ألف ليلة وليلة

Księga tysiąca i jednej nocy

8 min czytania

Najważniejsze słówka

  • حكاياتopowieści
  • الراويnarrator
  • أنقذتuratowała
  • خانتهzdradziła go
  • الوزيرwezyr
  • العروسpanna młoda
  • ذكيةmądra
  • خطّةplan
  • الفجرświt
  • السهرczuwanie nocą
  • يعفوprzebacza
  • السيفmiecz
Wszystkie słówka (25)
  • مغامراتprzygody
  • سحرmagia
  • ألغازzagadki
  • البخلاءskąpcy
  • مخطوطةrękopis
  • الخليفةkalif
  • متنكّرًاw przebraniu
  • يكافئnagradza
  • البحّارةmarynarze
  • جزيرةwyspa
  • المصباحlampa
  • لصًّاrozbójnik
  • كنوزskarby

قليلة هي الكتب التي سافرت في العالم كما سافر كتاب «ألف ليلة وليلة». فقد يعرف كثير من الناس السندباد وعلاء الدين وعلي بابا، دون أن يعرفوا أنّ هذه الشخصيات خرجت من كتاب عربي واحد، أو على الأقلّ ارتبطت به.

Niewiele książek obiegło świat tak jak „Księga tysiąca i jednej nocy”. Wiele osób zna Sindbada, Aladyna i Ali Babę, nie wiedząc, że te postacie wyszły z jednej arabskiej książki albo przynajmniej są z nią związane.

في هذه المقالة نتعرّف على القصّة التي تجمع حكايات الكتاب كلّها، وعلى شهرزاد التي أنقذت حياتها بالكلام، ثم نتتبّع رحلة هذه الحكايات من فارس إلى بغداد والقاهرة، ومنها إلى أوروبا والعالم.

W tym artykule poznamy opowieść, która spaja wszystkie historie księgi, i Szeherezadę, która ocaliła życie słowami. Potem prześledzimy wędrówkę tych opowieści z Persji do Bagdadu i Kairu, a stamtąd do Europy i na cały świat.

ملك لا يثق بأحد

Król, który nikomu nie ufa

تبدأ الحكاية بملك اسمه شهريار، يكتشف أنّ زوجته خانته. فيغضب غضبًا شديدًا، ويقرّر ألّا يثق بامرأة بعد ذلك أبدًا.

Historia zaczyna się od króla imieniem Szahrijar, który odkrywa, że żona go zdradziła. Wpada w gniew i postanawia, że nigdy więcej nie zaufa żadnej kobiecie.

وتصل قسوته إلى حدّ رهيب: فهو يتزوّج كلّ ليلة فتاة جديدة، ثم يأمر بقتلها في الصباح، حتى لا تخونه. ويمضي على ذلك زمن طويل، والخوف يملأ المدينة، والآباء يهربون ببناتهم.

Jego okrucieństwo dochodzi do strasznych granic: co noc żeni się z nową dziewczyną, a rano każe ją zabić, żeby nie mogła go zdradzić. Trwa to długo; strach ogarnia miasto, a ojcowie uciekają razem z córkami.

وكان الوزير هو الذي يُكلَّف كلّ يوم بإحضار العروس الجديدة، حتى لم يبقَ في المدينة تقريبًا فتاة يمكن أن يأتي بها. فعاد إلى بيته حزينًا لا يعرف ماذا يفعل.

To wezyr musiał co dzień przyprowadzać nową pannę młodą, aż w mieście prawie nie została żadna dziewczyna, którą mógłby przyprowadzić. Wrócił więc do domu smutny, nie wiedząc, co robić.

شهرزاد

Szeherezada

كان للوزير ابنة ذكية اسمها شهرزاد، قرأت الكتب وحفظت الأشعار وأخبار الملوك والحكايات القديمة. فقالت لأبيها: «زوّجني هذا الملك، فإمّا أن أعيش، وإمّا أن أكون فداءً لبنات المسلمين».

