
المدن العربية القديمة
Eski Arap Şehirleri
Önemli kelimeler
- السورsur
- الزقاقdar sokak
- الفناءavlu
- المشربيةkafesli cumba
- الخانhan
- الترميمrestorasyon
- أسواق مسقوفةkapalı çarşılar
- مئذنةminare
- المسجد الجامعulu cami
- الأحياء السكنيةyerleşim mahalleleri
- قلعةkale
- القوافلkervanlar
Tüm kelimeler (25)
- دكاكينdükkânlar
- حمّام عامّhamam
- الطينçamur
- طوابقkatlar
- الزجاج الملوّنrenkli cam
- ناطحات سحابgökdelenler
- ساحةmeydan
- نافورةçeşme
- خصوصيةmahremiyet
- التراث العالميdünya mirası
- السيّاحturistler
- تذكاراتhediyelik eşyalar
- الحرفيونzanaatkârlar
في قلب كثير من المدن العربية الحديثة، بين الأبراج والطرق السريعة، تختبئ مدينة أخرى أقدم منها بقرون: أزقّة ضيّقة متعرّجة، وأسواق مسقوفة، ومآذن، وبيوت تنغلق على نفسها حول فناء هادئ.
Pek çok modern Arap şehrinin kalbinde, gökdelenlerin ve otoyolların arasında, yüzyıllarca daha eski başka bir şehir saklıdır: dar ve dolambaçlı sokaklar, üstü kapalı çarşılar, minareler ve sessiz bir avlunun etrafında içine kapanan evler.
في هذه المقالة نتجوّل في بعض أشهر هذه المدن، من دمشق وحلب في الشام إلى القاهرة، ومن صنعاء وشبام في اليمن إلى فاس ومراكش في المغرب، ونحاول أن نفهم كيف بُنيت، ولماذا تبدو على هذا الشكل، وما الذي بقي منها اليوم.
Bu yazıda bu şehirlerin en ünlülerinden bazılarını geziyoruz: Levant'taki Şam ve Halep'ten Kahire'ye, Yemen'deki Sana ve Şibam'dan Fas'taki Fes ve Marakeş'e kadar. Nasıl kurulduklarını, neden böyle göründüklerini ve bugün onlardan geriye ne kaldığını anlamaya çalışacağız.
ما «المدينة القديمة»؟
"Eski şehir" nedir?
يسمّي الناس في المغرب العربي الجزء القديم من المدينة «المدينة»، وقد دخلت هذه الكلمة لغات أخرى، فصار السيّاح يقولون medina. وفي المشرق يقولون غالبًا «البلد القديمة» أو «المدينة العتيقة».
Mağrip'te insanlar şehrin eski kısmına "al-madina", yani "şehir" der; bu kelime başka dillere de girdi ve turistler artık "medina" diyor. Maşrık'ta ise genellikle "al-balad al-qadima" ya da "al-madina al-atiqa", yani eski şehir denir.
وكانت المدينة القديمة عادة محاطة بسور له أبواب تُغلق في الليل، ولكلّ باب اسم، يدلّ أحيانًا على المدينة التي يخرج إليها الطريق، كباب اليمن في صنعاء.
Eski şehir genellikle geceleri kapanan kapıları olan bir surla çevriliydi. Her kapının bir adı vardı ve bu ad bazen yolun hangi şehre çıktığını gösterirdi; Sana'daki Bâbü'l-Yemen, yani Yemen Kapısı gibi.
وفي وسط المدينة غالبًا يقوم المسجد الجامع، وحوله الأسواق، ثم تمتدّ الأحياء السكنية. ولكلّ حيّ شيخه ومسجده الصغير وفرنه وسبيل مائه، حتى كأنه قرية صغيرة داخل المدينة.
Şehrin ortasında genellikle ulu cami bulunur, etrafında çarşılar yer alır, sonra da mahalleler uzanırdı. Her mahallenin kendi şeyhi, küçük mescidi, fırını ve çeşmesi vardı; sanki şehrin içinde küçük bir köydü.
دمشق، المدينة التي لا تشيخ
Şam, hiç yaşlanmayan şehir
تُعدّ دمشق من أقدم المدن المأهولة بلا انقطاع في العالم، فقد سكنها الناس منذ آلاف السنين، وتعاقبت عليها حضارات كثيرة، من الآراميين إلى الرومان ثم العرب.
