الأرقام العربية

Arap Rakamları

7 dk okuma

Önemli kelimeler

  • الرقمrakam
  • العددsayı
  • الصفرsıfır
  • الحسابaritmetik
  • الخانةbasamak
  • العشراتonlar basamağı
  • الآحادbirler basamağı
  • نظام عشريonluk sistem
  • الكسور العشريةondalık kesirler
  • الفاصلةondalık virgül
  • العلماءbilginler
  • الجبرcebir
Tüm kelimeler (25)
  • الخوارزميةalgoritma
  • الحاسوبbilgisayar
  • نجمعtoplarız
  • نطرحçıkarırız
  • نضربçarparız
  • نقسمböleriz
  • الفارغboş
  • الدائرةdaire
  • التجّارtüccarlar
  • لوحات المفاتيحklavyeler
  • المثنّىikil sayı
  • مذكّرeril
  • الرياضياتmatematik

نكتب كلّ يوم أرقامًا كثيرة: في الهاتف، وفي الساعة، وفي الحساب، وعلى الأسعار. ويسمّي الأوروبيون هذه الأرقام «الأرقام العربية». لكنّ قصّتها أطول وأغنى ممّا يظنّ كثير من الناس.

Her gün pek çok sayı yazarız: telefonda, saatte, hesaplarımızda ve fiyat etiketlerinde. Avrupalılar bu rakamlara "Arap rakamları" der. Ama hikâyeleri, pek çok kişinin sandığından daha uzun ve daha zengindir.

في هذه المقالة نتبع رحلة الأرقام من الهند إلى بغداد، ثم إلى الأندلس وأوروبا، ونتعرّف على الصفر، وعلى الأرقام التي يستعملها العرب اليوم، وعلى بعض أسرار العدد في اللغة العربية.

Bu yazıda rakamların Hindistan'dan Bağdat'a, oradan Endülüs'e ve Avrupa'ya uzanan yolculuğunu izleyecek; sıfırı, Arapların bugün kullandığı rakamları ve Arapçada sayıların bazı sırlarını tanıyacağız.

رحلة بدأت في الهند

Hindistan'da başlayan bir yolculuk

أصل هذه الأرقام ليس عربيًا، بل هنديًا. ففي الهند ظهر نظام عشري يعتمد على تسعة رموز وعلى الصفر، وتتغيّر فيه قيمة الرقم حسب مكانه.

Bu rakamların kökeni Arap değil, Hint'tir. Hindistan'da dokuz sembole ve sıfıra dayanan, bir rakamın değerinin bulunduğu yere göre değiştiği onluk bir sistem ortaya çıktı.

في هذا النظام، الرقم ٢ في العدد ٢٠ لا يعني اثنين، بل عشرين، لأنه في خانة العشرات. وهذه الفكرة البسيطة سهّلت الحساب كثيرًا.

Bu sistemde 20 sayısındaki 2 rakamı iki değil yirmi demektir, çünkü onlar basamağındadır. Bu basit fikir hesabı çok kolaylaştırdı.

وفي القرن الثامن الميلادي وصلت هذه الأرقام إلى العالم الإسلامي، فأخذها العلماء العرب والمسلمون، وسمّوها «الأرقام الهندية»، وبدؤوا يستعملونها في الحساب والعلوم.

Bu rakamlar sekizinci yüzyılda İslam dünyasına ulaştı. Arap ve Müslüman âlimler onları benimsedi, "Hint rakamları" adını verdi ve hesapta, bilimde kullanmaya başladı.

الخوارزمي في بغداد

Bağdat'ta Harezmî

من أشهر هؤلاء العلماء محمد بن موسى الخوارزمي، الذي عمل في بغداد في القرن التاسع، في زمن الخليفة المأمون.

Bu âlimlerin en ünlülerinden biri, dokuzuncu yüzyılda Halife Me'mûn döneminde Bağdat'ta çalışan Muhammed bin Musa el-Harezmî'dir.

كتب الخوارزمي كتابًا في الحساب بالأرقام الهندية، وشرح فيه كيف نجمع ونطرح ونضرب ونقسم بها. وعندما تُرجم هذا الكتاب إلى اللاتينية، صار اسمه «ألغوريتمي»، ومن هنا جاءت كلمة «الخوارزمية» التي نستعملها اليوم في الحاسوب.

