الأرقام العربية

Arabische cijfers

7 min lezen

Belangrijke woorden

  • الرقمcijfer
  • العددgetal
  • الصفرnul
  • الحسابrekenen
  • الخانةpositie (van een cijfer)
  • العشراتde tientallen
  • الآحادde eenheden
  • نظام عشريdecimaal stelsel
  • الكسور العشريةdecimale breuken
  • الفاصلةkomma
  • العلماءgeleerden
  • الجبرalgebra
Alle 25 woorden
  • الخوارزميةalgoritme
  • الحاسوبcomputer
  • نجمعwe tellen op
  • نطرحwe trekken af
  • نضربwe vermenigvuldigen
  • نقسمwe delen
  • الفارغleeg
  • الدائرةcirkel
  • التجّارkooplieden
  • لوحات المفاتيحtoetsenborden
  • المثنّىdualis
  • مذكّرmannelijk
  • الرياضياتwiskunde

نكتب كلّ يوم أرقامًا كثيرة: في الهاتف، وفي الساعة، وفي الحساب، وعلى الأسعار. ويسمّي الأوروبيون هذه الأرقام «الأرقام العربية». لكنّ قصّتها أطول وأغنى ممّا يظنّ كثير من الناس.

Elke dag schrijven we heel veel getallen: op de telefoon, op de klok, bij het rekenen en op prijskaartjes. Europeanen noemen deze cijfers "Arabische cijfers". Maar hun verhaal is langer en rijker dan veel mensen denken.

في هذه المقالة نتبع رحلة الأرقام من الهند إلى بغداد، ثم إلى الأندلس وأوروبا، ونتعرّف على الصفر، وعلى الأرقام التي يستعملها العرب اليوم، وعلى بعض أسرار العدد في اللغة العربية.

In dit artikel volgen we de reis van de cijfers van India naar Bagdad, en daarna naar al-Andalus en Europa. We maken kennis met de nul, met de cijfers die Arabieren vandaag gebruiken en met een paar geheimen van getallen in de Arabische taal.

رحلة بدأت في الهند

Een reis die in India begon

أصل هذه الأرقام ليس عربيًا، بل هنديًا. ففي الهند ظهر نظام عشري يعتمد على تسعة رموز وعلى الصفر، وتتغيّر فيه قيمة الرقم حسب مكانه.

Van oorsprong zijn deze cijfers niet Arabisch, maar Indiaas. In India ontstond een tientallig stelsel met negen tekens en de nul, waarin de waarde van een cijfer afhangt van zijn plaats.

في هذا النظام، الرقم ٢ في العدد ٢٠ لا يعني اثنين، بل عشرين، لأنه في خانة العشرات. وهذه الفكرة البسيطة سهّلت الحساب كثيرًا.

In dit stelsel betekent het cijfer 2 in het getal 20 niet twee, maar twintig, omdat het op de plaats van de tientallen staat. Dit eenvoudige idee maakte rekenen veel makkelijker.

وفي القرن الثامن الميلادي وصلت هذه الأرقام إلى العالم الإسلامي، فأخذها العلماء العرب والمسلمون، وسمّوها «الأرقام الهندية»، وبدؤوا يستعملونها في الحساب والعلوم.

In de achtste eeuw bereikten deze cijfers de islamitische wereld. Arabische en islamitische geleerden namen ze over, noemden ze "Indiase cijfers" en begonnen ze te gebruiken bij het rekenen en in de wetenschap.

الخوارزمي في بغداد

Al-Khwarizmi in Bagdad

من أشهر هؤلاء العلماء محمد بن موسى الخوارزمي، الذي عمل في بغداد في القرن التاسع، في زمن الخليفة المأمون.

Een van de beroemdste van deze geleerden was Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, die in de negende eeuw in Bagdad werkte, in de tijd van kalief al-Mamun.

كتب الخوارزمي كتابًا في الحساب بالأرقام الهندية، وشرح فيه كيف نجمع ونطرح ونضرب ونقسم بها. وعندما تُرجم هذا الكتاب إلى اللاتينية، صار اسمه «ألغوريتمي»، ومن هنا جاءت كلمة «الخوارزمية» التي نستعملها اليوم في الحاسوب.