Şam, dünyada kesintisiz olarak yerleşim görmüş en eski şehirlerden biri sayılır. İnsanlar orada binlerce yıldır yaşıyor ve Ârâmîlerden Romalılara, sonra da Araplara kadar pek çok medeniyet birbirini izledi.
وفي سنة 705 تقريبًا بدأ الخليفة الأموي الوليد بن عبد الملك بناء الجامع الأموي في مكان كنيسة قديمة، فصار من أعظم المساجد في العالم الإسلامي، وما زالت فسيفساؤه الذهبية تدهش الزوّار.
705 yılı civarında Emevi halifesi Velîd bin Abdülmelik, eski bir kilisenin yerinde Emeviye Camii'nin inşasına başladı. Cami İslam dünyasının en büyük camilerinden biri oldu ve altın mozaikleri hâlâ ziyaretçileri hayran bırakıyor.
ويخترق المدينة القديمة شارع طويل يسمّيه الناس «الشارع المستقيم»، وهو شارع روماني قديم ورد ذكره حتى في العهد الجديد. وحول الجامع تمتدّ أسواق مسقوفة، أشهرها سوق الحميدية.
Eski şehri boydan boya, halkın "Doğru Sokak" dediği uzun bir cadde keser. Bu, Yeni Ahit'te bile adı geçen eski bir Roma caddesidir. Caminin etrafında üstü kapalı çarşılar uzanır; bunların en ünlüsü Hamidiye Çarşısı'dır.
حلب وقلعتها
Halep ve kalesi
أما حلب، منافسة دمشق التاريخية، فيتوسّطها تلّ عالٍ تقوم عليه قلعة ضخمة تُعدّ من أقدم القلاع وأكبرها في العالم. ومن أعلاها يرى الزائر المدينة كلّها ممتدّة تحته.
Şam'ın tarihî rakibi Halep'in ortasında yüksek bir tepe ve onun üzerinde dünyanın en eski ve en büyük kalelerinden biri sayılan devasa bir kale yükselir. Ziyaretçi tepeden bütün şehri ayaklarının altında görür.
واشتهرت حلب بأسواقها المسقوفة الطويلة، التي كانت من أكبر الأسواق التاريخية في العالم، وكانت محطّة مهمّة على طرق القوافل بين الشرق والغرب، ولهذا كثرت فيها الخانات.
Halep, dünyanın en büyük tarihî çarşıları arasında yer alan uzun, üstü kapalı çarşılarıyla ünlüydü. Doğu ile Batı arasındaki kervan yollarında önemli bir duraktı; bu yüzden şehirde pek çok han vardı.
وقد تضرّرت المدينة القديمة كثيرًا في الحرب التي بدأت سنة 2011، واحترقت أجزاء من أسواقها. لكنّ أهلها بدؤوا يرمّمونها شيئًا فشيئًا، ويعيدون فتح دكاكينها واحدًا بعد الآخر.
Eski şehir 2011'de başlayan savaşta ağır hasar gördü ve çarşılarının bazı bölümleri yandı. Ama halkı onu yavaş yavaş onarmaya, dükkânlarını birer birer yeniden açmaya başladı.
القاهرة، مدينة الألف مئذنة
Kahire, bin minareli şehir
أسّس الفاطميون مدينة القاهرة سنة 969، بجانب الفسطاط، وهي مدينة أقدم بناها العرب بعد دخولهم مصر. وبعد ذلك بسنوات قليلة بنوا الجامع الأزهر، الذي صار من أشهر مراكز العلم في العالم الإسلامي.
Fâtımîler Kahire'yi 969'da, Arapların Mısır'a geldikten sonra kurdukları daha eski bir şehir olan Fustat'ın yanında kurdu. Birkaç yıl sonra da İslam dünyasının en ünlü ilim merkezlerinden biri olacak Ezher Camii'ni inşa ettiler.
وفي القرون التالية ملأ السلاطين والأمراء المدينة بالمساجد والمدارس والأسبلة والحمّامات، حتى سُمّيت «مدينة الألف مئذنة». ويمكن للزائر اليوم أن يمشي في شارع المعزّ فيرى في دقائق آثارًا من عصور مختلفة.