Wezyr miał mądrą córkę imieniem Szeherezada, która czytała książki i znała na pamięć wiersze, opowieści o królach i dawne baśnie. Powiedziała ojcu: „Wydaj mnie za tego króla. Albo przeżyję, albo stanę się okupem za córki muzułmanów”.

خاف الأب على ابنته، وحاول أن يمنعها، لكنها أصرّت. وكانت لها خطّة: أن تطلب من أختها الصغيرة دنيازاد أن تأتي إليها في الليل وتقول لها: «يا أختي، حدّثينا حديثًا نقطع به سهر ليلتنا».

Ojciec bał się o nią i próbował ją powstrzymać, ale ona nalegała. Miała plan: poprosi młodszą siostrę Dunjazadę, żeby przyszła do niej w nocy i powiedziała: „Siostro, opowiedz nam jakąś historię, żeby minęła nam bezsenna noc”.

فبدأت شهرزاد تحكي، والملك يسمع. وعندما يطلع الفجر، تكون الحكاية قد وصلت إلى أكثر لحظاتها تشويقًا، فتسكت. فيقول الملك في نفسه: لن أقتلها حتى أسمع بقيّة الحكاية.

Tak Szeherezada zaczęła opowiadać, a król słuchał. Kiedy nastał świt, opowieść doszła do najbardziej emocjonującego momentu, a ona umilkła. Król pomyślał: nie zabiję jej, dopóki nie usłyszę reszty tej historii.

«وأدرك شهرزاد الصباح»

„I zastał Szeherezadę świt”

ولهذا تنتهي كلّ ليلة في الكتاب تقريبًا بالجملة نفسها: «وأدرك شهرزاد الصباح فسكتت عن الكلام المباح». وقد صارت هذه الجملة من أشهر الجمل في الأدب العربي.

Dlatego prawie każda noc w księdze kończy się tym samym zdaniem: „I zastał Szeherezadę świt, i zamilkła, przerywając dozwoloną opowieść”. To zdanie stało się jednym z najsłynniejszych w literaturze arabskiej.

وهكذا تمضي الليالي، ليلة بعد ليلة، وحكاية بعد حكاية، حتى تبلغ ألف ليلة وليلة. وفي النهاية يكون الملك قد تغيّر: فقد شفته الحكايات من غضبه وقسوته، فيعفو عن شهرزاد ويبقيها زوجة له.

I tak mijają noce, noc za nocą i opowieść za opowieścią, aż jest ich tysiąc i jedna. Na końcu król jest już kimś innym: opowieści uleczyły go z gniewu i okrucieństwa, więc ułaskawia Szeherezadę i zatrzymuje ją jako żonę.

ويرى كثير من القرّاء في هذه القصّة فكرة جميلة: أنّ الكلمة أقوى من السيف، وأنّ الحكاية تستطيع أن تغيّر قلب الإنسان وتنقذ الحياة.

Wielu czytelników widzi w tej historii piękną myśl: że słowo jest silniejsze od miecza i że opowieść może zmienić ludzkie serce i ocalić życie.

حكاية داخل حكاية

Opowieść w opowieści

من أجمل ما في «ألف ليلة وليلة» طريقة بنائه. فالقصّة الكبيرة، قصّة شهرزاد وشهريار، هي الإطار، وداخلها حكايات كثيرة. ويسمّي الباحثون هذا النوع «الحكاية الإطارية».

Jedną z najpiękniejszych rzeczy w „Księdze tysiąca i jednej nocy” jest jej budowa. Wielka historia, historia Szeherezady i Szahrijara, jest ramą, a w niej mieści się wiele opowieści. Badacze nazywają taki rodzaj opowiadania „opowieścią ramową”.

لكنّ الكتاب يذهب أبعد من ذلك: فأحيانًا تحكي شخصية في حكاية شهرزاد حكاية أخرى، وفي هذه الحكاية شخصية تحكي حكاية ثالثة. فيدخل القارئ في حكايات متداخلة، كأنها صناديق صغيرة داخل صناديق.

Ale księga idzie jeszcze dalej: czasem postać z opowieści Szeherezady opowiada inną historię, a w tej historii kolejna postać opowiada trzecią. Tak czytelnik wchodzi w opowieści zagnieżdżone jedna w drugiej, jak małe pudełka w pudełkach.

