ألف ليلة وليلة

Duizend-en-een-nacht

8 min lezen

Belangrijke woorden

  • حكاياتverhalen
  • الراويverteller
  • أنقذتredde
  • خانتهbedroog hem
  • الوزيرvizier
  • العروسbruid
  • ذكيةslim
  • خطّةplan
  • الفجرdageraad
  • السهرnachtwake
  • يعفوvergeeft
  • السيفzwaard
Alle 25 woorden
  • مغامراتavonturen
  • سحرtovenarij
  • ألغازraadsels
  • البخلاءvrekken
  • مخطوطةhandschrift
  • الخليفةkalief
  • متنكّرًاvermomd
  • يكافئbeloont
  • البحّارةzeelieden
  • جزيرةeiland
  • المصباحlamp
  • لصًّاrover
  • كنوزschatten

قليلة هي الكتب التي سافرت في العالم كما سافر كتاب «ألف ليلة وليلة». فقد يعرف كثير من الناس السندباد وعلاء الدين وعلي بابا، دون أن يعرفوا أنّ هذه الشخصيات خرجت من كتاب عربي واحد، أو على الأقلّ ارتبطت به.

Weinig boeken hebben zo de wereld rondgereisd als "Duizend-en-een-nacht". Veel mensen kennen Sindbad, Aladdin en Ali Baba zonder te weten dat deze figuren uit één Arabisch boek komen, of er in elk geval mee verbonden zijn.

في هذه المقالة نتعرّف على القصّة التي تجمع حكايات الكتاب كلّها، وعلى شهرزاد التي أنقذت حياتها بالكلام، ثم نتتبّع رحلة هذه الحكايات من فارس إلى بغداد والقاهرة، ومنها إلى أوروبا والعالم.

In dit artikel leren we het verhaal kennen dat alle vertellingen van het boek bij elkaar houdt, en Sheherazade, die haar leven redde met woorden. Daarna volgen we de reis van deze verhalen van Perzië naar Bagdad en Caïro, en vandaar naar Europa en de wereld.

ملك لا يثق بأحد

Een koning die niemand vertrouwt

تبدأ الحكاية بملك اسمه شهريار، يكتشف أنّ زوجته خانته. فيغضب غضبًا شديدًا، ويقرّر ألّا يثق بامرأة بعد ذلك أبدًا.

Het verhaal begint met een koning die Shahryar heet en ontdekt dat zijn vrouw hem heeft bedrogen. Hij is woedend en besluit nooit meer een vrouw te vertrouwen.

وتصل قسوته إلى حدّ رهيب: فهو يتزوّج كلّ ليلة فتاة جديدة، ثم يأمر بقتلها في الصباح، حتى لا تخونه. ويمضي على ذلك زمن طويل، والخوف يملأ المدينة، والآباء يهربون ببناتهم.

Zijn wreedheid gaat verschrikkelijk ver: elke nacht trouwt hij met een nieuw meisje, en 's ochtends laat hij haar doden, zodat ze hem niet kan bedriegen. Dat gaat lange tijd zo door; angst vult de stad, en vaders vluchten met hun dochters.

وكان الوزير هو الذي يُكلَّف كلّ يوم بإحضار العروس الجديدة، حتى لم يبقَ في المدينة تقريبًا فتاة يمكن أن يأتي بها. فعاد إلى بيته حزينًا لا يعرف ماذا يفعل.

Het was de vizier die elke dag de nieuwe bruid moest brengen, tot er in de stad bijna geen meisje meer over was om te brengen. Toen ging hij bedroefd naar huis, zonder te weten wat hij moest doen.

شهرزاد

Sheherazade

كان للوزير ابنة ذكية اسمها شهرزاد، قرأت الكتب وحفظت الأشعار وأخبار الملوك والحكايات القديمة. فقالت لأبيها: «زوّجني هذا الملك، فإمّا أن أعيش، وإمّا أن أكون فداءً لبنات المسلمين».

