الْحَيَاة فِي الصَّحْرَاء

الصَّحْرَاء جُزْء كَبِير مِنَ الْعَالَم الْعَرَبِيّ. مِنَ الصَّحْرَاء الْكُبْرَى فِي أَفْرِيقِيَا إِلَى صَحَارِي الْجَزِيرَة الْعَرَبِيَّة، هُنَاكَ رِمَال وَجِبَال وَسَمَاء وَاسِعَة.

Çöl, Arap dünyasının büyük bir parçasıdır. Afrika'daki Büyük Sahra'dan Arap Yarımadası'nın çöllerine kadar kumlar, dağlar ve uçsuz bucaksız bir gökyüzü vardır.

فِي هٰذِهِ الْمَقَالَة نَتَعَرَّف عَلَى الْحَيَاة فِي الصَّحْرَاء: الْبَدْو، وَالْجِمَال، وَالْمَاء، وَالنُّجُوم، وَالْكَرَم.

Bu yazıda çöldeki hayatı tanıyoruz: bedevileri, develeri, suyu, yıldızları ve cömertliği.

«الْبَدْو» هُمُ النَّاس الَّذِينَ يَعِيشُون فِي الْبَادِيَة، أَيِ الصَّحْرَاء. فِي الْمَاضِي كَانُوا يَتَنَقَّلُون دَائِمًا مِنْ مَكَان إِلَى مَكَان، يَبْحَثُون عَنِ الْمَاء وَالْعُشْب لِحَيَوَانَاتِهِم.

"Bedeviler", badiyede, yani çölde yaşayan insanlardır. Eskiden hayvanlarına su ve ot bulmak için durmadan bir yerden bir yere göç ederlerdi.

كَانُوا يَعِيشُون فِي «بُيُوت الشَّعَر»، وَهِيَ خِيَام مِنْ شَعَر الْمَاعِز. هٰذِهِ الْخِيَام تَحْمِي مِنَ الشَّمْس فِي النَّهَار وَمِنَ الْبَرْد فِي اللَّيْل، وَنَقْلُهَا سَهْل.

"Kıl evler" denen, keçi kılından yapılmış çadırlarda yaşarlardı. Bu çadırlar gündüz güneşten, gece de soğuktan korur; taşınmaları da kolaydır.

وَالْيَوْم يَعِيش أَكْثَر الْبَدْو فِي الْقُرَى وَالْمُدُن. لٰكِنْ كَثِير مِنَ الْعَائِلَات فِي الْخَلِيج تُحِبّ الرِّحْلَات إِلَى الْبَرّ فِي الشِّتَاء، وَتَنْصِب الْخِيَام هُنَاكَ أَيَّامًا.

Bugün bedevilerin çoğu köylerde ve şehirlerde yaşıyor. Ama Körfez'de pek çok aile kışın çöle gezmeye gitmeyi sever ve orada günlerce çadır kurar.

الْجَمَل اسْمُهُ «سَفِينَة الصَّحْرَاء»، لِأَنَّهُ يَحْمِل النَّاس وَالْبِضَاعَة فِي الرِّمَال، كَمَا تَحْمِلُهُم السَّفِينَة فِي الْبَحْر.

Deveye "çölün gemisi" denir, çünkü gemi insanları denizde nasıl taşıyorsa deve de insanları ve yükleri kumların üzerinde öyle taşır.

الْجَمَل يَسْتَطِيع أَنْ يَعِيش أَيَّامًا كَثِيرَة بِلَا مَاء. وَفِي سَنَامِهِ دُهْن، لَا مَاء، كَمَا يَظُنّ بَعْض النَّاس.

Deve susuz pek çok gün yaşayabilir. Bazılarının sandığı gibi hörgücünde su değil, yağ vardır.

وَلِلْجَمَل رُمُوش طَوِيلَة تَحْمِي عَيْنَيْهِ مِنَ الرَّمْل، وَأَقْدَام عَرِيضَة لَا تَغُوص فِي الرِّمَال.

Devenin gözlerini kumdan koruyan uzun kirpikleri ve kuma batmayan geniş ayakları vardır.

وَالْعَرَب يُحِبُّون الْجَمَل كَثِيرًا، وَفِي الْعَرَبِيَّة كَلِمَات كَثِيرَة جِدًّا لِلْجَمَل وَالنَّاقَة. وَحَلِيب النَّاقَة وَلَحْمُهَا مِنْ طَعَام الْبَدْو.