وفي الكتاب أنواع كثيرة من الحكايات: حكايات حبّ، ومغامرات في البحر، وحكايات جنّ وسحر، وحكايات على ألسنة الحيوانات، وألغاز وجرائم، ونوادر مضحكة عن البخلاء والمحتالين.

Księga zawiera wiele rodzajów historii: opowieści o miłości, przygody na morzu, baśnie o dżinach i czarach, bajki, w których mówią zwierzęta, zagadki i zbrodnie, a także zabawne anegdoty o skąpcach i oszustach.

ومن أشهر الأمثلة حكاية الحمّال والبنات الثلاث في بغداد، التي تتفرّع منها حكايات كثيرة يرويها ضيوف غرباء، يحكي كلّ واحد منهم كيف فقد إحدى عينيه.

Jednym z najbardziej znanych przykładów jest opowieść o tragarzu i trzech damach z Bagdadu, z której rozgałęzia się wiele historii. Opowiadają je dziwni goście, a każdy z nich mówi, jak stracił jedno oko.

من أين جاءت الحكايات؟

Skąd przyszły opowieści?

لا نعرف مؤلّفًا واحدًا لهذا الكتاب. فهو مجموعة من الحكايات جمعها رواة ونسّاخ كثيرون على مدى قرون طويلة، وأضاف كلّ واحد منهم ما أحبّ.

Nie znamy jednego autora tej księgi. To zbiór opowieści, który przez długie stulecia gromadziło wielu gawędziarzy i kopistów, a każdy dodawał to, co mu się podobało.

ويذكر مؤرّخون عرب من القرن العاشر، مثل المسعودي وابن النديم، كتابًا فارسيًا اسمه «هزار أفسان»، أي «ألف خرافة»، تُرجم إلى العربية. ويبدو أنّ هذا الكتاب كان الأصل الأول، وأنّ فيه قصّة شهرزاد.

Arabscy historycy z X wieku, tacy jak al-Masudi i Ibn al-Nadim, wspominają perską księgę zwaną „Hazar Afsan”, czyli „Tysiąc opowieści”, którą przetłumaczono na arabski. Wygląda na to, że ta księga była pierwszym źródłem i że zawierała historię Szeherezady.

ثم أضاف الرواة العرب إلى هذا الأصل حكايات من بغداد في العصر العبّاسي، وحكايات أخرى من القاهرة في عصر المماليك، فصار الكتاب مرآة لحياة المدن العربية: أسواقها وقصورها وتجّارها وحرفيّيها.

Arabscy gawędziarze dodali potem do tego źródła opowieści z Bagdadu czasów Abbasydów i inne opowieści z Kairu czasów mameluków. Tak księga stała się zwierciadłem życia arabskich miast: ich targów i pałaców, kupców i rzemieślników.

أقدم الأوراق

Najstarsze karty

يحتفظ معهد في جامعة شيكاغو الأمريكية بورقة صغيرة من القرن التاسع الميلادي، فيها بداية الكتاب واسما شهرزاد ودنيازاد. وهي أقدم دليل مكتوب نعرفه على الكتاب.

Pewien instytut Uniwersytetu w Chicago przechowuje mały arkusz papieru z IX wieku, na którym zapisano początek księgi oraz imiona Szeherezady i Dunjazady. To najstarsze znane nam pisemne świadectwo istnienia księgi.

أما أقدم مخطوطة كبيرة باقية فقد كُتبت في الشام في القرن الرابع عشر أو الخامس عشر، وهي اليوم محفوظة في المكتبة الوطنية في باريس. وفيها نحو ثلاثمئة ليلة فقط، لا ألف ليلة.

Najstarszy zachowany duży rękopis powstał w Lewancie w XIV lub XV wieku i jest dziś przechowywany w Bibliotece Narodowej w Paryżu. Zawiera tylko około trzystu nocy, a nie tysiąc.

ولهذا أضاف النسّاخ والمترجمون في القرون التالية حكايات كثيرة من مصادر مختلفة، حتى يكتمل العدد ألف ليلة وليلة كما يعد العنوان.