De vizier had een slimme dochter die Sheherazade heette. Ze had boeken gelezen en gedichten, verhalen over koningen en oude vertellingen uit het hoofd geleerd. Ze zei tegen haar vader: "Laat me met deze koning trouwen. Of ik blijf leven, of ik word een losgeld voor de dochters van de moslims."

خاف الأب على ابنته، وحاول أن يمنعها، لكنها أصرّت. وكانت لها خطّة: أن تطلب من أختها الصغيرة دنيازاد أن تأتي إليها في الليل وتقول لها: «يا أختي، حدّثينا حديثًا نقطع به سهر ليلتنا».

Haar vader was bang voor haar en probeerde haar tegen te houden, maar ze hield vol. Ze had een plan: ze zou haar jongere zus Dunyazad vragen 's nachts bij haar te komen en te zeggen: "Zus, vertel ons een verhaal, zodat we onze slapeloze nacht doorkomen."

فبدأت شهرزاد تحكي، والملك يسمع. وعندما يطلع الفجر، تكون الحكاية قد وصلت إلى أكثر لحظاتها تشويقًا، فتسكت. فيقول الملك في نفسه: لن أقتلها حتى أسمع بقيّة الحكاية.

Zo begon Sheherazade te vertellen, en de koning luisterde. Toen de dageraad aanbrak, was het verhaal bij het spannendste moment aangekomen, en ze zweeg. De koning zei bij zichzelf: ik dood haar niet voordat ik de rest van het verhaal heb gehoord.

«وأدرك شهرزاد الصباح»

"En de ochtend overviel Sheherazade"

ولهذا تنتهي كلّ ليلة في الكتاب تقريبًا بالجملة نفسها: «وأدرك شهرزاد الصباح فسكتت عن الكلام المباح». وقد صارت هذه الجملة من أشهر الجمل في الأدب العربي.

Daarom eindigt bijna elke nacht in het boek met dezelfde zin: "En de ochtend overviel Sheherazade, en zij hield op met de toegestane woorden." Deze zin is een van de bekendste van de Arabische literatuur geworden.

وهكذا تمضي الليالي، ليلة بعد ليلة، وحكاية بعد حكاية، حتى تبلغ ألف ليلة وليلة. وفي النهاية يكون الملك قد تغيّر: فقد شفته الحكايات من غضبه وقسوته، فيعفو عن شهرزاد ويبقيها زوجة له.

En zo gaan de nachten voorbij, nacht na nacht en verhaal na verhaal, tot het er duizend-en-een zijn. Aan het eind is de koning veranderd: de verhalen hebben hem genezen van zijn woede en wreedheid, en dus schenkt hij Sheherazade genade en houdt haar als zijn vrouw.

ويرى كثير من القرّاء في هذه القصّة فكرة جميلة: أنّ الكلمة أقوى من السيف، وأنّ الحكاية تستطيع أن تغيّر قلب الإنسان وتنقذ الحياة.

Veel lezers zien in dit verhaal een mooie gedachte: dat het woord sterker is dan het zwaard, en dat een verhaal het hart van een mens kan veranderen en een leven kan redden.

حكاية داخل حكاية

Een verhaal in een verhaal

من أجمل ما في «ألف ليلة وليلة» طريقة بنائه. فالقصّة الكبيرة، قصّة شهرزاد وشهريار، هي الإطار، وداخلها حكايات كثيرة. ويسمّي الباحثون هذا النوع «الحكاية الإطارية».

Een van de mooiste dingen aan "Duizend-en-een-nacht" is de manier waarop het is opgebouwd. Het grote verhaal, dat van Sheherazade en Shahryar, is de lijst, en daarbinnen staan veel vertellingen. Onderzoekers noemen zo'n verhaal een "raamvertelling".

لكنّ الكتاب يذهب أبعد من ذلك: فأحيانًا تحكي شخصية في حكاية شهرزاد حكاية أخرى، وفي هذه الحكاية شخصية تحكي حكاية ثالثة. فيدخل القارئ في حكايات متداخلة، كأنها صناديق صغيرة داخل صناديق.