Araplar deveyi çok sever; Arapçada erkek ve dişi deve için pek çok kelime vardır. Dişi devenin sütü ve eti, bedevilerin yiyecekleri arasındadır.

الْمَاء فِي الصَّحْرَاء أَغْلَى شَيْء. الْبَدْو يَعْرِفُون أَمَاكِن الْآبَار، وَيَحْفَظُون الطُّرُق بَيْنَهَا جَيِّدًا.

Çölde en değerli şey sudur. Bedeviler kuyuların yerini bilir, aralarındaki yolları da ezbere bilirler.

وَ«الْوَاحَة» مَكَان فِيهِ مَاء فِي وَسَط الصَّحْرَاء. حَوْلَ الْمَاء نَخْل وَبَسَاتِين وَبُيُوت. وَمِنْ أَشْهَر الْوَاحَات وَاحَة سِيوَة فِي مِصْر، وَوَاحَة الْأَحْسَاء فِي السُّعُودِيَّة.

"Vaha", çölün ortasında suyu olan bir yerdir. Suyun çevresinde hurmalıklar, bahçeler ve evler bulunur. En ünlü vahalardan ikisi Mısır'daki Siwa ve Suudi Arabistan'daki El-Ahsa vahalarıdır.

وَعِنْدَ الْبَدْو قَاعِدَة قَدِيمَة: لَا أَحَد يَمْنَع الْمَاء عَنْ إِنْسَان عَطْشَان.

Bedevilerin eski bir kuralı vardır: hiç kimse susuz kalmış bir insandan suyu esirgemez.

وَفِي بَعْض الْمَنَاطِق حَفَرَ النَّاس قَنَوَات تَحْت الْأَرْض تَحْمِل الْمَاء إِلَى الْبَسَاتِين، وَاسْمُهَا فِي عُمَان «الْأَفْلَاج».

Bazı bölgelerde insanlar suyu bahçelere taşımak için yerin altında kanallar kazmıştır; Umman'da bunlara "aflaj" denir.

الْكَرَم أَهَمّ صِفَة عِنْدَ الْبَدْو. إِذَا وَصَلَ ضَيْف إِلَى الْخَيْمَة، يَسْتَقْبِلُهُ صَاحِب الْخَيْمَة، وَيُقَدِّم لَهُ الْقَهْوَة وَالتَّمْر، ثُمَّ الطَّعَام.

Bedeviler için en önemli erdem cömertliktir. Çadıra bir misafir gelince çadırın sahibi onu karşılar, önce kahve ve hurma, sonra da yemek ikram eder.

وَيُقَال إِنَّ الضَّيْف عِنْدَ الْبَدْو يَبْقَى ثَلَاثَة أَيَّام قَبْلَ أَنْ يَسْأَلَهُ أَحَد عَنْ سَبَب زِيَارَتِهِ.

Söylenene göre bedevilerde misafir, kimse ona geliş sebebini sormadan üç gün kalır.

وَأَشْهَر رَجُل كَرِيم فِي تَارِيخ الْعَرَب هُوَ «حَاتِم الطَّائِيّ». تَقُول الْقِصَّة إِنَّهُ ذَبَحَ فَرَسَهُ لِضُيُوفِهِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ طَعَام آخَر. وَالْعَرَب يَقُولُون حَتَّى الْيَوْم عَنِ الرَّجُل الْكَرِيم: «أَكْرَم مِنْ حَاتِم».

Arap tarihinin en ünlü cömert insanı "Hatem-i Tai"dir. Anlatılana göre başka yiyeceği olmadığı için misafirlerine atını kesmiştir. Araplar bugün bile cömert bir insan için "Hatem'den de cömert" der.

سَمَاء الصَّحْرَاء فِي اللَّيْل مَلِيئَة بِالنُّجُوم، لِأَنَّهُ لَا تُوجَد هُنَاكَ أَضْوَاء مُدُن.

Çölün gökyüzü geceleri yıldızlarla doludur, çünkü orada şehir ışıkları yoktur.

وَالْبَدْو كَانُوا يَعْرِفُون النُّجُوم جَيِّدًا، وَيَهْتَدُون بِهَا إِلَى الطَّرِيق فِي اللَّيْل.

Bedeviler yıldızları çok iyi tanır, gece yollarını onlara bakarak bulurlardı.