Dlatego w kolejnych wiekach kopiści i tłumacze dodali wiele opowieści z różnych źródeł, aby dopełnić liczbę tysiąca i jednej nocy, którą obiecuje tytuł.

هارون الرشيد في الليل

Harun ar-Raszid nocą

من أشهر شخصيات الكتاب الخليفة العبّاسي هارون الرشيد. وهو شخصية تاريخية حقيقية حكم من بغداد في أواخر القرن الثامن وأوائل التاسع، لكنّ صورته في الحكايات صورة أدبية أكثر منها تاريخية.

Jedną z najsłynniejszych postaci księgi jest abbasydzki kalif Harun ar-Raszid. Była to prawdziwa postać historyczna, która rządziła z Bagdadu pod koniec VIII i na początku IX wieku, ale jego obraz w opowieściach jest bardziej literacki niż historyczny.

ففي كثير من الحكايات يلبس هارون الرشيد ثياب التجّار، ويخرج في الليل متنكّرًا مع وزيره جعفر وسيّافه مسرور، ليتجوّل في شوارع بغداد ويرى أحوال الناس بنفسه.

W wielu opowieściach Harun ar-Raszid wkłada strój kupca i wychodzi nocą w przebraniu ze swoim wezyrem Dżafarem i miecznikiem Masrurem, by wędrować ulicami Bagdadu i na własne oczy zobaczyć, jak żyją ludzie.

وتقوده هذه الجولات الليلية إلى مغامرات عجيبة: يدخل بيوتًا غريبة، ويسمع حكايات حزينة أو مضحكة، وفي الصباح يكافئ المظلوم ويعاقب الظالم.

Te nocne przechadzki prowadzą go do niezwykłych przygód: wchodzi do obcych domów i słucha smutnych lub zabawnych historii, a rano nagradza skrzywdzonego i karze krzywdziciela.

السندباد البحري

Sindbad Żeglarz

ومن أحبّ الحكايات إلى القرّاء حكايات السندباد البحري، وهو تاجر من بغداد يسافر سبع رحلات في البحر، ويعود من كلّ رحلة غنيًا بعد أن ينجو من الموت.

Do ulubionych opowieści czytelników należą te o Sindbadzie Żeglarzu, kupcu z Bagdadu, który odbywa siedem podróży morskich i z każdej wraca bogaty, uniknąwszy śmierci.

وفي هذه الرحلات يرى السندباد عجائب كثيرة: سمكة ضخمة يظنّها البحّارة جزيرة فينزلون عليها، وطائرًا عملاقًا اسمه الرُّخّ يحمل الفيلة، ووادي ماس تحرسه الثعابين.

W tych podróżach Sindbad widzi wiele cudów: ogromną rybę, którą żeglarze biorą za wyspę i na której schodzą na ląd, olbrzymiego ptaka zwanego Rok, który unosi słonie, i dolinę diamentów strzeżoną przez węże.

ويرى الباحثون أنّ هذه الحكايات تعكس عالم التجارة البحرية في المحيط الهندي، حين كان التجّار العرب يبحرون من البصرة إلى الهند والصين، ويعودون بقصص عجيبة عن البلاد البعيدة.

Badacze uważają, że te opowieści odbijają świat handlu morskiego na Oceanie Indyjskim, kiedy arabscy kupcy żeglowali z Basry do Indii i Chin i wracali ze zdumiewającymi historiami o dalekich krajach.

وكانت رحلات السندباد تُروى أحيانًا في كتاب مستقلّ، ثم أُدخلت في بعض نسخ «ألف ليلة وليلة»، حتى صار السندباد من أشهر أبطاله.

Podróże Sindbada opowiadano czasem jako osobną księgę, a później dodano je do niektórych wersji „Księgi tysiąca i jednej nocy”, aż Sindbad stał się jednym z jej najsłynniejszych bohaterów.

