
بيت الحكمة
Dom Mądrości
Najważniejsze słówka
- الحكمةmądrość
- المعرفةwiedza
- الترجمةtłumaczenie
- ترجمtłumaczyć
- المترجمtłumacz
- الكتبksiążki
- مكتبةbiblioteka
- المخطوطاتrękopisy
- الناسخkopista
- العلماءuczeni
- المؤرّخونhistorycy
- الخليفةkalif
Wszystkie słówka (25)
- قصرpałac
- التجّارkupcy
- الطبّmedycyna
- الرياضياتmatematyka
- الفلكastronomia
- الفلسفةfilozofia
- الهندسةgeometria
- الجبرalgebra
- المرصدobserwatorium
- النجومgwiazdy
- محيط الأرضobwód Ziemi
- حبرatrament
- نهرrzeka
في القرن التاسع الميلادي كانت بغداد من أكبر مدن العالم وأغناها، وكانت أيضًا مدينة الكتب والعلماء. وفي قلب هذه الحياة العلمية كان مكان يُسمّى «بيت الحكمة».
W IX wieku Bagdad był jednym z największych i najbogatszych miast świata, a także miastem książek i uczonych. W samym sercu tego życia naukowego znajdowało się miejsce zwane "Domem Mądrości".
في هذه المقالة نتعرّف على بغداد في زمن العبّاسيين، وعلى حركة الترجمة الكبيرة التي نقلت علوم اليونان والفرس والهند إلى العربية، وعلى بعض العلماء الذين عملوا فيها، ثم نرى كيف وصلت هذه المعرفة إلى أوروبا.
W tym artykule poznajemy Bagdad z czasów Abbasydów i wielki ruch przekładowy, który przeniósł do arabskiego nauki Greków, Persów i Indii. Spotykamy kilku uczonych, którzy w nim pracowali, a potem zobaczymy, jak ta wiedza dotarła do Europy.
بغداد، مدينة السلام
Bagdad, Miasto Pokoju
بدأ الخليفة العبّاسي أبو جعفر المنصور بناء مدينة بغداد سنة 762 على نهر دجلة، وسمّاها «مدينة السلام». وكان قلبها القديم مدينة مدوّرة لها أربعة أبواب.
Abbasydzki kalif Abu Jafar al-Mansur zaczął budować Bagdad w 762 roku nad rzeką Tygrys i nazwał go "Madinat al-Salam", czyli Miastem Pokoju. Jego dawnym sercem było okrągłe miasto z czterema bramami.
وكان مكان بغداد مناسبًا جدًّا للتجارة، فهي قريبة من نهرَي دجلة والفرات، وتصل إليها الطرق من فارس والشام والجزيرة العربية. فوصل إليها التجّار والسلع من الصين إلى أفريقيا.
Położenie Bagdadu było idealne dla handlu: leży on blisko dwóch rzek, Tygrysu i Eufratu, i prowadziły do niego drogi z Persji, Lewantu i Arabii. Dlatego przybywali tu kupcy i towary od Chin aż po Afrykę.
وبسرعة كبيرة صارت بغداد مدينة ضخمة يسكنها مئات الآلاف من الناس، وفيها أسواق ومساجد وقصور ومستشفيات، ويعيش فيها العرب والفرس والسريان واليهود وغيرهم.
Bardzo szybko Bagdad stał się ogromnym miastem, w którym mieszkały setki tysięcy ludzi. Były w nim targi, meczety, pałace i szpitale, a żyli tam razem Arabowie, Persowie, Syryjczycy, Żydzi i inni.
ما بيت الحكمة؟
Czym był Dom Mądrości?
بيت الحكمة كان في الأصل مكتبة في قصر الخلفاء، تُحفظ فيها الكتب، ويعمل فيها النُّسّاخ والمترجمون. ويبدو أنه بدأ في زمن هارون الرشيد أو قبله، ثم كبر كثيرًا في زمن ابنه المأمون، الذي حكم من سنة 813 إلى سنة 833.
Dom Mądrości był początkowo biblioteką w pałacu kalifów, w której przechowywano książki i w której pracowali kopiści i tłumacze. Wygląda na to, że powstał za czasów Haruna ar-Raszida albo jeszcze wcześniej, a potem bardzo się rozrósł za czasów jego syna al-Mamuna, który panował od 813 do 833 roku.
