
المدن العربية القديمة
Stare miasta arabskie
Najważniejsze słówka
- السورmury miejskie
- الزقاقzaułek
- الفناءdziedziniec
- المشربيةdrewniane okno kratowe
- الخانkarawanseraj
- الترميمrenowacja
- أسواق مسقوفةkryte targi
- مئذنةminaret
- المسجد الجامعwielki meczet
- الأحياء السكنيةdzielnice mieszkalne
- قلعةcytadela
- القوافلkarawany
Wszystkie słówka (25)
- دكاكينsklepiki
- حمّام عامّłaźnia publiczna
- الطينglina
- طوابقpiętra
- الزجاج الملوّنkolorowe szkło
- ناطحات سحابdrapacze chmur
- ساحةplac
- نافورةfontanna
- خصوصيةprywatność
- التراث العالميświatowe dziedzictwo
- السيّاحturyści
- تذكاراتpamiątki
- الحرفيونrzemieślnicy
في قلب كثير من المدن العربية الحديثة، بين الأبراج والطرق السريعة، تختبئ مدينة أخرى أقدم منها بقرون: أزقّة ضيّقة متعرّجة، وأسواق مسقوفة، ومآذن، وبيوت تنغلق على نفسها حول فناء هادئ.
W sercu wielu nowoczesnych miast arabskich, między wieżowcami a autostradami, kryje się inne miasto, starsze o całe stulecia: wąskie, kręte zaułki, kryte targi, minarety i domy zamknięte w sobie wokół cichego dziedzińca.
في هذه المقالة نتجوّل في بعض أشهر هذه المدن، من دمشق وحلب في الشام إلى القاهرة، ومن صنعاء وشبام في اليمن إلى فاس ومراكش في المغرب، ونحاول أن نفهم كيف بُنيت، ولماذا تبدو على هذا الشكل، وما الذي بقي منها اليوم.
W tym artykule spacerujemy po kilku najsłynniejszych z tych miast, od Damaszku i Aleppo w Lewancie po Kair, i od Sany i Szibamu w Jemenie po Fez i Marrakesz w Maroku. Próbujemy zrozumieć, jak je zbudowano, dlaczego tak wyglądają i co z nich zostało dzisiaj.
ما «المدينة القديمة»؟
Czym jest "stare miasto"?
يسمّي الناس في المغرب العربي الجزء القديم من المدينة «المدينة»، وقد دخلت هذه الكلمة لغات أخرى، فصار السيّاح يقولون medina. وفي المشرق يقولون غالبًا «البلد القديمة» أو «المدينة العتيقة».
W Maghrebie ludzie nazywają starą część miasta "al-madina", czyli "miasto", i to słowo weszło do innych języków, więc turyści mówią dziś "medyna". Na Maszriku mówi się zwykle "al-balad al-qadima" albo "al-madina al-atiqa", czyli stare miasto.
وكانت المدينة القديمة عادة محاطة بسور له أبواب تُغلق في الليل، ولكلّ باب اسم، يدلّ أحيانًا على المدينة التي يخرج إليها الطريق، كباب اليمن في صنعاء.
Stare miasto było zwykle otoczone murem z bramami, które na noc zamykano. Każda brama miała nazwę, która czasem pokazywała, do jakiego miasta prowadzi droga, jak Bab al-Yaman, Brama Jemeńska, w Sanie.
وفي وسط المدينة غالبًا يقوم المسجد الجامع، وحوله الأسواق، ثم تمتدّ الأحياء السكنية. ولكلّ حيّ شيخه ومسجده الصغير وفرنه وسبيل مائه، حتى كأنه قرية صغيرة داخل المدينة.
W środku miasta stał zwykle wielki meczet, wokół niego targi, a dalej rozciągały się dzielnice mieszkalne. Każda dzielnica miała swojego szejka, swój mały meczet, swój piec chlebowy i swoje publiczne źródło wody, jakby była małą wioską w środku miasta.
دمشق، المدينة التي لا تشيخ
Damaszek, miasto, które się nie starzeje
تُعدّ دمشق من أقدم المدن المأهولة بلا انقطاع في العالم، فقد سكنها الناس منذ آلاف السنين، وتعاقبت عليها حضارات كثيرة، من الآراميين إلى الرومان ثم العرب.