علاء الدين وعلي بابا

Aladyn i Ali Baba

من المفاجآت أنّ أشهر حكايتين في الغرب، «علاء الدين والمصباح السحري» و«علي بابا والأربعون لصًّا»، لا توجدان في أيّ مخطوطة عربية قديمة معروفة للكتاب.

Jedną z niespodzianek jest to, że dwóch najsłynniejszych na Zachodzie opowieści, „Aladyna i lampy cudownej” oraz „Ali Baby i czterdziestu rozbójników”, nie ma w żadnym znanym starym arabskim rękopisie księgi.

فقد سمعهما المترجم الفرنسي أنطوان غالان سنة 1709 في باريس من شابّ سوري من حلب اسمه حنّا دياب، كان يحكي الحكايات حكيًا جميلًا. فكتبهما غالان بالفرنسية، وأضافهما إلى ترجمته.

Francuski tłumacz Antoine Galland usłyszał je w 1709 roku w Paryżu od młodego Syryjczyka z Aleppo imieniem Hanna Diyab, który był wspaniałym gawędziarzem. Galland zapisał je po francusku i dodał do swojego przekładu.

ومع ذلك فقد صارت هاتان الحكايتان جزءًا من «ألف ليلة وليلة» في خيال الناس في كلّ العالم، ثم تُرجمتا إلى العربية أيضًا، فعادتا إلى اللغة التي يُفترض أنهما خرجتا منها!

Mimo to te dwie opowieści stały się częścią „Księgi tysiąca i jednej nocy” w wyobraźni ludzi na całym świecie. Później przetłumaczono je także na arabski i tak wróciły do języka, z którego rzekomo pochodziły!

ألف ليلة في أوروبا والعالم

Noce w Europie i na świecie

نشر غالان ترجمته الفرنسية بين سنتي 1704 و1717، فنجحت نجاحًا كبيرًا، وصار الأوروبيون يقرؤون عن بغداد والجنّ والمصابيح السحرية بشغف. ثم تُرجم الكتاب إلى معظم لغات أوروبا، ومنها إلى لغات العالم.

Galland wydał swój francuski przekład w latach od 1704 do 1717 i odniósł ogromny sukces: Europejczycy z zapałem czytali o Bagdadzie, dżinach i czarodziejskich lampach. Potem księgę przetłumaczono na większość języków europejskich, a z nich na języki całego świata.

وأثّر الكتاب في كتّاب وموسيقيين ورسّامين كثيرين. فقد ألّف الموسيقار الروسي ريمسكي كورساكوف سنة 1888 عملًا موسيقيًا مشهورًا اسمه «شهرزاد»، وصُنعت عن حكايات الكتاب أفلام كثيرة، منها أفلام رسوم متحرّكة يعرفها الأطفال في كلّ مكان.

Księga wpłynęła na wielu pisarzy, muzyków i malarzy. W 1888 roku rosyjski kompozytor Rimski-Korsakow napisał słynny utwór muzyczny „Szeherezada”, a na podstawie opowieści z księgi nakręcono wiele filmów, w tym filmy animowane, które znają dzieci na całym świecie.

وفي القرن التاسع عشر طُبع النصّ العربي نفسه لأوّل مرّة كاملًا تقريبًا، في كلكتا بالهند وفي بولاق بالقاهرة، فصار القرّاء العرب يقرؤونه في كتاب مطبوع بعد أن كان يُروى ويُنسخ باليد.

W XIX wieku sam tekst arabski po raz pierwszy wydrukowano prawie w całości, w Kalkucie w Indiach i w Bulaku w Kairze. Arabscy czytelnicy mogli go teraz czytać w drukowanej książce, a wcześniej opowiadano go na głos i przepisywano ręcznie.

ألف ليلة عند العرب اليوم

Noce u dzisiejszych Arabów

لم ينظر بعض العلماء العرب قديمًا إلى «ألف ليلة وليلة» على أنه أدب رفيع، بل رأوا فيه حكايات شعبية للتسلية. لكنّ الكتاب اليوم يُدرَّس في الجامعات، ويُعدّ من كنوز الأدب العربي والعالمي.