ولا يعرف المؤرّخون اليوم كلّ تفاصيل هذا المكان: هل كان مكتبة كبيرة فقط، أم مركزًا للبحث والتعليم أيضًا؟ فالمصادر القديمة قليلة، وبعضها كُتب بعد ذلك بزمن طويل.
Historycy nie znają dziś wszystkich szczegółów tego miejsca: czy była to tylko duża biblioteka, czy także ośrodek badań i nauczania? Dawnych źródeł jest mało, a niektóre powstały dużo później.
لكنّ الأمر المؤكّد أنّ بغداد في ذلك الزمن عرفت حركة علمية لم يعرف العالم مثلها من قبل، وأنّ اسم «بيت الحكمة» صار رمزًا لهذه الحركة كلّها.
Pewne jest jednak, że Bagdad przeżył wtedy taki rozkwit nauki, jakiego świat jeszcze nie znał, a nazwa "Dom Mądrości" stała się symbolem całego tego ruchu.
حركة الترجمة
Ruch przekładowy
كان الخلفاء والوزراء والأغنياء في بغداد يدفعون أموالًا كثيرة لشراء الكتب القديمة وترجمتها إلى العربية. وكانوا يرسلون الرسل أحيانًا إلى بلاد الروم للبحث عن المخطوطات.
Kalifowie, ministrowie i bogaci ludzie w Bagdadzie płacili duże sumy, żeby kupować stare księgi i zlecać ich przekład na arabski. Czasem wysyłali nawet posłańców do Bizancjum, żeby szukali rękopisów.
فتُرجمت كتب في الطبّ والرياضيات والفلك والفلسفة من اليونانية والفارسية والسنسكريتية والسريانية. ومن أشهرها كتب أرسطو وجالينوس، وكتاب «الأصول» لإقليدس في الهندسة، وكتاب بطليموس في الفلك الذي سمّاه العرب «المجسطي».
Tak przetłumaczono księgi z medycyny, matematyki, astronomii i filozofii z greckiego, perskiego, sanskrytu i syryjskiego. Do najsłynniejszych należały dzieła Arystotelesa i Galena, "Elementy" Euklidesa o geometrii oraz księga Ptolemeusza o astronomii, którą Arabowie nazwali "al-Majisti", czyli Almagest.
واستمرّت هذه الحركة نحو قرنين من الزمن. ولم يكن هدفها حفظ الكتب فقط، بل فهمها ونقدها، والبناء عليها، وإضافة أفكار جديدة إليها.
Ten ruch trwał około dwóch stuleci. Jego celem nie było tylko zachowanie książek, ale także ich zrozumienie, krytyka, budowanie na nich i dodawanie do nich nowych idei.
حنين بن إسحاق
Hunayn ibn Ishaq
من أشهر المترجمين في هذا العصر حنين بن إسحاق، وهو طبيب مسيحي من مدينة الحيرة في العراق. وكان يعرف العربية والسريانية واليونانية والفارسية.
Jednym z najsłynniejszych tłumaczy tej epoki był Hunayn ibn Ishaq, lekarz chrześcijanin z miasta al-Hira w Iraku. Znał arabski, syryjski, grecki i perski.
ترجم حنين كثيرًا من كتب جالينوس في الطبّ، وكان دقيقًا جدًّا في عمله: فكان يجمع عدّة نسخ من الكتاب الواحد، ويقارن بينها، قبل أن يبدأ الترجمة.
Hunayn przetłumaczył wiele ksiąg medycznych Galena i pracował bardzo starannie: zanim zaczął tłumaczyć, zbierał kilka odpisów tej samej księgi i porównywał je ze sobą.
ويروي بعض المؤرّخين أنّ المأمون كان يعطيه من الذهب بوزن الكتب التي يترجمها. وسواء أكانت هذه القصّة صحيحة أم لا، فهي تدلّ على قيمة الترجمة والمعرفة في ذلك الزمن.
Niektórzy historycy opowiadają, że al-Mamun płacił mu złotem tyle, ile ważyły przetłumaczone przez niego księgi. Czy ta historia jest prawdziwa, czy nie, pokazuje, jak bardzo ceniono wtedy przekład i wiedzę.