Harezmî, Hint rakamlarıyla hesap üzerine bir kitap yazdı ve bu rakamlarla nasıl toplama, çıkarma, çarpma ve bölme yapılacağını anlattı. Kitap Latinceye çevrildiğinde adı "Algoritmi" oldu; bugün bilgisayarda kullandığımız "algoritma" kelimesi de buradan gelir.

وكتب الخوارزمي أيضًا كتابًا مشهورًا عنوانه «الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة»، ومن كلمة «الجبر» في عنوانه جاء اسم هذا العلم في لغات كثيرة.

Harezmî ayrıca "el-Kitâbü'l-Muhtasar fî Hisâbi'l-Cebr ve'l-Mukâbele" adlı ünlü bir kitap yazdı. Pek çok dilde bu bilimin adı olan "cebir" de bu başlıktaki "al-jabr" kelimesinden gelir.

الصفر

Sıfır

الصفر من أعظم أفكار الرياضيات. فهو يعني «لا شيء»، لكنه يحفظ مكان الخانة الفارغة، فنفرّق به بين ١ و١٠ و١٠٠.

Sıfır, matematiğin en büyük fikirlerinden biridir. "Hiçbir şey" anlamına gelir ama boş basamağın yerini tutar; böylece 1, 10 ve 100'ü birbirinden ayırırız.

وكلمة «صِفر» في العربية تعني «الفارغ». ومن هذه الكلمة جاءت كلمة zero في الإيطالية ولغات أخرى، وجاءت أيضًا كلمات مثل cipher في الإنجليزية وchiffre في الفرنسية وZiffer في الألمانية، ومعناها اليوم «الرقم».

Arapçada "sifr" kelimesi "boş" demektir. İtalyancada ve başka dillerde "zero" kelimesi bu kelimeden geldi; İngilizcede "cipher", Fransızcada "chiffre" ve Almancada "Ziffer" gibi bugün "rakam" anlamına gelen kelimeler de öyle.

فكلمة عربية واحدة تعيش اليوم في لغات أوروبا بمعنيين: الصفر، والرقم نفسه.

Yani tek bir Arapça kelime, bugün Avrupa dillerinde iki anlamla yaşıyor: sıfır ve rakamın kendisi.

الكسور العشرية

Ondalık kesirler

ولم يكتفِ العلماء المسلمون بأخذ الأرقام الهندية، بل طوّروها. ففي القرن العاشر كتب أبو الحسن الإقليدسي في دمشق كتابًا استعمل فيه الكسور العشرية، أي الأعداد التي بعد الفاصلة، مثل ٢٫٥.

Müslüman âlimler Hint rakamlarını almakla yetinmedi, onları geliştirdi. Onuncu yüzyılda Ebü'l-Hasan el-Uklîdisî, Şam'da yazdığı bir kitapta ondalık kesirleri, yani 2,5 gibi virgülden sonra gelen sayıları kullandı.

وفي القرن الخامس عشر شرح غياث الدين الكاشي في سمرقند الكسور العشرية شرحًا واضحًا، وحسب بها النسبة بين محيط الدائرة وقطرها بدقّة كبيرة: ستّ عشرة خانة بعد الفاصلة.

On beşinci yüzyılda Semerkant'ta Gıyâseddin Cemşîd el-Kâşî ondalık kesirleri açık bir şekilde anlattı ve bunlarla bir dairenin çevresiyle çapı arasındaki oranı büyük bir doğrulukla hesapladı: virgülden sonra on altı basamak.

وهكذا لم تكن الأرقام في العالم الإسلامي ضيفًا عابرًا، بل صارت أداة للعلم، يستعملها الفلكيون والمهندسون والتجّار كلّ يوم.

Kısacası rakamlar İslam dünyasında gelip geçen bir misafir olmadı. Gökbilimcilerin, mühendislerin ve tüccarların her gün kullandığı bir bilim aracına dönüştü.

من الأندلس إلى أوروبا

Endülüs'ten Avrupa'ya

في الأندلس وشمال أفريقيا تطوّرت أشكال خاصة للأرقام، سمّاها العلماء «أرقام الغبار»، ربما لأنها كانت تُكتب على لوح مغطّى بالغبار أو الرمل.

Endülüs'te ve Kuzey Afrika'da rakamların kendine özgü biçimleri gelişti. Âlimler bunlara "ghubar rakamları" (toz rakamları) dedi; belki de tozla ya da kumla kaplı bir levhaya yazıldıkları için.