Maar het boek gaat nog verder: soms vertelt een figuur in Sheherazades verhaal een ander verhaal, en in dat verhaal vertelt weer een figuur een derde. Zo stapt de lezer in verhalen die in elkaar zitten, als doosjes in dozen.

وفي الكتاب أنواع كثيرة من الحكايات: حكايات حبّ، ومغامرات في البحر، وحكايات جنّ وسحر، وحكايات على ألسنة الحيوانات، وألغاز وجرائم، ونوادر مضحكة عن البخلاء والمحتالين.

Het boek bevat allerlei soorten verhalen: liefdesverhalen, avonturen op zee, vertellingen over djinns en toverkunst, fabels waarin dieren vertellen, raadsels en misdaden, en grappige anekdotes over vrekken en oplichters.

ومن أشهر الأمثلة حكاية الحمّال والبنات الثلاث في بغداد، التي تتفرّع منها حكايات كثيرة يرويها ضيوف غرباء، يحكي كلّ واحد منهم كيف فقد إحدى عينيه.

Een van de bekendste voorbeelden is het verhaal van de drager en de drie dames van Bagdad, waaruit veel vertellingen voortkomen. Ze worden verteld door vreemde gasten, die elk vertellen hoe ze een van hun ogen verloren.

من أين جاءت الحكايات؟

Waar kwamen de verhalen vandaan?

لا نعرف مؤلّفًا واحدًا لهذا الكتاب. فهو مجموعة من الحكايات جمعها رواة ونسّاخ كثيرون على مدى قرون طويلة، وأضاف كلّ واحد منهم ما أحبّ.

We kennen geen enkele auteur van dit boek. Het is een verzameling verhalen die door veel vertellers en kopiisten in de loop van lange eeuwen is bijeengebracht, en ieder voegde toe wat hij mooi vond.

ويذكر مؤرّخون عرب من القرن العاشر، مثل المسعودي وابن النديم، كتابًا فارسيًا اسمه «هزار أفسان»، أي «ألف خرافة»، تُرجم إلى العربية. ويبدو أنّ هذا الكتاب كان الأصل الأول، وأنّ فيه قصّة شهرزاد.

Arabische geschiedschrijvers uit de tiende eeuw, zoals al-Masudi en Ibn al-Nadim, noemen een Perzisch boek dat "Hazar Afsan" heet, "Duizend verhalen", en dat in het Arabisch werd vertaald. Het lijkt erop dat dit boek de eerste bron was, en dat het het verhaal van Sheherazade bevatte.

ثم أضاف الرواة العرب إلى هذا الأصل حكايات من بغداد في العصر العبّاسي، وحكايات أخرى من القاهرة في عصر المماليك، فصار الكتاب مرآة لحياة المدن العربية: أسواقها وقصورها وتجّارها وحرفيّيها.

Arabische vertellers voegden daarna aan deze bron verhalen toe uit het Bagdad van de Abbasidische tijd, en andere verhalen uit het Caïro van de Mammelukkentijd. Zo werd het boek een spiegel van het leven in Arabische steden: hun markten en paleizen, hun kooplieden en ambachtslieden.

أقدم الأوراق

De oudste bladzijden

يحتفظ معهد في جامعة شيكاغو الأمريكية بورقة صغيرة من القرن التاسع الميلادي، فيها بداية الكتاب واسما شهرزاد ودنيازاد. وهي أقدم دليل مكتوب نعرفه على الكتاب.

Een instituut van de Universiteit van Chicago bewaart een klein vel papier uit de negende eeuw, waarop het begin van het boek en de namen van Sheherazade en Dunyazad staan. Het is het oudste geschreven bewijs van het boek dat we kennen.

أما أقدم مخطوطة كبيرة باقية فقد كُتبت في الشام في القرن الرابع عشر أو الخامس عشر، وهي اليوم محفوظة في المكتبة الوطنية في باريس. وفيها نحو ثلاثمئة ليلة فقط، لا ألف ليلة.

Het oudste grote handschrift dat bewaard is gebleven, werd in de veertiende of vijftiende eeuw in de Levant geschreven en ligt nu in de Nationale Bibliotheek in Parijs. Het bevat maar ongeveer driehonderd nachten, geen duizend.