Al-Khwarizmi schreef een boek over rekenen met Indiase cijfers, waarin hij uitlegde hoe je ermee optelt, aftrekt, vermenigvuldigt en deelt. Toen dit boek in het Latijn werd vertaald, werd zijn naam "Algoritmi", en daar komt het woord "algoritme" vandaan dat we vandaag in de informatica gebruiken.

وكتب الخوارزمي أيضًا كتابًا مشهورًا عنوانه «الكتاب المختصر في حساب الجبر والمقابلة»، ومن كلمة «الجبر» في عنوانه جاء اسم هذا العلم في لغات كثيرة.

Al-Khwarizmi schreef ook een beroemd boek met de titel "Het beknopte boek over het rekenen door aanvullen en vereffenen", en van het woord "al-jabr" in die titel komt in veel talen de naam van deze wetenschap: algebra.

الصفر

De nul

الصفر من أعظم أفكار الرياضيات. فهو يعني «لا شيء»، لكنه يحفظ مكان الخانة الفارغة، فنفرّق به بين ١ و١٠ و١٠٠.

De nul is een van de grootste ideeën van de wiskunde. Hij betekent "niets", maar houdt de plaats van een lege positie vrij, zodat we 1, 10 en 100 uit elkaar kunnen houden.

وكلمة «صِفر» في العربية تعني «الفارغ». ومن هذه الكلمة جاءت كلمة zero في الإيطالية ولغات أخرى، وجاءت أيضًا كلمات مثل cipher في الإنجليزية وchiffre في الفرنسية وZiffer في الألمانية، ومعناها اليوم «الرقم».

Het woord "sifr" betekent in het Arabisch "leeg". Van dit woord komt "zero" in het Italiaans en andere talen, en ook woorden als "cipher" in het Engels, "chiffre" in het Frans en "Ziffer" in het Duits, die vandaag "cijfer" betekenen. Ook het Nederlandse "cijfer" komt trouwens daarvandaan.

فكلمة عربية واحدة تعيش اليوم في لغات أوروبا بمعنيين: الصفر، والرقم نفسه.

Zo leeft één Arabisch woord vandaag in de talen van Europa voort met twee betekenissen: de nul en het cijfer zelf.

الكسور العشرية

Decimale breuken

ولم يكتفِ العلماء المسلمون بأخذ الأرقام الهندية، بل طوّروها. ففي القرن العاشر كتب أبو الحسن الإقليدسي في دمشق كتابًا استعمل فيه الكسور العشرية، أي الأعداد التي بعد الفاصلة، مثل ٢٫٥.

Islamitische geleerden namen de Indiase cijfers niet alleen over, ze ontwikkelden ze ook verder. In de tiende eeuw schreef Abu al-Hasan al-Uqlidisi in Damascus een boek waarin hij decimale breuken gebruikte, dus de getallen na de komma, zoals 2,5.

وفي القرن الخامس عشر شرح غياث الدين الكاشي في سمرقند الكسور العشرية شرحًا واضحًا، وحسب بها النسبة بين محيط الدائرة وقطرها بدقّة كبيرة: ستّ عشرة خانة بعد الفاصلة.

In de vijftiende eeuw legde Ghiyath al-Din al-Kashi in Samarkand de decimale breuken helder uit, en berekende hij er de verhouding tussen de omtrek van een cirkel en zijn middellijn heel nauwkeurig mee: zestien cijfers na de komma.

وهكذا لم تكن الأرقام في العالم الإسلامي ضيفًا عابرًا، بل صارت أداة للعلم، يستعملها الفلكيون والمهندسون والتجّار كلّ يوم.

De cijfers waren in de islamitische wereld dus geen voorbijgaande gast. Ze werden een werktuig van de wetenschap, dat sterrenkundigen, ingenieurs en kooplieden elke dag gebruikten.

من الأندلس إلى أوروبا

Van al-Andalus naar Europa

في الأندلس وشمال أفريقيا تطوّرت أشكال خاصة للأرقام، سمّاها العلماء «أرقام الغبار»، ربما لأنها كانت تُكتب على لوح مغطّى بالغبار أو الرمل.

In al-Andalus en Noord-Afrika ontstonden eigen vormen van de cijfers, die geleerden "ghubar-cijfers" (stofcijfers) noemden, misschien omdat ze werden geschreven op een plank die met stof of zand was bedekt.