Damaszek uchodzi za jedno z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast świata. Ludzie żyją tam od tysięcy lat, a po sobie następowało tam wiele cywilizacji, od Aramejczyków przez Rzymian aż po Arabów.
وفي سنة 705 تقريبًا بدأ الخليفة الأموي الوليد بن عبد الملك بناء الجامع الأموي في مكان كنيسة قديمة، فصار من أعظم المساجد في العالم الإسلامي، وما زالت فسيفساؤه الذهبية تدهش الزوّار.
Około 705 roku kalif z dynastii Umajjadów al-Walid ibn Abd al-Malik zaczął budować Meczet Umajjadów w miejscu dawnego kościoła. Stał się on jednym z największych meczetów świata islamu, a jego złote mozaiki do dziś zachwycają gości.
ويخترق المدينة القديمة شارع طويل يسمّيه الناس «الشارع المستقيم»، وهو شارع روماني قديم ورد ذكره حتى في العهد الجديد. وحول الجامع تمتدّ أسواق مسقوفة، أشهرها سوق الحميدية.
Stare miasto przecina długa ulica, którą ludzie nazywają "Ulicą Prostą". To dawna rzymska ulica, o której wspomina nawet Nowy Testament. Wokół meczetu ciągną się kryte targi, z których najsłynniejszy jest suk al-Hamidiyya.
حلب وقلعتها
Aleppo i jego cytadela
أما حلب، منافسة دمشق التاريخية، فيتوسّطها تلّ عالٍ تقوم عليه قلعة ضخمة تُعدّ من أقدم القلاع وأكبرها في العالم. ومن أعلاها يرى الزائر المدينة كلّها ممتدّة تحته.
W środku Aleppo, historycznego rywala Damaszku, wznosi się wysokie wzgórze, a na nim ogromna cytadela, uważana za jeden z najstarszych i największych zamków świata. Ze szczytu gość widzi całe miasto rozciągnięte u swoich stóp.
واشتهرت حلب بأسواقها المسقوفة الطويلة، التي كانت من أكبر الأسواق التاريخية في العالم، وكانت محطّة مهمّة على طرق القوافل بين الشرق والغرب، ولهذا كثرت فيها الخانات.
Aleppo słynęło z długich krytych targów, które należały do największych historycznych targów świata. Było ważnym przystankiem na szlakach karawan między Wschodem a Zachodem, dlatego było w nim tak wiele karawanserajów.
وقد تضرّرت المدينة القديمة كثيرًا في الحرب التي بدأت سنة 2011، واحترقت أجزاء من أسواقها. لكنّ أهلها بدؤوا يرمّمونها شيئًا فشيئًا، ويعيدون فتح دكاكينها واحدًا بعد الآخر.
Stare miasto zostało poważnie zniszczone w wojnie, która zaczęła się w 2011 roku, a część jego targów spłonęła. Ale mieszkańcy zaczęli je krok po kroku odbudowywać i otwierają na nowo swoje sklepiki, jeden po drugim.
القاهرة، مدينة الألف مئذنة
Kair, miasto tysiąca minaretów
أسّس الفاطميون مدينة القاهرة سنة 969، بجانب الفسطاط، وهي مدينة أقدم بناها العرب بعد دخولهم مصر. وبعد ذلك بسنوات قليلة بنوا الجامع الأزهر، الذي صار من أشهر مراكز العلم في العالم الإسلامي.
Fatymidzi założyli Kair w 969 roku obok Fustatu, starszego miasta zbudowanego przez Arabów po ich przybyciu do Egiptu. Kilka lat później wznieśli meczet al-Azhar, który stał się jednym z najsłynniejszych ośrodków nauki w świecie islamu.
وفي القرون التالية ملأ السلاطين والأمراء المدينة بالمساجد والمدارس والأسبلة والحمّامات، حتى سُمّيت «مدينة الألف مئذنة». ويمكن للزائر اليوم أن يمشي في شارع المعزّ فيرى في دقائق آثارًا من عصور مختلفة.