ومن هناك عرف الأوروبيون هذه الأرقام. وكان من أهمّ من نشرها في أوروبا الإيطالي ليوناردو فيبوناتشي، الذي تعلّم الحساب في صغره في مدينة بجاية في الجزائر اليوم.

Avrupalılar bu rakamları oradan tanıdı. Onları Avrupa'da yayan en önemli kişilerden biri, çocukken bugünkü Cezayir'de bulunan Bicâye şehrinde hesap öğrenen İtalyan Leonardo Fibonacci'ydi.

فقد كان أبوه يعمل هناك لحساب تجّار مدينة بيزا، فرأى الابن التجّار المسلمين يحسبون بهذه الأرقام بسرعة وسهولة، وأُعجب بها كثيرًا.

Babası orada Pizalı tüccarlar adına çalışıyordu; çocuk, Müslüman tüccarların bu rakamlarla nasıl hızlı ve kolay hesap yaptığını gördü ve onlara hayran kaldı.

في سنة 1202 كتب فيبوناتشي كتابًا عن الحساب بهذه الأرقام، فبدأ التجّار في إيطاليا يستعملونها. ومع الوقت تركت أوروبا الأرقام الرومانية الصعبة، وأخذت الأرقام التي نعرفها اليوم.

Fibonacci 1202'de bu rakamlarla hesap üzerine bir kitap yazdı ve İtalya'daki tüccarlar onları kullanmaya başladı. Zamanla Avrupa zor Roma rakamlarını bıraktı ve bugün bildiğimiz rakamları benimsedi.

شكلان للأرقام

Rakamların iki biçimi

ولهذا يوجد اليوم شكلان رئيسيان للأرقام في العالم العربي. في المشرق، مثل مصر والخليج والعراق والشام، يستعمل الناس هذه الأشكال: ٠ ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩.

Bu yüzden bugün Arap dünyasında rakamların iki ana biçimi vardır. Doğuda, yani Mısır, Körfez, Irak ve Şam gibi yerlerde insanlar Doğu biçimlerini kullanır; bu yazının Arapça metninde onları görebilirsiniz.

أما في المغرب والجزائر وتونس فيستعمل الناس غالبًا الأشكال التي يعرفها العالم كلّه: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. والشكلان معًا من أصل واحد.

Fas, Cezayir ve Tunus'ta ise insanlar çoğunlukla bütün dünyanın bildiği biçimleri kullanır: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. İki biçim de aynı kökten gelir.

وفي الأرقام المشرقية بعض المفاجآت للمتعلّم: الصفر نقطة صغيرة، والخمسة تشبه دائرة صغيرة. لذلك يظنّ المبتدئ أحيانًا أنّ ٥ صفر، فيخطئ في السعر!

Doğu rakamları öğrenciye birkaç sürpriz hazırlar: sıfır küçük bir noktadır, beş de küçük bir daireye benzer. Bu yüzden yeni başlayanlar bazen Doğu rakamlarındaki beşi sıfır sanıp fiyatı yanlış okur!

يمين ويسار

Sağ ve sol

تُكتب العربية من اليمين إلى اليسار، لكنّ الأرقام تُكتب من اليسار إلى اليمين. فإذا كتبت ١٩٨٥ في جملة عربية، تقرأ العين الحروف من اليمين، ثم تقرأ العدد من اليسار.

Arapça sağdan sola yazılır ama sayılar soldan sağa yazılır. Arapça bir cümlede 1985 yazarsanız, gözünüz harflere sağdan başlar, sonra sayıyı soldan okur.

وهذا يبدو غريبًا في البداية، لكنّ القارئ يتعوّد عليه بسرعة. وفي الحقيقة، العدد في الهند كان يُكتب من اليسار أيضًا، وبقي كذلك عندما دخل الكتابة العربية.

Bu ilk başta tuhaf gelir ama okur buna çabucak alışır. Aslında Hindistan'da da sayılar soldan yazılırdı ve Arap yazısına girdiklerinde de öyle kaldı.

حين كانت الحروف أرقامًا

Harflerin rakam olduğu zamanlar

قبل وصول الأرقام الهندية كان العرب يستعملون الحروف نفسها للعدد، مثل اليونانيين والعبرانيين. وهذا ما يُسمّى «حساب الجُمَّل».

Hint rakamları gelmeden önce Araplar, tıpkı Yunanlılar ve İbraniler gibi, sayılar için harflerin kendisini kullanıyordu. Buna "cümel hesabı" denir.