Dawniej niektórzy arabscy uczeni nie uważali „Księgi tysiąca i jednej nocy” za literaturę wysoką, lecz za ludowe opowieści dla rozrywki. Dziś jednak księgi uczy się na uniwersytetach i zalicza się ją do skarbów literatury arabskiej i światowej.

وقد استلهمه كتّاب عرب كبار، منهم نجيب محفوظ الحائز على جائزة نوبل، الذي كتب رواية عنوانها «ليالي ألف ليلة». كما تحوّلت حكاياته إلى مسلسلات إذاعية وتلفزيونية يتابعها الناس في ليالي رمضان.

Czerpali z niej wielcy pisarze arabscy, wśród nich laureat Nagrody Nobla Nadżib Mahfuz, który napisał powieść „Layali alf layla”, czyli „Noce tysiąca nocy”. Jej opowieści stały się też serialami radiowymi i telewizyjnymi, które ludzie oglądają w ramadanowe noce.

وما زالت عبارات من الكتاب تعيش في الكلام اليومي، فإذا سمع الناس قصّة طويلة عجيبة قالوا إنها «من ألف ليلة وليلة».

Wyrażenia z księgi wciąż żyją w codziennej mowie: kiedy ludzie słyszą długą, niezwykłą historię, mówią, że jest „jak z Tysiąca i jednej nocy”.

كلمات الحكايات

Słowa z opowieści

هذه كلمات مهمّة من عالم «ألف ليلة وليلة»:

Oto kilka ważnych słów ze świata „Księgi tysiąca i jednej nocy”:

  • الحكاية: قصّة تُروى، وجمعها حكايات.

    Al-hikaya: opowieść, historia, którą się opowiada; liczba mnoga to hikayat.

  • الراوي: الشخص الذي يحكي القصص.

    Al-rawi: gawędziarz, osoba, która opowiada historie.

  • السهر: البقاء مستيقظًا في الليل.

    Al-sahar: czuwanie w nocy, niespanie.

  • الجنّي: كائن من نار لا يراه الناس عادة.

    Al-jinni: dżin, istota z ognia, której ludzie zwykle nie widzą.

  • المصباح: سراج قديم يُضاء بالزيت.

    Al-misbah: lampa, dawne światło, w którym pali się oliwa.

  • المخطوطة: كتاب قديم مكتوب باليد.

    Al-makhtuta: rękopis, stara książka napisana ręcznie.

في النهاية

Na koniec

«ألف ليلة وليلة» ليس كتابًا واحدًا بقدر ما هو نهر من الحكايات، شاركت فيه شعوب ولغات كثيرة: الهند وفارس والعرب، ثم أوروبا التي أضافت إليه وغيّرت فيه.

„Księga tysiąca i jednej nocy” to nie tyle jedna książka, ile rzeka opowieści, do której przyczyniło się wiele ludów i języków: Indie, Persja i Arabowie, a potem Europa, która coś do niej dodała i coś zmieniła.

وفي قلب هذا النهر تقف امرأة شجاعة لم تحمل سيفًا، بل حملت الكلمات. فقد عرفت شهرزاد أنّ الإنسان الذي يسمع حكاية جميلة يريد دائمًا أن يعرف ماذا سيحدث بعد ذلك.

W sercu tej rzeki stoi odważna kobieta, która nie miała miecza, tylko słowa. Szeherezada wiedziała, że ktoś, kto słyszy dobrą historię, zawsze chce wiedzieć, co będzie dalej.

ولعلّ هذا هو سرّ الكتاب كلّه: فبعد أكثر من ألف سنة، ما زلنا نحن أيضًا نجلس في الليل، ونقول مثل الملك شهريار: «وماذا حدث بعد ذلك؟».

Może to jest tajemnica całej księgi: ponad tysiąc lat później także my siedzimy nocami i pytamy jak król Szahrijar: „A co było dalej?”

W darmowej aplikacji posłuchasz tego tekstu, a po dotknięciu słowa zobaczysz jego tłumaczenie.

Z bloga

Learn Arabic już 1 grudnia

Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Złamane skrzydła” Khalila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.

Jeden e-mail w dniu premiery. Nic więcej.

Więcej tekstów po arabsku