانَتِ الْقَوَافِل تَأْتِي إِلَى الْمُدُن بِالْبِضَاعَة مِنْ بِلَاد بَعِيدَة. وَكَانَ التُّجَّار يَنْزِلُون فِي «الْخَان»، وَهُوَ بِنَاء كَبِير حَوْلَ سَاحَة.

Eskiden kervanlar uzak diyarlardan şehirlere mal getirirdi. Tüccarlar "han" denen, bir avlunun çevresine kurulmuş büyük bir yapıda konaklardı.

فِي الطَّابِق الْأَرْضِيّ مَكَان لِلْجِمَال وَالْبِضَاعَة، وَفِي الطَّابِق الْأَوَّل غُرَف لِلتُّجَّار.

Zemin katta develer ve mallar için yer, birinci katta da tüccarlar için odalar bulunurdu.

وَالْيَوْم بَعْض الْخَانَات الْقَدِيمَة مَفْتُوحَة لِلزُّوَّار، مِثْلَ خَان أَسْعَد بَاشَا فِي دِمَشْق.

Bugün bazı eski hanlar ziyaretçilere açıktır; Şam'daki Esad Paşa Hanı bunlardan biridir.

فِي السُّوق تَرَى الْحِرَفِيِّين يَعْمَلُون أَمَامَكَ. النَّحَّاس يَدُقّ عَلَى صَحْن مِنَ النُّحَاس، وَالنَّجَّار يَصْنَع الصَّنَادِيق مِنَ الْخَشَب، وَالْخَطَّاط يَكْتُب الْأَسْمَاء بِخَطّ جَمِيل.

Çarşıda zanaatkârları gözünüzün önünde çalışırken görürsünüz. Bakırcı bakır bir tepsiyi döver, marangoz tahtadan kutular yapar, hattat da adları güzel bir yazıyla yazar.

وَفِي فَاس تَرَى دَار الدِّبَاغَة الْقَدِيمَة، حَيْثُ يَصْبُغُون الْجِلْد بِأَلْوَان كَثِيرَة فِي أَحْوَاض كَبِيرَة.

Fes'te eski tabakhaneyi görebilirsiniz; orada derileri büyük havuzlarda rengârenk boyarlar.

وَهٰذِهِ الْهَدَايَا الْيَدَوِيَّة أَجْمَل مِنْ هَدَايَا الْمَصَانِع، لِأَنَّ فِي كُلّ وَاحِدَة مِنْهَا قِصَّة.

Bu el yapımı hediyeler fabrika ürünlerinden daha güzeldir, çünkü her birinin bir hikâyesi vardır.

فِي كُلّ سُوق قَدِيم دُكَّان «الْعَطَّار». هُوَ يَبِيع الْبَهَارَات، وَالْأَعْشَاب، وَالْبُخُور، وَمَاء الْوَرْد، وَالْحِنَّاء.

Her eski çarşıda bir "attar", yani aktar dükkânı vardır. Aktar baharat, şifalı ot, tütsü, gül suyu ve kına satar.

وَالْعَطَّار فِي الْمَاضِي كَانَ مِثْلَ الطَّبِيب أَيْضًا. النَّاس يَسْأَلُونَهُ عَنْ دَوَاء لِلْبَرْد أَوْ لِلْمَعِدَة، وَهُوَ يَخْلِط لَهُم الْأَعْشَاب.

Eskiden aktar bir tür hekim de sayılırdı. İnsanlar ona soğuk algınlığına ya da mide ağrısına iyi gelecek bir şey sorar, o da onlar için otları karıştırırdı.

وَمَا زَالَ كَثِير مِنَ النَّاس يَشْرَبُون الْيَانْسُون أَوِ الزَّنْجَبِيل عِنْدَ الْبَرْد، كَمَا كَانَت جَدَّاتُهُم تَفْعَل.

Pek çok kişi soğuk algınlığında, tıpkı ninelerinin yaptığı gibi, hâlâ anason ya da zencefil çayı içer.

وَفِي وَسَط السُّوق هُنَاكَ دَائِمًا مَقْهَى قَدِيم. التُّجَّار يَجْلِسُون فِيهِ بَعْدَ الْعَمَل، يَشْرَبُون الشَّاي أَوِ الْقَهْوَة، وَيَلْعَبُون الطَّاوِلَة، وَيَتَكَلَّمُون عَنِ الْأَسْعَار وَالْأَخْبَار.

Çarşının ortasında her zaman eski bir kahvehane bulunur. Tüccarlar işten sonra orada oturur, çay ya da kahve içer, tavla oynar, fiyatlardan ve haberlerden konuşur.