في هذا الحساب لكلّ حرف قيمة: الألف واحد، والباء اثنان، والجيم ثلاثة، والدال أربعة، وهكذا حتى الغين، وقيمتها ألف. ولذلك يُسمّى ترتيب الحروف القديم «أبجد هوّز».

Bu hesapta her harfin bir değeri vardır: elif bir, be iki, cim üç, dal dört, ve böylece değeri bin olan gayn harfine kadar gider. Harflerin bu eski sıralamasına bu yüzden "ebced hevvez" denir.

وما زال هذا الترتيب يُستعمل أحيانًا اليوم لترقيم الفقرات بدل الأرقام، كما يستعمل الأوروبيون a وb وc. وكان الشعراء قديمًا يكتبون تاريخ حدث مهمّ في بيت شعر، فإذا جمعت قيم حروفه ظهرت السنة.

Bu sıralama bugün de bazen paragrafları rakam yerine numaralamak için kullanılır, tıpkı Avrupalıların a, b ve c'yi kullanması gibi. Eskiden şairler önemli bir olayın tarihini bir beyte yerleştirirdi: harflerin değerlerini toplayınca yıl ortaya çıkardı.

العدد في اللغة العربية

Arapçada sayılar

أما قراءة الأعداد بالعربية فلها قواعد خاصة يحبّها بعض المتعلّمين ويخافها آخرون! فللعربية مفرد ومثنّى وجمع: كتاب، وكتابان، وكتب.

Arapçada sayıları okumanın kendine özgü kuralları vardır; bazı öğrenciler bu kuralları sever, bazıları da onlardan korkar! Arapçada tekil, ikil ve çoğul vardır: kitab (bir kitap), kitaban (iki kitap), kutub (kitaplar).

ومن أغرب القواعد أنّ الأعداد من ثلاثة إلى عشرة تخالف المعدود في التذكير والتأنيث. فنقول «ثلاثة كتب» لأنّ الكتاب مذكّر، ونقول «ثلاث سيارات» لأنّ السيارة مؤنّثة.

En tuhaf kurallardan biri, üçten ona kadar sayıların sayılan şeyin cinsiyetinin tersini almasıdır. "Kitap" eril olduğu için "thalatha kutub" (üç kitap), "araba" dişil olduğu için "thalath sayyarat" (üç araba) deriz.

وبعد العشرة يتغيّر المعدود مرّة أخرى، فيصبح مفردًا: «أحد عشر كتابًا» و«مئة كتاب». ولهذا يقول بعض الطلاب مازحين إنّ العدد في العربية علم كامل!

On'dan büyük sayılarda sayılan isim yine değişir ve tekil olur: "ahad ashar kitaban" (on bir kitap) ve "miat kitab" (yüz kitap). Bu yüzden bazı öğrenciler Arapçada sayıların başlı başına bir bilim olduğunu söyleyip şakalaşır!

خمسة وعشرون

Beş ve yirmi

وفي الأعداد من واحد وعشرين إلى تسعة وتسعين تأتي الآحاد قبل العشرات، فنقول «خمسة وعشرون»، أي نذكر الخمسة قبل العشرين، كما يفعل الألمان والهولنديون.

Yirmi birden doksan dokuza kadar olan sayılarda birler onlardan önce gelir. "Khamsa wa ishrun" deriz, yani tıpkı Almanlar ve Hollandalılar gibi beşi yirmiden önce söyleriz.

لكنّ الأرقام نفسها تُكتب كما في كلّ مكان: ٢٥. فالعين تقرأ العشرات أولًا، واللسان يقول الآحاد أولًا.

Ama rakamların kendisi her yerde olduğu gibi yazılır: 25. Yani göz önce onları okur, dil ise önce birleri söyler.

الأرقام في الدردشة

Sohbetlerde rakamlar

عندما ظهرت الهواتف المحمولة والإنترنت، لم تكن فيها لوحات مفاتيح عربية في البداية. فبدأ كثير من الشباب العرب يكتبون العربية بالحروف اللاتينية، وسمّوا هذه الكتابة «العربيزي».

Cep telefonları ve internet ortaya çıktığında ilk başta Arapça klavyeleri yoktu. Bu yüzden pek çok genç Arap, Arapçayı Latin harfleriyle yazmaya başladı ve bu yazıya "Arabizi" dedi.