ومن هناك عرف الأوروبيون هذه الأرقام. وكان من أهمّ من نشرها في أوروبا الإيطالي ليوناردو فيبوناتشي، الذي تعلّم الحساب في صغره في مدينة بجاية في الجزائر اليوم.

Juist daar leerden Europeanen deze cijfers kennen. Een van de belangrijkste mensen die ze in Europa verspreidden, was de Italiaan Leonardo Fibonacci, die als jongen leerde rekenen in de stad Bejaia, in het huidige Algerije.

فقد كان أبوه يعمل هناك لحساب تجّار مدينة بيزا، فرأى الابن التجّار المسلمين يحسبون بهذه الأرقام بسرعة وسهولة، وأُعجب بها كثيرًا.

Zijn vader werkte daar voor de kooplieden van de stad Pisa, en de jongen zag hoe islamitische handelaren snel en makkelijk met deze cijfers rekenden, en was er erg van onder de indruk.

في سنة 1202 كتب فيبوناتشي كتابًا عن الحساب بهذه الأرقام، فبدأ التجّار في إيطاليا يستعملونها. ومع الوقت تركت أوروبا الأرقام الرومانية الصعبة، وأخذت الأرقام التي نعرفها اليوم.

In 1202 schreef Fibonacci een boek over rekenen met deze cijfers, en kooplieden in Italië begonnen ze te gebruiken. Na verloop van tijd liet Europa de lastige Romeinse cijfers los en nam het de cijfers over die we vandaag kennen.

شكلان للأرقام

Twee vormen van cijfers

ولهذا يوجد اليوم شكلان رئيسيان للأرقام في العالم العربي. في المشرق، مثل مصر والخليج والعراق والشام، يستعمل الناس هذه الأشكال: ٠ ١ ٢ ٣ ٤ ٥ ٦ ٧ ٨ ٩.

Daarom bestaan er vandaag in de Arabische wereld twee hoofdvormen van cijfers. In het oosten, bijvoorbeeld in Egypte, de Golf, Irak en de Levant, gebruiken mensen de oostelijke vormen, die je in de Arabische tekst van dit artikel kunt zien.

أما في المغرب والجزائر وتونس فيستعمل الناس غالبًا الأشكال التي يعرفها العالم كلّه: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. والشكلان معًا من أصل واحد.

In Marokko, Algerije en Tunesië gebruikt men meestal de vormen die de hele wereld kent: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9. Beide vormen hebben dezelfde oorsprong.

وفي الأرقام المشرقية بعض المفاجآت للمتعلّم: الصفر نقطة صغيرة، والخمسة تشبه دائرة صغيرة. لذلك يظنّ المبتدئ أحيانًا أنّ ٥ صفر، فيخطئ في السعر!

De oostelijke cijfers hebben een paar verrassingen voor wie ze leert: de nul is een stipje en de vijf lijkt op een rondje. Daarom lezen beginners de oostelijke vijf soms als nul en vergissen ze zich in de prijs!

يمين ويسار

Rechts en links

تُكتب العربية من اليمين إلى اليسار، لكنّ الأرقام تُكتب من اليسار إلى اليمين. فإذا كتبت ١٩٨٥ في جملة عربية، تقرأ العين الحروف من اليمين، ثم تقرأ العدد من اليسار.

Arabisch schrijf je van rechts naar links, maar getallen van links naar rechts. Als je dus 1985 in een Arabische zin schrijft, begint het oog de letters rechts en leest het daarna het getal van links.

وهذا يبدو غريبًا في البداية، لكنّ القارئ يتعوّد عليه بسرعة. وفي الحقيقة، العدد في الهند كان يُكتب من اليسار أيضًا، وبقي كذلك عندما دخل الكتابة العربية.

In het begin lijkt dat vreemd, maar de lezer went er snel aan. Eigenlijk werden getallen ook in India van links geschreven, en zo bleef het toen ze in het Arabische schrift kwamen.

حين كانت الحروف أرقامًا

Toen letters getallen waren

قبل وصول الأرقام الهندية كان العرب يستعملون الحروف نفسها للعدد، مثل اليونانيين والعبرانيين. وهذا ما يُسمّى «حساب الجُمَّل».