ثابت بن قرّة
Thabit ibn Qurra
ومن المترجمين الكبار أيضًا ثابت بن قرّة، وهو من مدينة حرّان. وكان رياضيًا وفلكيًا، وترجم كتبًا كثيرة في الرياضيات من اليونانية إلى العربية.
Innym wielkim tłumaczem był Thabit ibn Qurra z miasta Harran. Był matematykiem i astronomem, i przetłumaczył z greckiego na arabski wiele książek z matematyki.
ولم يكن ثابت مترجمًا فقط، بل كتب أيضًا أبحاثًا جديدة في الهندسة والأعداد. وهذا يوضّح طبيعة هذه الحركة: كان المترجم في كثير من الأحيان عالمًا هو نفسه.
Thabit nie był tylko tłumaczem: pisał też nowe prace z geometrii i o liczbach. To dobrze pokazuje charakter tego ruchu: bardzo często tłumacz sam był uczonym.
الكندي، فيلسوف العرب
Al-Kindi, filozof Arabów
ومن أبرز علماء بغداد في ذلك القرن يعقوب بن إسحاق الكندي، الذي يُلقَّب بـ«فيلسوف العرب»، لأنه من أوائل الفلاسفة الذين كتبوا بالعربية.
Jednym z najwybitniejszych uczonych Bagdadu w tamtym stuleciu był Yaqub ibn Ishaq al-Kindi, nazywany "filozofem Arabów", ponieważ był jednym z pierwszych filozofów piszących po arabsku.
كتب الكندي في موضوعات كثيرة جدًّا: في الفلسفة، والرياضيات، والطبّ، والموسيقى، والضوء. وكان يرى أنّ الإنسان يجب أن يقبل الحقيقة من أيّ مكان جاءت.
Al-Kindi pisał na bardzo wiele tematów: o filozofii, matematyce, medycynie, muzyce i świetle. Uważał, że człowiek powinien przyjmować prawdę bez względu na to, skąd pochodzi.
ومن أعماله المشهورة رسالة في فكّ الرسائل السرّية، شرح فيها طريقة تعتمد على حساب تكرار الحروف في اللغة. وهي من أقدم ما نعرفه عن هذه الطريقة في علم التشفير.
Jednym z jego znanych dzieł jest traktat o odczytywaniu tajnych wiadomości, w którym wyjaśnił metodę opartą na liczeniu, jak często każda litera pojawia się w danym języku. To jeden z najstarszych znanych nam opisów tej metody w nauce o szyfrach.
الخوارزمي وبنو موسى
Al-Khwarizmi i Banu Musa
وفي بغداد أيضًا عمل محمد بن موسى الخوارزمي، الذي كتب في الحساب والجبر والفلك والجغرافيا، ومن اسمه جاءت كلمة «الخوارزمية» التي نستعملها اليوم.
W Bagdadzie pracował też Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, który pisał o arytmetyce, algebrze, astronomii i geografii. Od jego imienia pochodzi słowo "algorytm", którego dziś używamy.
وكان هناك ثلاثة إخوة يُسمَّون «بني موسى»، وهم أبناء موسى بن شاكر. وقد كتبوا «كتاب الحيل»، ووصفوا فيه أكثر من مئة آلة ذكية تعمل بالماء والهواء، مثل أوانٍ عجيبة ونوافير ومصابيح.
Byli tam również trzej bracia znani jako "Banu Musa", synowie Musy ibn Shakira. Napisali "Księgę pomysłowych urządzeń", w której opisali ponad sto sprytnych maszyn działających dzięki wodzie i powietrzu, takich jak naczynia z sekretem, fontanny i lampy.
وكان بنو موسى أغنياء، فكانوا ينفقون أموالهم على شراء الكتب ودفع أجور المترجمين، ومنهم ثابت بن قرّة نفسه.
Bracia Banu Musa byli bogaci i wydawali swoje pieniądze na kupowanie książek i opłacanie tłumaczy, wśród których był sam Thabit ibn Qurra.
المراصد وقياس الأرض
Obserwatoria i mierzenie Ziemi
اهتمّ المأمون كثيرًا بعلم الفلك، فبنى مرصدًا في بغداد ومرصدًا آخر على جبل قاسيون في دمشق. وكان الفلكيون فيهما يراقبون الشمس والقمر والنجوم، ويصحّحون الجداول القديمة.