وَكَثِير مِنْ أَسْمَاء النُّجُوم فِي اللُّغَات الْأُورُوبِّيَّة جَاءَت مِنَ الْعَرَبِيَّة، مِثْلَ «الدَّبَرَان» وَ«رِجْل الْجَبَّار» وَ«النَّسْر الْوَاقِع».

Avrupa dillerindeki pek çok yıldız adı Arapçadan gelir; Aldebaran, Rigel ve Vega bunlardan birkaçıdır.

وَكَانُوا يَعْرِفُون مِنَ النُّجُوم أَيْضًا أَوْقَات الْمَطَر وَالْحَرّ وَالْبَرْد، فَكَانَتِ النُّجُوم لَهُم مِثْلَ التَّقْوِيم.

Yıldızlardan yağmurun, sıcağın ve soğuğun ne zaman geleceğini de bilirlerdi; yani yıldızlar onlar için bir takvim gibiydi.

فِي الصَّيْف قَدْ تَصِل الْحَرَارَة فِي النَّهَار إِلَى خَمْسِين دَرَجَة. لٰكِنْ فِي اللَّيْل يَبْرُد الْجَوّ كَثِيرًا، وَلَيَالِي الشِّتَاء بَارِدَة جِدًّا.

Yazın gündüz sıcaklık elli dereceyi bulabilir. Ama geceleri hava çok serinler, kış geceleri ise çok soğuktur.

لِهٰذَا يَلْبَس أَهْل الصَّحْرَاء مَلَابِس طَوِيلَة وَوَاسِعَة، وَيُغَطُّون رُؤُوسَهُم. الْمَلَابِس الْوَاسِعَة تَحْمِي مِنَ الشَّمْس وَالرَّمْل، وَتَتْرُك الْهَوَاء يَمُرّ.

Bu yüzden çöl insanları uzun ve bol giysiler giyer, başlarını örter. Bol giysiler güneşten ve kumdan korur, havanın da geçmesine izin verir.

وَأَحْيَانًا تَكُون الرِّيح قَوِيَّة جِدًّا، فَتَأْتِي «الْعَاصِفَة الرَّمْلِيَّة». يُصْبِح الْجَوّ أَصْفَر، وَلَا تَرَى الطَّرِيق أَمَامَكَ.

Bazen rüzgâr çok sertleşir ve bir "kum fırtınası" çıkar. Hava sararır ve önünüzdeki yolu göremezsiniz.

فِي لَيَالِي الصَّحْرَاء الطَّوِيلَة يَجْلِس النَّاس حَوْلَ النَّار. يَشْرَبُون الْقَهْوَة، وَيَحْكُون الْقِصَص، وَيَقُولُون الشِّعْر.

Çölün uzun gecelerinde insanlar ateşin çevresinde oturur. Kahve içer, hikâye anlatır, şiir söylerler.

وَالشِّعْر الْعَرَبِيّ الْقَدِيم وُلِدَ فِي الصَّحْرَاء. فِيهِ الْجَمَل، وَالْخَيْمَة، وَالْمَطَر، وَالْحَبِيب الْبَعِيد.

Eski Arap şiiri çölde doğmuştur. İçinde deve, çadır, yağmur ve uzaktaki sevgili vardır.

وَإِلَى الْيَوْم يُحِبّ النَّاس فِي الْخَلِيج «الشِّعْر النَّبَطِيّ»، وَهُوَ شِعْر بِلَهْجَة أَهْل الْبَادِيَة.

Körfez'de insanlar bugün de çöl insanlarının ağzıyla söylenen "Nebati şiiri"ni sever.

الصَّيْد بِالصُّقُور هِوَايَة قَدِيمَة عِنْدَ الْعَرَب فِي الصَّحْرَاء. الصَّقْر طَائِر سَرِيع جِدًّا، وَعَيْنُهُ قَوِيَّة، فَهُوَ يَرَى الْفَرِيسَة مِنْ بَعِيد.

Doğanla avcılık, çöldeki Arapların eski bir uğraşıdır. Doğan çok hızlı bir kuştur ve gözleri çok keskindir; avını çok uzaktan görür.

كَانَ الْبَدْو يُدَرِّبُون الصُّقُور لِتَصِيد الطُّيُور وَالْأَرَانِب، فَيَكُون عِنْدَهُم لَحْم فِي الشِّتَاء.

Bedeviler kuşları ve tavşanları avlamaları için doğanları eğitirdi; böylece kışın etleri olurdu.