Sonraki yüzyıllarda sultanlar ve emirler şehri camilerle, medreselerle, sebillerle ve hamamlarla doldurdu; sonunda şehre "bin minareli şehir" denir oldu. Bugün bir ziyaretçi Muiz Caddesi'nde yürüyerek birkaç dakika içinde farklı çağlardan eserler görebilir.
وأدرجت اليونسكو «القاهرة التاريخية» في قائمة التراث العالمي سنة 1979. لكنّ هذه المدينة ليست متحفًا، بل يعيش فيها الناس ويعملون ويبيعون ويشترون، كما كانوا يفعلون منذ ألف سنة.
UNESCO "Tarihî Kahire"yi 1979'da Dünya Mirası Listesi'ne aldı. Ama bu şehir bir müze değildir: İnsanlar bin yıldır yaptıkları gibi orada yaşıyor, çalışıyor, alışveriş ediyor.
صنعاء وشبام، مدن البيوت البرجية
Sana ve Şibam, kule evlerin şehirleri
في اليمن نوع مختلف تمامًا من المدن. ففي صنعاء القديمة، التي سكنها الناس منذ أكثر من ألفين وخمسمئة سنة، ترتفع بيوت من عدّة طوابق، مبنية بالطين والآجرّ والحجر.
Yemen'de bambaşka bir şehir türü vardır. İki bin beş yüz yıldan uzun süredir yerleşim gören eski Sana'da, kerpiçten, pişmiş tuğladan ve taştan yapılmış çok katlı evler yükselir.
وتُزيَّن واجهات هذه البيوت بخطوط بيضاء من الجصّ حول النوافذ، وفوق النوافذ «قمريّات» من الزجاج الملوّن، فإذا أضيئت البيوت في الليل بدت المدينة كأنها قطعة من الحلوى.
Bu evlerin cepheleri pencerelerin etrafındaki beyaz alçı çizgilerle süslenir; pencerelerin üstünde de renkli camdan "qamariyyat" bulunur. Geceleri evlerin ışıkları yanınca şehir sanki bir şekerleme parçasına benzer.
وفي وادي حضرموت تقع مدينة شبام، التي يسمّيها بعضهم «مانهاتن الصحراء»، لأنّ بيوتها الطينية العالية تتجمّع داخل سور واحد كأنها ناطحات سحاب. وقد بُنيت معظم بيوتها الحالية منذ القرن السادس عشر، وما زال الناس يرمّمونها بالطين كلّ بضع سنوات.
Hadramut vadisinde ise bazılarının "çölün Manhattan'ı" dediği Şibam şehri bulunur, çünkü yüksek kerpiç evleri tek bir surun içinde gökdelenler gibi kümelenmiştir. Bugünkü evlerin çoğu on altıncı yüzyıldan itibaren yapılmıştır ve insanlar onları hâlâ birkaç yılda bir çamurla onarır.
فاس، متاهة العلم
Fes, ilim labirenti
أسّس إدريس الأول مدينة فاس في أواخر القرن الثامن، ثم وسّعها ابنه إدريس الثاني. وفيها سنة 859 أسّست امرأة اسمها فاطمة الفهرية جامع القرويين، الذي صار جامعة يقول عنها كثيرون إنها أقدم جامعة ما زالت تعمل في العالم.
Fes şehrini sekizinci yüzyılın sonlarında I. İdris kurdu, sonra oğlu II. İdris genişletti. 859'da orada Fâtıma el-Fihrî adında bir kadın Karaviyyîn Camii'ni kurdu; burası, pek çok kişinin dünyada hâlâ faaliyette olan en eski üniversite dediği bir üniversiteye dönüştü.
ومدينة فاس البالي من أكبر المناطق الحضرية في العالم التي لا تدخلها السيّارات، ففيها آلاف الأزقّة الضيّقة التي لا تمرّ فيها إلا الأقدام والحمير والعربات الصغيرة.
Eski şehir Fes el-Bâlî, dünyada araçlara kapalı en büyük kentsel alanlardan biridir. Binlerce dar sokağından yalnızca yayalar, eşekler ve küçük el arabaları geçebilir.