W następnych stuleciach sułtani i emirowie wypełnili miasto meczetami, szkołami, publicznymi fontannami i łaźniami, aż nazwano je "miastem tysiąca minaretów". Dziś gość może przejść ulicą al-Muizz i w kilka minut zobaczyć zabytki z różnych epok.
وأدرجت اليونسكو «القاهرة التاريخية» في قائمة التراث العالمي سنة 1979. لكنّ هذه المدينة ليست متحفًا، بل يعيش فيها الناس ويعملون ويبيعون ويشترون، كما كانوا يفعلون منذ ألف سنة.
UNESCO wpisało "historyczny Kair" na Listę Światowego Dziedzictwa w 1979 roku. Ale to miasto nie jest muzeum: ludzie mieszkają w nim, pracują, kupują i sprzedają, tak jak robili to od tysiąca lat.
صنعاء وشبام، مدن البيوت البرجية
Sana i Szibam, miasta domów wież
في اليمن نوع مختلف تمامًا من المدن. ففي صنعاء القديمة، التي سكنها الناس منذ أكثر من ألفين وخمسمئة سنة، ترتفع بيوت من عدّة طوابق، مبنية بالطين والآجرّ والحجر.
W Jemenie istnieje zupełnie inny rodzaj miasta. W starej Sanie, zamieszkanej od ponad dwóch i pół tysiąca lat, wznoszą się wielopiętrowe domy z gliny, wypalanej cegły i kamienia.
وتُزيَّن واجهات هذه البيوت بخطوط بيضاء من الجصّ حول النوافذ، وفوق النوافذ «قمريّات» من الزجاج الملوّن، فإذا أضيئت البيوت في الليل بدت المدينة كأنها قطعة من الحلوى.
Fasady tych domów zdobią białe linie z gipsu wokół okien, a nad oknami znajdują się "qamariyyat" z kolorowego szkła. Kiedy nocą zapalają się światła w domach, miasto wygląda jak wypiek z cukierni.
وفي وادي حضرموت تقع مدينة شبام، التي يسمّيها بعضهم «مانهاتن الصحراء»، لأنّ بيوتها الطينية العالية تتجمّع داخل سور واحد كأنها ناطحات سحاب. وقد بُنيت معظم بيوتها الحالية منذ القرن السادس عشر، وما زال الناس يرمّمونها بالطين كلّ بضع سنوات.
W dolinie Hadramaut leży miasto Szibam, które niektórzy nazywają "Manhattanem pustyni", bo jego wysokie gliniane domy tłoczą się w obrębie jednego muru jak drapacze chmur. Większość obecnych domów zbudowano od XVI wieku, a ludzie wciąż co kilka lat naprawiają je gliną.
فاس، متاهة العلم
Fez, labirynt wiedzy
أسّس إدريس الأول مدينة فاس في أواخر القرن الثامن، ثم وسّعها ابنه إدريس الثاني. وفيها سنة 859 أسّست امرأة اسمها فاطمة الفهرية جامع القرويين، الذي صار جامعة يقول عنها كثيرون إنها أقدم جامعة ما زالت تعمل في العالم.
Idrys I założył miasto Fez pod koniec VIII wieku, a jego syn Idrys II je potem powiększył. Tam w 859 roku kobieta imieniem Fatima al-Fihri założyła meczet al-Karawijjin, z którego wyrósł uniwersytet uważany przez wielu za najstarszy wciąż działający uniwersytet na świecie.
ومدينة فاس البالي من أكبر المناطق الحضرية في العالم التي لا تدخلها السيّارات، ففيها آلاف الأزقّة الضيّقة التي لا تمرّ فيها إلا الأقدام والحمير والعربات الصغيرة.
Stare miasto, Fez el-Bali, to jeden z największych na świecie obszarów miejskich zamkniętych dla samochodów. Ma tysiące wąskich zaułków, którymi przejdą tylko piesi, osły i małe wózki.
ومن أشهر معالمها دار الدباغة، حيث تُصبغ الجلود في أحواض حجرية ملوّنة منذ قرون، بالطريقة نفسها تقريبًا. ورائحة المكان قويّة، لذلك يعطي أصحاب الدكاكين الزوّار أحيانًا غصنًا من النعناع!