Voordat de Indiase cijfers kwamen, gebruikten de Arabieren, net als de Grieken en de Hebreeën, de letters zelf als getallen. Dat heet "hisab al-jummal".

في هذا الحساب لكلّ حرف قيمة: الألف واحد، والباء اثنان، والجيم ثلاثة، والدال أربعة، وهكذا حتى الغين، وقيمتها ألف. ولذلك يُسمّى ترتيب الحروف القديم «أبجد هوّز».

In dit stelsel heeft elke letter een waarde: alif is één, ba twee, jim drie, dal vier, en zo verder tot ghayn, met de waarde duizend. Daarom heet de oude volgorde van de letters "abjad hawwaz".

وما زال هذا الترتيب يُستعمل أحيانًا اليوم لترقيم الفقرات بدل الأرقام، كما يستعمل الأوروبيون a وb وc. وكان الشعراء قديمًا يكتبون تاريخ حدث مهمّ في بيت شعر، فإذا جمعت قيم حروفه ظهرت السنة.

Deze volgorde wordt vandaag soms nog gebruikt om alinea's te nummeren in plaats van cijfers, zoals Europeanen a, b en c gebruiken. En vroeger schreven dichters het jaartal van een belangrijke gebeurtenis in een versregel: als je de waarden van de letters optelde, verscheen het jaar.

العدد في اللغة العربية

Getallen in de Arabische taal

أما قراءة الأعداد بالعربية فلها قواعد خاصة يحبّها بعض المتعلّمين ويخافها آخرون! فللعربية مفرد ومثنّى وجمع: كتاب، وكتابان، وكتب.

Getallen lezen in het Arabisch heeft eigen regels, waar sommige leerlingen dol op zijn en waar anderen bang voor zijn! Het Arabisch heeft een enkelvoud, een tweevoud en een meervoud: kitab (een boek), kitaban (twee boeken), kutub (boeken).

ومن أغرب القواعد أنّ الأعداد من ثلاثة إلى عشرة تخالف المعدود في التذكير والتأنيث. فنقول «ثلاثة كتب» لأنّ الكتاب مذكّر، ونقول «ثلاث سيارات» لأنّ السيارة مؤنّثة.

Een van de vreemdste regels is dat de getallen van drie tot tien het omgekeerde geslacht krijgen van wat geteld wordt. We zeggen "thalatha kutub" (drie boeken) omdat "boek" mannelijk is, maar "thalath sayyarat" (drie auto's) omdat "auto" vrouwelijk is.

وبعد العشرة يتغيّر المعدود مرّة أخرى، فيصبح مفردًا: «أحد عشر كتابًا» و«مئة كتاب». ولهذا يقول بعض الطلاب مازحين إنّ العدد في العربية علم كامل!

Na tien verandert het getelde woord weer en wordt het enkelvoud: "ahad ashar kitaban" (elf boeken) en "miat kitab" (honderd boeken). Daarom grappen sommige studenten dat getallen in het Arabisch een hele wetenschap zijn!

خمسة وعشرون

Vijf en twintig

وفي الأعداد من واحد وعشرين إلى تسعة وتسعين تأتي الآحاد قبل العشرات، فنقول «خمسة وعشرون»، أي نذكر الخمسة قبل العشرين، كما يفعل الألمان والهولنديون.

In de getallen van eenentwintig tot negenennegentig komen de eenheden voor de tientallen, dus zeggen we "khamsa wa ishrun", dat wil zeggen dat we de vijf voor de twintig noemen, net als Duitsers en Nederlanders doen.

لكنّ الأرقام نفسها تُكتب كما في كلّ مكان: ٢٥. فالعين تقرأ العشرات أولًا، واللسان يقول الآحاد أولًا.

Maar de cijfers zelf schrijf je zoals overal: 25. Het oog leest dus eerst de tientallen, en de tong zegt eerst de eenheden.

الأرقام في الدردشة

Cijfers in de chat

عندما ظهرت الهواتف المحمولة والإنترنت، لم تكن فيها لوحات مفاتيح عربية في البداية. فبدأ كثير من الشباب العرب يكتبون العربية بالحروف اللاتينية، وسمّوا هذه الكتابة «العربيزي».