ومن أشهر معالمها دار الدباغة، حيث تُصبغ الجلود في أحواض حجرية ملوّنة منذ قرون، بالطريقة نفسها تقريبًا. ورائحة المكان قويّة، لذلك يعطي أصحاب الدكاكين الزوّار أحيانًا غصنًا من النعناع!
En ünlü yerlerinden biri tabakhanedir; burada deriler yüzyıllardır neredeyse aynı yöntemle renkli taş havuzlarda boyanır. Kokusu çok ağırdır, bu yüzden dükkân sahipleri ziyaretçilere bazen bir dal nane verir!
مراكش، المدينة الحمراء
Marakeş, kızıl şehir
أسّس المرابطون مدينة مراكش في القرن الحادي عشر، وسُمّيت «المدينة الحمراء» بسبب لون أسوارها وبيوتها المبنية بالطين الأحمر. وفوقها ترتفع مئذنة جامع الكتبية، التي بُنيت في القرن الثاني عشر.
Marakeş'i on birinci yüzyılda Murâbıtlar kurdu. Kızıl topraktan yapılmış surlarının ve evlerinin renginden dolayı "kızıl şehir" diye anıldı. Şehrin üzerinde on ikinci yüzyılda yapılmış Kütübiyye Camii'nin minaresi yükselir.
وقلب مراكش ساحة جامع الفنا، وهي ساحة كبيرة تتغيّر طوال اليوم: في الصباح باعة عصير البرتقال، وبعد الظهر الحكواتيون والموسيقيون، وفي المساء عشرات المطاعم الصغيرة التي يتصاعد منها الدخان.
Marakeş'in kalbi Cemaa el-Fena Meydanı'dır. Bu büyük meydan gün boyu değişir: Sabah portakal suyu satıcıları, öğleden sonra hikâye anlatıcıları ve müzisyenler, akşam ise dumanı tüten onlarca küçük yemek tezgâhı.
وقد أعلنت اليونسكو سنة 2001 الحياة الشعبية في هذه الساحة، بقصصها وموسيقاها، من روائع التراث الشفهي للإنسانية، لأنها تحفظ فنّ الحكاية الذي كاد يختفي من مدن كثيرة.
UNESCO 2001'de bu meydandaki halk hayatını, hikâyeleri ve müziğiyle birlikte, insanlığın sözlü mirasının başyapıtlarından biri ilan etti, çünkü pek çok şehirde neredeyse kaybolmuş olan hikâye anlatma sanatını yaşatıyor.
بيت حول فناء
Bir avlunun etrafındaki ev
إذا مشيت في زقاق من أزقّة المدينة القديمة، لن ترى من البيوت إلا جدرانًا عالية وأبوابًا خشبية. فالبيت التقليدي لا ينفتح على الشارع، بل ينفتح إلى الداخل، على فناء مكشوف للسماء.
Eski bir şehrin sokaklarından birinde yürürseniz, evlerden yüksek duvarlar ve ahşap kapılar dışında bir şey görmezsiniz. Geleneksel ev sokağa açılmaz; içeriye, gökyüzüne açık bir avluya açılır.
وفي وسط الفناء غالبًا نافورة أو بركة صغيرة، وحولها أشجار ليمون أو برتقال أو ياسمين. ويسمّي أهل دمشق هذا الفناء «أرض الديار»، ويسمّيه المغاربة «الرياض» إذا كانت فيه حديقة.
Avlunun ortasında genellikle bir fıskiye ya da küçük bir havuz, etrafında da limon, portakal ağaçları ya da yasemin bulunur. Şamlılar bu avluya "ard al-diyar" der; Faslılar ise içinde bahçe varsa "riad" der.
وهذا التصميم ليس جميلًا فقط، بل هو ذكيّ أيضًا: فالفناء يحفظ خصوصية العائلة، ويجمع الهواء البارد في الليل، ويعطي الظلّ في النهار، فيبقى البيت لطيفًا في حرّ الصيف.
Bu tasarım yalnızca güzel değil, aynı zamanda akıllıcadır: Avlu ailenin mahremiyetini korur, geceleri serin havayı toplar, gündüz gölge verir; böylece ev yaz sıcağında bile hoş kalır.