Al-Mamun bardzo interesował się astronomią, dlatego zbudował obserwatorium w Bagdadzie i drugie na górze Qasiyun w Damaszku. Astronomowie obserwowali tam Słońce, Księżyc i gwiazdy oraz poprawiali dawne tablice.
وأراد المأمون أن يعرف حجم الأرض، فأرسل فريقًا من العلماء إلى سهل سنجار، في شمال العراق اليوم. فمشى العلماء في الصحراء نحو الشمال ونحو الجنوب، وقاسوا المسافة التي تقابل درجة واحدة من محيط الأرض.
Al-Mamun chciał poznać wielkość Ziemi, więc wysłał grupę uczonych na równinę Sindżar, w dzisiejszym północnym Iraku. Uczeni szli przez pustynię na północ i na południe i zmierzyli odległość, która odpowiada jednemu stopniowi obwodu Ziemi.
ومن هذا القياس حسبوا محيط الأرض كلّها، وكانت النتيجة قريبة جدًّا من الحقيقة. وهذا عمل كبير، لأنه تمّ قبل أكثر من ألف ومئة سنة، بلا أقمار صناعية ولا آلات حديثة.
Na podstawie tego pomiaru obliczyli obwód całej Ziemi, a wynik był bardzo bliski prawdy. To było wielkie osiągnięcie, bo dokonano go ponad tysiąc sto lat temu, bez satelitów i nowoczesnych przyrządów.
أسماء عربية في السماء
Arabskie nazwy na niebie
بقي أثر هذه الحركة في السماء نفسها! فكثير من النجوم المشهورة لها أسماء عربية في كلّ لغات العالم تقريبًا.
Ślad tego ruchu pozostał na samym niebie! Wiele słynnych gwiazd ma arabskie nazwy niemal we wszystkich językach świata.
فاسم النجم Aldebaran جاء من «الدَّبَران»، أي التابع، لأنه يتبع مجموعة نجوم الثريّا. واسم Altair جاء من «الطائر»، واسم Vega جاء من «الواقع»، أي النسر الواقع.
Nazwa gwiazdy Aldebaran pochodzi od "al-dabaran", czyli "ten, który podąża", bo podąża za gromadą Plejad. Nazwa Altair pochodzi od "al-tair", czyli "lecący", a nazwa Wega od "al-waqi", czyli "spadający", chodzi o spadającego orła.
وحتى اسم Betelgeuse جاء من كلمات عربية هي «يد الجوزاء»، لكنّ الأوروبيين أخطؤوا في قراءتها. فإذا نظرت إلى السماء في الليل، فأنت ترى قطعة من تاريخ بغداد.
Nawet nazwa Betelgeza pochodzi od arabskich słów "yad al-jawza", czyli "ręka al-Jawzy", ale Europejczycy źle je odczytali. Kiedy więc patrzysz nocą w niebo, widzisz kawałek historii Bagdadu.
سقوط بغداد
Upadek Bagdadu
بقيت بغداد مركزًا للعلم قرونًا طويلة، لكنّ قوّة الخلافة العبّاسية ضعفت مع الوقت. وفي سنة 1258 حاصر المغول بقيادة هولاكو مدينة بغداد، ثم دخلوها.
Bagdad przez wiele stuleci pozostawał ośrodkiem nauki, ale potęga kalifatu Abbasydów z czasem słabła. W 1258 roku Mongołowie pod wodzą Hulagu oblegli Bagdad, a potem do niego weszli.
قُتل كثير من الناس، وأُحرقت المكتبات، وضاعت كتب لا نعرف عددها. وتقول روايات قديمة إنّ ماء دجلة صار أسود من حبر الكتب التي أُلقيت فيه.
Zginęło wielu ludzi, biblioteki spalono, a przepadło tyle książek, że nie znamy ich liczby. Dawne opowieści mówią, że woda w Tygrysie poczerniała od atramentu ksiąg, które do niej wrzucono.
لكنّ المعرفة لم تمت، لأنّ كثيرًا من هذه الكتب كانت قد نُسخت من قبل، وانتشرت في القاهرة ودمشق وقرطبة وسمرقند وغيرها من المدن.
Ale wiedza nie umarła, bo wiele z tych ksiąg zostało wcześniej przepisanych i rozeszło się do Kairu, Damaszku, Kordoby, Samarkandy i innych miast.