لكنّ بعض الأصوات العربية ليس لها حرف في اللاتينية، فاستعملوا الأرقام بدلها، لأنها تشبه الحروف العربية في شكلها. فالرقم 3 يعني العين لأنه يشبه «ع»، والرقم 7 يعني الحاء، والرقم 2 يعني الهمزة.

Ama bazı Arapça seslerin Latin alfabesinde bir harfi yoktu; bu yüzden onların yerine, Arap harflerine benzedikleri için rakamları kullandılar. 3 rakamı ayın harfine benzediği için onun yerine geçer; 7 rakamı ha harfi, 2 rakamı da hemze anlamına gelir.

فيكتب الشاب مثلًا 7abibi بدل «حبيبي»، و3arabi بدل «عربي». وما زالت هذه الكتابة منتشرة في الرسائل حتى اليوم، رغم أنّ لوحات المفاتيح العربية صارت في كلّ هاتف.

Mesela bir genç, habibi (sevgilim) yerine 7abibi, arabi (Arapça) yerine 3arabi yazar. Artık her telefonda Arapça klavye olsa da bu yazı bugün mesajlarda hâlâ yaygındır.

كلمات العدد

Sayı kelimeleri

هذه كلمات مهمّة عن الأرقام والأعداد:

İşte rakamlar ve sayılarla ilgili bazı önemli kelimeler:

  • الرقم: الرمز المكتوب، مثل ٣.

    Al-raqm: yazılı sembol, yani rakam; 3 gibi.

  • العدد: الكمّية نفسها، مثل ثلاثة كتب.

    Al-adad: miktarın kendisi, yani sayı; üç kitap gibi.

  • الصفر: لا شيء، وهو يحفظ الخانة الفارغة.

    Al-sifr: hiçbir şey, sıfır; boş basamağın yerini tutar.

  • الخانة: مكان الرقم في العدد، مثل الآحاد والعشرات.

    Al-khana: bir rakamın sayıdaki yeri, yani basamak; birler ve onlar gibi.

  • المثنّى: صيغة الاثنين، مثل كتابان.

    Al-muthanna: ikil biçimi; kitaban (iki kitap) gibi.

  • الجبر: علم سُمّي بكلمة من كتاب الخوارزمي.

    Al-jabr: Harezmî'nin kitabındaki bir kelimeden adını alan bilim, cebir.

في النهاية

Son olarak

كلّما كتبت رقمًا أو استعملت حاسوبًا، فأنت تلمس قصّة طويلة بدأت في الهند، ونضجت في بغداد، وعبرت الأندلس إلى أوروبا، ثم إلى العالم كلّه.

Ne zaman bir sayı yazsanız ya da bilgisayar kullansanız, Hindistan'da başlayan, Bağdat'ta olgunlaşan, Endülüs'ten Avrupa'ya geçen ve sonra bütün dünyaya yayılan uzun bir hikâyeye dokunmuş olursunuz.

والأرقام مثال جميل على أنّ المعرفة لا وطن لها: فهي تنتقل من شعب إلى شعب، وكلّ شعب يضيف إليها شيئًا جديدًا.

Rakamlar, bilginin vatanı olmadığının güzel bir örneğidir: bilgi milletten millete geçer ve her millet ona yeni bir şey katar.

وفي المرّة القادمة التي ترى فيها سعرًا مكتوبًا بالأرقام المشرقية في سوق عربي، حاول أن تقرأه بنفسك، وتذكّر أنّ هذه الرموز الصغيرة قطعت آلاف الكيلومترات وأكثر من ألف سنة حتى وصلت إليك.

Bir dahaki sefere bir Arap çarşısında Doğu rakamlarıyla yazılmış bir fiyat gördüğünüzde onu kendiniz okumaya çalışın ve bu küçük sembollerin size ulaşmak için binlerce kilometre ve bin yıldan uzun bir yol kat ettiğini hatırlayın.

Ücretsiz uygulamada bu metni sesli dinleyebilir, bilmediğiniz kelimeye dokunup anlamını görebilirsiniz.

Blogdan

Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor

Uygulama neredeyse hazır: sıfırdan Arap alfabesi, dil bilgisi, sesli okunuşuyla 2.500'ü aşkın kelime, bir de Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuma fırsatı. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.

Yalnızca uygulama çıktığında tek bir e-posta, başka hiçbir şey.

Diğer Arapça metinler