أزقّة ضيّقة ومشربيات
Dar sokaklar ve meşrebiyeler
يظنّ بعض الزوّار أنّ الأزقّة الضيّقة المتعرّجة دليل على الفوضى، لكنّ لها أسبابًا عملية. فالشارع الضيّق يبقى في الظلّ معظم النهار، ويخفّف الرياح والغبار.
Bazı ziyaretçiler dar ve dolambaçlı sokakların düzensizlik belirtisi olduğunu sanır, ama bunların pratik sebepleri vardır. Dar bir sokak günün büyük bölümünde gölgede kalır, rüzgârı ve tozu da azaltır.
ومن أجمل عناصر العمارة القديمة المشربية، وهي نافذة بارزة مصنوعة من قطع خشبية صغيرة متشابكة. وهي تسمح للهواء والضوء بالدخول، وتسمح لمن في الداخل برؤية الشارع دون أن يراه أحد.
Eski mimarinin en güzel unsurlarından biri meşrebiyedir: küçük ahşap parçaların birbirine geçmesiyle yapılmış, dışarı taşan bir penceredir. Havanın ve ışığın girmesine izin verir, içeridekilerin görünmeden sokağı görmesini sağlar.
ويقال إنّ اسمها جاء من «الشُّرب»، لأنّ الناس كانوا يضعون فيها جرار الماء الفخارية لتبرد في الهواء. وما زالت المشربيات تزيّن بيوتًا كثيرة في القاهرة وجدّة وغيرهما.
Adının "şurb", yani içmek kelimesinden geldiği söylenir, çünkü insanlar serinlesin diye toprak su testilerini oraya koyarmış. Meşrebiyeler hâlâ Kahire'de, Cidde'de ve başka şehirlerde pek çok evi süslüyor.
الحمّام والخان
Hamam ve han
ولا تكتمل المدينة القديمة دون حمّام عامّ. فقد كان الحمّام مكانًا للنظافة، لكنه كان أيضًا مكانًا للقاء الأصدقاء والجيران، وتبادل الأخبار، والاستعداد للأعراس والأعياد.
Bir hamamı olmadan eski şehir tamamlanmaz. Hamam temizlik yeriydi, ama aynı zamanda arkadaşlarla ve komşularla buluşmanın, haber alıp vermenin, düğünlere ve bayramlara hazırlanmanın yeriydi.
أما الخان فهو مبنى كبير حول فناء، كان ينزل فيه التجّار مع بضائعهم ودوابّهم. ففي الطابق الأرضي المخازن والإسطبلات، وفي الطابق العلوي غرف النوم.
Han ise bir avlunun etrafında kurulmuş, tüccarların mallarıyla ve hayvanlarıyla konakladığı büyük bir binadır. Zemin katta depolar ve ahırlar, üst katta yatak odaları bulunurdu.
وكان الخان بالنسبة إلى التاجر فندقًا ومخزنًا وسوقًا في الوقت نفسه. وقد تحوّل كثير من الخانات اليوم إلى متاحف أو مطاعم أو مراكز ثقافية.
Tüccar için han aynı anda hem otel, hem depo, hem de pazardı. Bugün pek çok han müzeye, lokantaya ya da kültür merkezine dönüştü.
المدن القديمة اليوم
Bugün eski şehirler
أدرجت اليونسكو كثيرًا من هذه المدن في قائمة التراث العالمي، ويزورها كلّ سنة ملايين السيّاح. وهذا يجلب المال والعمل، لكنه يجلب أيضًا مشكلات جديدة.
UNESCO bu şehirlerin pek çoğunu Dünya Mirası Listesi'ne aldı ve her yıl milyonlarca turist onları ziyaret ediyor. Bu, para ve iş getiriyor, ama yeni sorunları da beraberinde getiriyor.
فكثير من العائلات تركت البيوت القديمة إلى شقق حديثة فيها مصاعد وموقف سيّارات، وصارت بعض البيوت فنادق صغيرة للسيّاح، وتحوّلت بعض الأسواق من دكاكين الحِرف إلى محلّات للتذكارات.