من العربية إلى اللاتينية
Z arabskiego na łacinę
في القرن الثاني عشر بدأت حركة ترجمة جديدة، لكن في الاتجاه المعاكس هذه المرّة: من العربية إلى اللاتينية. وكان من أهمّ مراكزها مدينة طليطلة في إسبانيا.
W XII wieku zaczął się nowy ruch przekładowy, tym razem jednak w przeciwnym kierunku: z arabskiego na łacinę. Jednym z jego najważniejszych ośrodków było miasto Toledo w Hiszpanii.
وكان من أشهر المترجمين هناك جيرارد الكريموني، وهو إيطالي ترجم عشرات الكتب العربية إلى اللاتينية، ومنها «المجسطي» وكتب في الطبّ والرياضيات.
Jednym z najsłynniejszych tamtejszych tłumaczy był Gerard z Cremony, Włoch, który przetłumaczył na łacinę dziesiątki arabskich książek, wśród nich Almagest oraz księgi z medycyny i matematyki.
وهكذا عادت كتب اليونان إلى أوروبا، لكن بعد أن مرّت بالعربية، وأضاف إليها العلماء العرب والمسلمون شروحًا وأفكارًا جديدة كثيرة.
I tak księgi Greków wróciły do Europy, ale dopiero po przejściu przez arabski i po tym, jak arabscy i muzułmańscy uczeni dodali do nich wiele komentarzy i nowych idei.
كلمات من المقالة
Słowa z artykułu
هذه كلمات مهمّة من عالم بيت الحكمة:
Oto kilka ważnych słów ze świata Domu Mądrości:
الترجمة: نقل الكلام من لغة إلى لغة أخرى.
Al-tarjama: przekład, przenoszenie słów z jednego języka na inny.
المخطوطة: كتاب قديم مكتوب باليد.
Al-makhtuta: rękopis, stara księga pisana ręcznie.
الناسخ: الشخص الذي ينقل الكتب بخطّ يده.
Al-nasikh: kopista, osoba, która przepisuje księgi ręcznie.
المرصد: مكان لمراقبة النجوم والكواكب.
Al-marsad: obserwatorium, miejsce do obserwowania gwiazd i planet.
الفلك: علم الشمس والقمر والنجوم.
Al-falak: astronomia, nauka o Słońcu, Księżycu i gwiazdach.
الحكمة: المعرفة العميقة، وكانت تعني أيضًا الفلسفة.
Al-hikma: mądrość, głęboka wiedza; dawniej oznaczało to też filozofię.
في النهاية
Na koniec
لم يكن بيت الحكمة مجرّد مبنى فيه كتب، بل كان فكرة: أنّ المعرفة تكبر عندما تلتقي اللغات والثقافات، وعندما يقرأ الناس ما كتبه غيرهم ويضيفون إليه.
Dom Mądrości nie był tylko budynkiem pełnym książek, lecz ideą: że wiedza rośnie, gdy spotykają się języki i kultury, i gdy ludzie czytają to, co napisali inni, i coś do tego dodają.
فقد عمل في بغداد مسلمون ومسيحيون وصابئة، وعرب وفرس وغيرهم، وكانوا جميعًا يكتبون بالعربية، التي صارت في ذلك الزمن لغة العلم في جزء كبير من العالم.
W Bagdadzie ramię w ramię pracowali muzułmanie, chrześcijanie i sabejczycy, Arabowie, Persowie i inni, a wszyscy pisali po arabsku. Arabski stał się wtedy językiem nauki w dużej części świata.
واليوم، كلّما استعملنا كلمة مثل «الجبر» أو «الخوارزمية»، أو نظرنا إلى نجم له اسم عربي، فإننا نتذكّر تلك المدينة على نهر دجلة، وذلك البيت الذي جمع الحكمة من كلّ مكان.
Dziś, za każdym razem gdy używamy słowa takiego jak "algebra" czy "algorytm" albo patrzymy na gwiazdę o arabskiej nazwie, wspominamy to miasto nad Tygrysem i ten dom, który zbierał mądrość z całego świata.
W darmowej aplikacji posłuchasz tego tekstu, a po dotknięciu słowa zobaczysz jego tłumaczenie.
Z bloga
Learn Arabic już 1 grudnia
Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Złamane skrzydła” Khalila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.
Jeden e-mail w dniu premiery. Nic więcej.