Toen mobiele telefoons en internet opkwamen, hadden ze eerst geen Arabische toetsenborden. Daarom begonnen veel jonge Arabieren Arabisch met Latijnse letters te schrijven, en ze noemden dit schrift "Arabizi".

لكنّ بعض الأصوات العربية ليس لها حرف في اللاتينية، فاستعملوا الأرقام بدلها، لأنها تشبه الحروف العربية في شكلها. فالرقم 3 يعني العين لأنه يشبه «ع»، والرقم 7 يعني الحاء، والرقم 2 يعني الهمزة.

Maar voor sommige Arabische klanken bestaat geen letter in het Latijnse alfabet, dus gebruikten ze in plaats daarvan cijfers die op Arabische letters lijken. Het cijfer 3 staat voor de letter ayn omdat het erop lijkt, het cijfer 7 voor de letter ha en het cijfer 2 voor de hamza.

فيكتب الشاب مثلًا 7abibi بدل «حبيبي»، و3arabi بدل «عربي». وما زالت هذه الكتابة منتشرة في الرسائل حتى اليوم، رغم أنّ لوحات المفاتيح العربية صارت في كلّ هاتف.

Zo schrijft een jongere bijvoorbeeld 7abibi in plaats van habibi (schat) en 3arabi in plaats van arabi (Arabisch). Dit schrift is vandaag nog steeds gewoon in berichten, ook al heeft nu elke telefoon een Arabisch toetsenbord.

كلمات العدد

Getalwoorden

هذه كلمات مهمّة عن الأرقام والأعداد:

Hier zijn een paar belangrijke woorden over cijfers en getallen:

  • الرقم: الرمز المكتوب، مثل ٣.

    Al-raqm: het geschreven teken, het cijfer, zoals 3.

  • العدد: الكمّية نفسها، مثل ثلاثة كتب.

    Al-adad: de hoeveelheid zelf, het getal, zoals drie boeken.

  • الصفر: لا شيء، وهو يحفظ الخانة الفارغة.

    Al-sifr: niets, de nul, die de lege plaats vrijhoudt.

  • الخانة: مكان الرقم في العدد، مثل الآحاد والعشرات.

    Al-khana: de plaats van een cijfer in een getal, zoals eenheden en tientallen.

  • المثنّى: صيغة الاثنين، مثل كتابان.

    Al-muthanna: de tweevoudsvorm, zoals kitaban (twee boeken).

  • الجبر: علم سُمّي بكلمة من كتاب الخوارزمي.

    Al-jabr: een wetenschap die vernoemd is naar een woord uit het boek van al-Khwarizmi, de algebra.

في النهاية

Tot slot

كلّما كتبت رقمًا أو استعملت حاسوبًا، فأنت تلمس قصّة طويلة بدأت في الهند، ونضجت في بغداد، وعبرت الأندلس إلى أوروبا، ثم إلى العالم كلّه.

Elke keer dat je een getal schrijft of een computer gebruikt, raak je een lang verhaal aan dat in India begon, in Bagdad rijpte, via al-Andalus naar Europa trok en zich daarna over de hele wereld verspreidde.

والأرقام مثال جميل على أنّ المعرفة لا وطن لها: فهي تنتقل من شعب إلى شعب، وكلّ شعب يضيف إليها شيئًا جديدًا.

Cijfers zijn een mooi voorbeeld van het feit dat kennis geen vaderland heeft: ze reist van volk tot volk, en elk volk voegt er iets nieuws aan toe.

وفي المرّة القادمة التي ترى فيها سعرًا مكتوبًا بالأرقام المشرقية في سوق عربي، حاول أن تقرأه بنفسك، وتذكّر أنّ هذه الرموز الصغيرة قطعت آلاف الكيلومترات وأكثر من ألف سنة حتى وصلت إليك.

En als je de volgende keer op een Arabische markt een prijs in oostelijke cijfers ziet, probeer hem dan zelf te lezen, en bedenk dat deze kleine tekens duizenden kilometers en meer dan duizend jaar hebben afgelegd om bij jou te komen.

In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.

Van de blog

Learn Arabic komt op 1 december

De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.

Eén mail als de app uit is. Verder niets.

Meer Arabische teksten