Pek çok aile eski evlerini bırakıp asansörlü ve otoparklı modern dairelere taşındı. Bazı evler turistler için küçük otellere dönüştü, bazı çarşılar da zanaat atölyelerinden hediyelik eşya dükkânlarına dönüştü.
ولذلك يعمل المهندسون والحرفيون وأهل الأحياء على ترميم البيوت بالمواد والطرق القديمة، وعلى إبقاء الحياة اليومية فيها، لأنّ المدينة القديمة تموت إذا صارت متحفًا بلا سكّان.
Bu yüzden mühendisler, zanaatkârlar ve mahalle sakinleri evleri eski malzemeler ve yöntemlerle onarmak ve oralarda gündelik hayatı sürdürmek için çalışıyor, çünkü eski şehir, sakinleri olmayan bir müzeye dönüşürse ölür.
كلمات المدينة القديمة
Eski şehrin kelimeleri
هذه كلمات مهمّة من عالم المدن القديمة:
İşte eski şehirler dünyasından bazı önemli kelimeler:
السور: الجدار الكبير الذي يحيط بالمدينة.
Al-sur: sur, şehri çevreleyen büyük duvar.
الزقاق: شارع ضيّق، وجمعه أزقّة.
Al-zuqaq: dar sokak; çoğulu aziqqa.
الفناء: الساحة المكشوفة في وسط البيت.
Al-fina: avlu, evin ortasındaki açık alan.
المشربية: نافذة خشبية مشبّكة بارزة.
Al-mashrabiyya: dışarı taşan, kafesli ahşap pencere.
الخان: مبنى ينزل فيه التجّار مع بضائعهم.
Al-khan: tüccarların mallarıyla konakladığı bina, han.
الترميم: إصلاح البناء القديم مع الحفاظ على شكله.
Al-tarmim: restorasyon, eski bir binayı biçimini koruyarak onarmak.
في النهاية
Son olarak
المدن العربية القديمة ليست حجارة جميلة فقط، بل هي طريقة كاملة في العيش: الجار قريب من جاره، والسوق على بعد خطوات، والمسجد والحمّام والفرن في الحيّ نفسه.
Eski Arap şehirleri yalnızca güzel taşlardan ibaret değildir; bütün bir yaşam biçimidir: Komşu komşuya yakındır, çarşı birkaç adım ötededir, cami, hamam ve fırın aynı mahalledir.
وقد عاشت هذه المدن قرونًا طويلة، ورأت حروبًا وزلازل وأوبئة، ثم عادت إليها الحياة كلّ مرّة.
Bu şehirler yüzyıllar boyunca yaşadı; savaşlar, depremler ve salgınlar gördü ve her seferinde hayat onlara geri döndü.
فإذا زرت يومًا إحدى هذه المدن، فلا تكتفِ بالمعالم المشهورة. ادخل زقاقًا صغيرًا، واشرب الشاي عند بائع عجوز، واستمع إلى أصوات الحيّ، فهناك ستعرف روح المدينة الحقيقية.
Bir gün bu şehirlerden birini ziyaret ederseniz, ünlü yerlerle yetinmeyin. Küçük bir sokağa girin, yaşlı bir esnafla çay için ve mahallenin seslerini dinleyin; şehrin gerçek ruhunu orada tanıyacaksınız.
وتذكّر أنّ هذه الأزقّة نفسها مشى فيها قبلك تجّار وعلماء وشعراء ورحّالة منذ مئات السنين، وأنّ كلّ باب قديم تمرّ به يخفي وراءه قصّة عائلة عاشت هنا أجيالًا.
Ve sizden yüzlerce yıl önce bu aynı sokaklarda tüccarların, âlimlerin, şairlerin ve seyyahların yürüdüğünü, önünden geçtiğiniz her eski kapının ardında orada nesiller boyu yaşamış bir ailenin hikâyesinin saklı olduğunu unutmayın.
Ücretsiz uygulamada bu metni sesli dinleyebilir, bilmediğiniz kelimeye dokunup anlamını görebilirsiniz.
Blogdan
Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor
Uygulama neredeyse hazır: sıfırdan Arap alfabesi, dil bilgisi, sesli okunuşuyla 2.500'ü aşkın kelime, bir de Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuma fırsatı. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.
Yalnızca uygulama çıktığında tek bir e-posta, başka hiçbir şey.