Jednym z jego najsłynniejszych miejsc jest garbarnia, gdzie od stuleci barwi się skóry w kolorowych kamiennych kadziach, niemal w ten sam sposób. Zapach jest mocny, dlatego sklepikarze dają czasem gościom gałązkę mięty!
مراكش، المدينة الحمراء
Marrakesz, czerwone miasto
أسّس المرابطون مدينة مراكش في القرن الحادي عشر، وسُمّيت «المدينة الحمراء» بسبب لون أسوارها وبيوتها المبنية بالطين الأحمر. وفوقها ترتفع مئذنة جامع الكتبية، التي بُنيت في القرن الثاني عشر.
Almorawidzi założyli Marrakesz w XI wieku. Nazwano go "czerwonym miastem" z powodu koloru murów i domów zbudowanych z czerwonej ziemi. Nad nim wznosi się minaret meczetu Kutubijja, zbudowany w XII wieku.
وقلب مراكش ساحة جامع الفنا، وهي ساحة كبيرة تتغيّر طوال اليوم: في الصباح باعة عصير البرتقال، وبعد الظهر الحكواتيون والموسيقيون، وفي المساء عشرات المطاعم الصغيرة التي يتصاعد منها الدخان.
Sercem Marrakeszu jest plac Dżamaa al-Fna, wielki plac, który zmienia się przez cały dzień: rano sprzedawcy soku pomarańczowego, po południu gawędziarze i muzycy, a wieczorem dziesiątki małych kramów z jedzeniem, nad którymi unosi się dym.
وقد أعلنت اليونسكو سنة 2001 الحياة الشعبية في هذه الساحة، بقصصها وموسيقاها، من روائع التراث الشفهي للإنسانية، لأنها تحفظ فنّ الحكاية الذي كاد يختفي من مدن كثيرة.
W 2001 roku UNESCO ogłosiło ludowe życie tego placu, z jego opowieściami i muzyką, arcydziełem ustnego dziedzictwa ludzkości, bo podtrzymuje ono sztukę opowiadania, która w wielu miastach prawie zanikła.
بيت حول فناء
Dom wokół dziedzińca
إذا مشيت في زقاق من أزقّة المدينة القديمة، لن ترى من البيوت إلا جدرانًا عالية وأبوابًا خشبية. فالبيت التقليدي لا ينفتح على الشارع، بل ينفتح إلى الداخل، على فناء مكشوف للسماء.
Jeśli przejdziesz jednym z zaułków starego miasta, z domów zobaczysz tylko wysokie mury i drewniane drzwi. Tradycyjny dom nie otwiera się na ulicę, lecz do środka, na dziedziniec otwarty ku niebu.
وفي وسط الفناء غالبًا نافورة أو بركة صغيرة، وحولها أشجار ليمون أو برتقال أو ياسمين. ويسمّي أهل دمشق هذا الفناء «أرض الديار»، ويسمّيه المغاربة «الرياض» إذا كانت فيه حديقة.
Pośrodku dziedzińca często stoi fontanna lub mały basen, a wokół rosną drzewka cytrynowe lub pomarańczowe albo jaśmin. Mieszkańcy Damaszku nazywają taki dziedziniec "ard al-diyar", a Marokańczycy nazywają dom "riad", jeśli jest w nim ogród.
وهذا التصميم ليس جميلًا فقط، بل هو ذكيّ أيضًا: فالفناء يحفظ خصوصية العائلة، ويجمع الهواء البارد في الليل، ويعطي الظلّ في النهار، فيبقى البيت لطيفًا في حرّ الصيف.
Taki układ jest nie tylko piękny, ale i mądry: dziedziniec chroni prywatność rodziny, nocą zbiera chłodne powietrze, a w dzień daje cień, więc w domu jest przyjemnie nawet w letnim upale.
أزقّة ضيّقة ومشربيات
Wąskie zaułki i maszrabije
يظنّ بعض الزوّار أنّ الأزقّة الضيّقة المتعرّجة دليل على الفوضى، لكنّ لها أسبابًا عملية. فالشارع الضيّق يبقى في الظلّ معظم النهار، ويخفّف الرياح والغبار.
Niektórzy goście myślą, że wąskie, kręte zaułki świadczą o bałaganie, ale mają one praktyczne powody. Wąska ulica przez większość dnia pozostaje w cieniu i osłabia wiatr i kurz.