ولهذا أضاف النسّاخ والمترجمون في القرون التالية حكايات كثيرة من مصادر مختلفة، حتى يكتمل العدد ألف ليلة وليلة كما يعد العنوان.

Daarom voegden kopiisten en vertalers in latere eeuwen veel verhalen uit verschillende bronnen toe, om het getal van duizend-en-een nachten vol te maken dat de titel belooft.

هارون الرشيد في الليل

Harun al-Rashid bij nacht

من أشهر شخصيات الكتاب الخليفة العبّاسي هارون الرشيد. وهو شخصية تاريخية حقيقية حكم من بغداد في أواخر القرن الثامن وأوائل التاسع، لكنّ صورته في الحكايات صورة أدبية أكثر منها تاريخية.

Een van de bekendste figuren uit het boek is de Abbasidische kalief Harun al-Rashid. Hij was een echte historische figuur die eind achtste en begin negende eeuw vanuit Bagdad regeerde, maar zijn beeld in de verhalen is meer literair dan historisch.

ففي كثير من الحكايات يلبس هارون الرشيد ثياب التجّار، ويخرج في الليل متنكّرًا مع وزيره جعفر وسيّافه مسرور، ليتجوّل في شوارع بغداد ويرى أحوال الناس بنفسه.

In veel verhalen trekt Harun al-Rashid koopmanskleren aan en gaat hij 's nachts vermomd op pad met zijn vizier Jafar en zijn zwaarddrager Masrur, om door de straten van Bagdad te zwerven en met eigen ogen te zien hoe de mensen leven.

وتقوده هذه الجولات الليلية إلى مغامرات عجيبة: يدخل بيوتًا غريبة، ويسمع حكايات حزينة أو مضحكة، وفي الصباح يكافئ المظلوم ويعاقب الظالم.

Deze nachtelijke tochten brengen hem in wonderlijke avonturen: hij komt in vreemde huizen en hoort droevige of grappige verhalen, en 's ochtends beloont hij wie onrecht is aangedaan en straft hij wie het deed.

السندباد البحري

Sindbad de zeeman

ومن أحبّ الحكايات إلى القرّاء حكايات السندباد البحري، وهو تاجر من بغداد يسافر سبع رحلات في البحر، ويعود من كلّ رحلة غنيًا بعد أن ينجو من الموت.

Tot de lievelingsverhalen van lezers horen die van Sindbad de zeeman, een koopman uit Bagdad die zeven zeereizen maakt en van elke reis rijk terugkomt nadat hij aan de dood is ontsnapt.

وفي هذه الرحلات يرى السندباد عجائب كثيرة: سمكة ضخمة يظنّها البحّارة جزيرة فينزلون عليها، وطائرًا عملاقًا اسمه الرُّخّ يحمل الفيلة، ووادي ماس تحرسه الثعابين.

Op deze reizen ziet Sindbad veel wonderen: een enorme vis die de zeelieden voor een eiland aanzien en waarop ze aan land gaan, een reuzenvogel die roc heet en olifanten draagt, en een dal vol diamanten dat door slangen wordt bewaakt.

ويرى الباحثون أنّ هذه الحكايات تعكس عالم التجارة البحرية في المحيط الهندي، حين كان التجّار العرب يبحرون من البصرة إلى الهند والصين، ويعودون بقصص عجيبة عن البلاد البعيدة.

Onderzoekers denken dat deze verhalen de wereld van de zeehandel in de Indische Oceaan weerspiegelen, toen Arabische kooplieden van Basra naar India en China zeilden en terugkwamen met verbazingwekkende verhalen over verre landen.

وكانت رحلات السندباد تُروى أحيانًا في كتاب مستقلّ، ثم أُدخلت في بعض نسخ «ألف ليلة وليلة»، حتى صار السندباد من أشهر أبطاله.

De reizen van Sindbad werden soms als een apart boek verteld en later aan sommige versies van "Duizend-en-een-nacht" toegevoegd, tot Sindbad een van de bekendste helden ervan werd.