وَالْيَوْم الصَّقْر رَمْز مُهِمّ فِي بِلَاد الْخَلِيج، وَفِي أَبُو ظَبْي مُسْتَشْفَى خَاصّ بِالصُّقُور!

Bugün doğan, Körfez ülkelerinde önemli bir simgedir. Abu Dabi'de doğanlar için özel bir hastane bile vardır!

الْمَطَر فِي الصَّحْرَاء قَلِيل، لٰكِنَّهُ عِنْدَمَا يَأْتِي يَفْرَح بِهِ الْجَمِيع. بَعْدَ أَيَّام قَلِيلَة تَخْرُج مِنَ الرَّمْل أَعْشَاب خَضْرَاء وَزُهُور صَغِيرَة.

Çölde yağmur azdır, ama yağınca herkes sevinir. Birkaç gün sonra kumun içinden yeşil otlar ve küçük çiçekler çıkar.

وَيُسَمِّي الْبَدْو هٰذَا الْوَقْت «الرَّبِيع». فِيهِ تَأْكُل الْإِبِل وَالْغَنَم كَثِيرًا، وَيَكْثُر الْحَلِيب.

Bedeviler bu zamana "al-rabi", yani bahar der. O günlerde develer ve koyunlar bol bol otlar, süt de bollaşır.

وَبَعْدَ الْمَطَر يَبْحَث النَّاس أَيْضًا عَنِ «الْكَمْأَة»، وَهِيَ فِطْر يَنْمُو تَحْت الرَّمْل، وَسِعْرُهَا مُرْتَفِع.

Yağmurdan sonra insanlar kumun altında yetişen ve pahalıya satılan bir mantar olan çöl yer mantarını, "kamaa"yı da arar.

وَلِهٰذَا كَانَ الْمَطَر عِنْدَ الْعَرَب رَمْز الْخَيْر، وَكَانُوا يُشَبِّهُون الرَّجُل الْكَرِيم بِالْمَطَر.

Bu yüzden yağmur Araplar için bereketin simgesiydi; cömert bir insanı yağmura benzetirlerdi.

الْيَوْم تَغَيَّرَتِ الصَّحْرَاء. فِيهَا طُرُق، وَسَيَّارَات، وَمُدُن جَدِيدَة. وَالسُّيَّاح يَأْتُون لِرُكُوب الْجِمَال، وَالنَّوْم فِي الْخِيَام، وَمُشَاهَدَة النُّجُوم.

Bugün çöl değişti. Yollar, arabalar ve yeni şehirler var. Turistler deveye binmek, çadırda uyumak ve yıldızları seyretmek için geliyor.

وَفِي بِلَاد الْخَلِيج سِبَاقَات الْهُجُن مَشْهُورَة جِدًّا، وَهُنَاكَ أَيْضًا مَهْرَجَانَات لِجَمَال الْإِبِل!

Körfez ülkelerinde deve yarışları çok sevilir; develer için güzellik yarışmaları bile vardır!

لٰكِنَّ قِيَم الصَّحْرَاء الْقَدِيمَة مَا زَالَت حَيَّة: الْكَرَم، وَالصَّبْر، وَاحْتِرَام الضَّيْف.

Ama çölün eski değerleri hâlâ yaşıyor: cömertlik, sabır ve misafire saygı.

هٰذِهِ كَلِمَات مُهِمَّة عَنِ الصَّحْرَاء:

İşte çölle ilgili önemli kelimeler:

الصَّحْرَاء لَيْسَت فَارِغَة كَمَا يَظُنّ بَعْض النَّاس. فِيهَا حَيَاة، وَتَارِيخ، وَشِعْر، وَنَاس كُرَمَاء.

Çöl, bazılarının sandığı gibi boş değildir. Onda hayat, tarih, şiir ve cömert insanlar vardır.

وَإِذَا زُرْتَ الصَّحْرَاء يَوْمًا، فَاجْلِسْ فِي اللَّيْل وَانْظُرْ إِلَى السَّمَاء. سَتَفْهَم لِمَاذَا أَحَبَّ الْعَرَب الصَّحْرَاء كُلّ هٰذَا الْحُبّ.

Bir gün çölü ziyaret ederseniz, gece dışarıda oturup gökyüzüne bakın. Arapların çölü neden bu kadar sevdiğini o zaman anlayacaksınız.