وَفِي خَان الْخَلِيلِي مَقْهَى مَشْهُور اسْمُهُ «مَقْهَى الْفِيشَاوِي». هٰذَا الْمَقْهَى مَفْتُوح مُنْذُ أَكْثَر مِنْ مِئَتَيْ سَنَة، وَجَلَسَ فِيهِ كُتَّاب وَفَنَّانُون كَثِيرُون.

Han el-Halili'de "Fişavi Kahvesi" adında ünlü bir kahvehane vardır. Bu kahvehane iki yüz yıldan uzun süredir açıktır ve orada pek çok yazar ve sanatçı oturmuştur.

قَبْلَ الْإِسْلَام كَانَ «سُوق عُكَاظ» قُرْبَ مَدِينَة الطَّائِف مِنْ أَشْهَر أَسْوَاق الْعَرَب. كَانَ النَّاس يَأْتُون إِلَيْهِ مِنْ كُلّ مَكَان فِي الْجَزِيرَة الْعَرَبِيَّة.

İslam'dan önce Taif şehri yakınlarındaki "Souq Ukaz", yani Ukaz Panayırı, Arapların en ünlü pazarlarından biriydi. İnsanlar oraya Arap Yarımadası'nın her yerinden gelirdi.

فِيهِ كَانُوا يَبِيعُون وَيَشْتَرُون، وَكَانُوا أَيْضًا يَسْمَعُون الشِّعْر. الشُّعَرَاء يَقْرَؤُون قَصَائِدَهُم أَمَام النَّاس، وَالْقَصِيدَة الْجَمِيلَة تَصِير مَشْهُورَة بَيْنَ الْقَبَائِل.

Orada alışveriş yapılır, ama şiir de dinlenirdi. Şairler şiirlerini halkın önünde okur, güzel bir şiir de kabileler arasında ün kazanırdı.

وَالْيَوْم هُنَاكَ فِي السُّعُودِيَّة مِهْرَجَان كُلّ سَنَة بِاسْم «سُوق عُكَاظ»، فِيهِ شِعْر وَحِرَف وَتَارِيخ.

Bugün Suudi Arabistan'da her yıl "Souq Ukaz" adında bir festival düzenlenir; festivalde şiir, el sanatları ve tarih bir aradadır.

اذْهَبْ إِلَى السُّوق فِي الصَّبَاح، فَالْجَوّ أَلْطَف وَالسُّوق أَهْدَأ. وَخُذْ مَعَكَ نُقُود صَغِيرَة، لِأَنَّ بَعْض الْبَائِعِين لَا يَقْبَلُون الْبِطَاقَات.

Çarşıya sabah gidin; hava daha serin, çarşı da daha sakin olur. Yanınıza bozuk para alın, çünkü bazı satıcılar kart kabul etmez.

وَإِذَا دَعَاكَ بَائِع إِلَى الشَّاي، فَلَا تَخَفْ. هٰذَا كَرَم، وَلَا يَجِب عَلَيْكَ أَنْ تَشْتَرِي.

Bir satıcı sizi çaya davet ederse çekinmeyin. Bu bir misafirperverliktir ve bir şey almak zorunda değilsiniz.

وَإِذَا رَأَيْتَ أَنَّ السِّعْر مُرْتَفِع جِدًّا، فَابْتَسِمْ وَقُلْ: «سَأُفَكِّر قَلِيلًا». أَحْيَانًا يُنَادِيكَ الْبَائِع قَبْلَ أَنْ تَبْتَعِد، وَيُخَفِّض السِّعْر!

Fiyatı çok yüksek bulursanız gülümseyin ve "Biraz düşüneyim" deyin. Bazen satıcı, siz uzaklaşmadan arkanızdan seslenir ve fiyatı indirir!

هٰذِهِ جُمَل مُفِيدَة فِي السُّوق:

İşte çarşıda işinize yarayacak sözler:

السُّوق قَلْب الْمَدِينَة الْعَرَبِيَّة الْقَدِيمَة. فِيهِ التَّارِيخ، وَالتِّجَارَة، وَالنَّاس.

Çarşı, eski Arap şehrinin kalbidir. Orada tarih, ticaret ve insanlar vardır.

فِي زِيَارَتِكَ الْقَادِمَة، لَا تَذْهَب إِلَى الْمَرْكَز التِّجَارِيّ فَقَط. امْشِ فِي السُّوق الْقَدِيم، وَاشْرَبِ الشَّاي مَعَ الْبَائِعِين، وَجَرِّبِ الْمُسَاوَمَة!

Bir dahaki ziyaretinizde yalnızca alışveriş merkezine gitmeyin. Eski çarşıda dolaşın, satıcılarla çay için ve pazarlık yapmayı deneyin!