علاء الدين وعلي بابا

Aladdin en Ali Baba

من المفاجآت أنّ أشهر حكايتين في الغرب، «علاء الدين والمصباح السحري» و«علي بابا والأربعون لصًّا»، لا توجدان في أيّ مخطوطة عربية قديمة معروفة للكتاب.

Een van de verrassingen is dat de twee bekendste verhalen in het Westen, "Aladdin en de wonderlamp" en "Ali Baba en de veertig rovers", in geen enkel bekend oud Arabisch handschrift van het boek voorkomen.

فقد سمعهما المترجم الفرنسي أنطوان غالان سنة 1709 في باريس من شابّ سوري من حلب اسمه حنّا دياب، كان يحكي الحكايات حكيًا جميلًا. فكتبهما غالان بالفرنسية، وأضافهما إلى ترجمته.

De Franse vertaler Antoine Galland hoorde ze in 1709 in Parijs van een jonge Syriër uit Aleppo die Hanna Diyab heette en die prachtig kon vertellen. Galland schreef ze in het Frans op en voegde ze aan zijn vertaling toe.

ومع ذلك فقد صارت هاتان الحكايتان جزءًا من «ألف ليلة وليلة» في خيال الناس في كلّ العالم، ثم تُرجمتا إلى العربية أيضًا، فعادتا إلى اللغة التي يُفترض أنهما خرجتا منها!

Toch zijn deze twee verhalen in de verbeelding van mensen over de hele wereld een deel van "Duizend-en-een-nacht" geworden. Later werden ze ook in het Arabisch vertaald, en zo keerden ze terug naar de taal waar ze vandaan zouden komen!

ألف ليلة في أوروبا والعالم

De Nachten in Europa en de wereld

نشر غالان ترجمته الفرنسية بين سنتي 1704 و1717، فنجحت نجاحًا كبيرًا، وصار الأوروبيون يقرؤون عن بغداد والجنّ والمصابيح السحرية بشغف. ثم تُرجم الكتاب إلى معظم لغات أوروبا، ومنها إلى لغات العالم.

Galland gaf zijn Franse vertaling uit tussen 1704 en 1717, en die werd een enorm succes: Europeanen lazen gretig over Bagdad, djinns en wonderlampen. Daarna werd het boek in de meeste Europese talen vertaald, en vandaar in de talen van de wereld.

وأثّر الكتاب في كتّاب وموسيقيين ورسّامين كثيرين. فقد ألّف الموسيقار الروسي ريمسكي كورساكوف سنة 1888 عملًا موسيقيًا مشهورًا اسمه «شهرزاد»، وصُنعت عن حكايات الكتاب أفلام كثيرة، منها أفلام رسوم متحرّكة يعرفها الأطفال في كلّ مكان.

Het boek beïnvloedde veel schrijvers, musici en schilders. In 1888 schreef de Russische componist Rimski-Korsakov een beroemd muziekstuk dat "Sheherazade" heet, en er zijn veel films gemaakt naar de verhalen van het boek, waaronder tekenfilms die kinderen overal kennen.

وفي القرن التاسع عشر طُبع النصّ العربي نفسه لأوّل مرّة كاملًا تقريبًا، في كلكتا بالهند وفي بولاق بالقاهرة، فصار القرّاء العرب يقرؤونه في كتاب مطبوع بعد أن كان يُروى ويُنسخ باليد.

In de negentiende eeuw werd de Arabische tekst zelf voor het eerst bijna volledig gedrukt, in Calcutta in India en in Bulaq in Caïro. Arabische lezers konden hem nu in een gedrukt boek lezen, nadat hij hardop verteld en met de hand overgeschreven was.

ألف ليلة عند العرب اليوم

De Nachten bij de Arabieren van nu

لم ينظر بعض العلماء العرب قديمًا إلى «ألف ليلة وليلة» على أنه أدب رفيع، بل رأوا فيه حكايات شعبية للتسلية. لكنّ الكتاب اليوم يُدرَّس في الجامعات، ويُعدّ من كنوز الأدب العربي والعالمي.

Vroeger zagen sommige Arabische geleerden "Duizend-en-een-nacht" niet als hoge literatuur, maar als volksverhalen voor het vermaak. Tegenwoordig wordt het boek echter aan universiteiten onderwezen en gerekend tot de schatten van de Arabische literatuur en de wereldliteratuur.

وقد استلهمه كتّاب عرب كبار، منهم نجيب محفوظ الحائز على جائزة نوبل، الذي كتب رواية عنوانها «ليالي ألف ليلة». كما تحوّلت حكاياته إلى مسلسلات إذاعية وتلفزيونية يتابعها الناس في ليالي رمضان.

Grote Arabische schrijvers hebben eruit geput, onder wie Nobelprijswinnaar Nagieb Mahfoez, die een roman schreef met de titel "Layali alf layla", "Nachten van de duizend nachten". De verhalen werden ook radio- en televisieseries die mensen volgen in de nachten van de ramadan.

وما زالت عبارات من الكتاب تعيش في الكلام اليومي، فإذا سمع الناس قصّة طويلة عجيبة قالوا إنها «من ألف ليلة وليلة».

Uitdrukkingen uit het boek leven nog voort in de gewone taal: als mensen een lang, verbazingwekkend verhaal horen, zeggen ze dat het "zo uit Duizend-en-een-nacht" komt.

كلمات الحكايات

Woorden uit de verhalen

هذه كلمات مهمّة من عالم «ألف ليلة وليلة»:

Hier zijn enkele belangrijke woorden uit de wereld van "Duizend-en-een-nacht":

  • الحكاية: قصّة تُروى، وجمعها حكايات.

    Al-hikaya: een vertelling, een verhaal dat verteld wordt; het meervoud is hikayat.

  • الراوي: الشخص الذي يحكي القصص.

    Al-rawi: de verteller, de persoon die verhalen vertelt.

  • السهر: البقاء مستيقظًا في الليل.

    Al-sahar: 's nachts wakker blijven.

  • الجنّي: كائن من نار لا يراه الناس عادة.

    Al-jinni: een djinn, een wezen van vuur dat mensen gewoonlijk niet kunnen zien.

  • المصباح: سراج قديم يُضاء بالزيت.

    Al-misbah: een lamp, een oud licht dat op olie brandt.

  • المخطوطة: كتاب قديم مكتوب باليد.

    Al-makhtuta: een handschrift, een oud boek dat met de hand is geschreven.

في النهاية

Tot slot

«ألف ليلة وليلة» ليس كتابًا واحدًا بقدر ما هو نهر من الحكايات، شاركت فيه شعوب ولغات كثيرة: الهند وفارس والعرب، ثم أوروبا التي أضافت إليه وغيّرت فيه.

"Duizend-en-een-nacht" is niet zozeer één boek als wel een rivier van verhalen, waaraan veel volken en talen hebben bijgedragen: India, Perzië en de Arabieren, en daarna Europa, dat er dingen aan toevoegde en veranderde.

وفي قلب هذا النهر تقف امرأة شجاعة لم تحمل سيفًا، بل حملت الكلمات. فقد عرفت شهرزاد أنّ الإنسان الذي يسمع حكاية جميلة يريد دائمًا أن يعرف ماذا سيحدث بعد ذلك.

In het hart van deze rivier staat een dappere vrouw die geen zwaard droeg, alleen woorden. Sheherazade wist dat iemand die een goed verhaal hoort, altijd wil weten wat er daarna gebeurt.

ولعلّ هذا هو سرّ الكتاب كلّه: فبعد أكثر من ألف سنة، ما زلنا نحن أيضًا نجلس في الليل، ونقول مثل الملك شهريار: «وماذا حدث بعد ذلك؟».

Misschien is dat het geheim van het hele boek: meer dan duizend jaar later zitten ook wij nog 's nachts op en vragen we, net als koning Shahryar: "En wat gebeurde er toen?"

In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.

Van de blog

Learn Arabic komt op 1 december

De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.

Eén mail als de app uit is. Verder niets.

Meer Arabische teksten