ومن أجمل عناصر العمارة القديمة المشربية، وهي نافذة بارزة مصنوعة من قطع خشبية صغيرة متشابكة. وهي تسمح للهواء والضوء بالدخول، وتسمح لمن في الداخل برؤية الشارع دون أن يراه أحد.
Jednym z najpiękniejszych elementów dawnej architektury jest maszrabija, wystające okno z małych, splecionych ze sobą kawałków drewna. Wpuszcza powietrze i światło i pozwala tym, którzy są w środku, widzieć ulicę, samemu pozostając niewidocznym.
ويقال إنّ اسمها جاء من «الشُّرب»، لأنّ الناس كانوا يضعون فيها جرار الماء الفخارية لتبرد في الهواء. وما زالت المشربيات تزيّن بيوتًا كثيرة في القاهرة وجدّة وغيرهما.
Mówi się, że jej nazwa pochodzi od słowa "shurb", czyli picie, bo dawniej stawiano w niej gliniane dzbany z wodą, żeby chłodziły się na wietrze. Maszrabije wciąż zdobią wiele domów w Kairze, Dżuddzie i innych miastach.
الحمّام والخان
Łaźnia i chan
ولا تكتمل المدينة القديمة دون حمّام عامّ. فقد كان الحمّام مكانًا للنظافة، لكنه كان أيضًا مكانًا للقاء الأصدقاء والجيران، وتبادل الأخبار، والاستعداد للأعراس والأعياد.
Żadne stare miasto nie jest kompletne bez publicznej łaźni, czyli hammamu. Hammam był miejscem dbania o czystość, ale też miejscem spotkań z przyjaciółmi i sąsiadami, wymiany wiadomości i przygotowań do wesel i świąt.
أما الخان فهو مبنى كبير حول فناء، كان ينزل فيه التجّار مع بضائعهم ودوابّهم. ففي الطابق الأرضي المخازن والإسطبلات، وفي الطابق العلوي غرف النوم.
Chan to duży budynek wokół dziedzińca, w którym kupcy zatrzymywali się ze swoimi towarami i zwierzętami. Na parterze były magazyny i stajnie, a na piętrze sypialnie.
وكان الخان بالنسبة إلى التاجر فندقًا ومخزنًا وسوقًا في الوقت نفسه. وقد تحوّل كثير من الخانات اليوم إلى متاحف أو مطاعم أو مراكز ثقافية.
Dla kupca chan był jednocześnie hotelem, magazynem i targiem. Dziś wiele chanów zamieniło się w muzea, restauracje albo ośrodki kultury.
المدن القديمة اليوم
Stare miasta dzisiaj
أدرجت اليونسكو كثيرًا من هذه المدن في قائمة التراث العالمي، ويزورها كلّ سنة ملايين السيّاح. وهذا يجلب المال والعمل، لكنه يجلب أيضًا مشكلات جديدة.
UNESCO wpisało wiele z tych miast na Listę Światowego Dziedzictwa, a co roku odwiedzają je miliony turystów. To przynosi pieniądze i pracę, ale też nowe problemy.
فكثير من العائلات تركت البيوت القديمة إلى شقق حديثة فيها مصاعد وموقف سيّارات، وصارت بعض البيوت فنادق صغيرة للسيّاح، وتحوّلت بعض الأسواق من دكاكين الحِرف إلى محلّات للتذكارات.
Wiele rodzin opuściło stare domy i przeniosło się do nowoczesnych mieszkań z windą i parkingiem. Niektóre domy stały się małymi hotelami dla turystów, a niektóre targi zmieniły się z warsztatów rzemieślników w sklepy z pamiątkami.
ولذلك يعمل المهندسون والحرفيون وأهل الأحياء على ترميم البيوت بالمواد والطرق القديمة، وعلى إبقاء الحياة اليومية فيها، لأنّ المدينة القديمة تموت إذا صارت متحفًا بلا سكّان.
Dlatego inżynierowie, rzemieślnicy i mieszkańcy dzielnic pracują nad tym, by odnawiać domy dawnymi materiałami i metodami i by utrzymać w nich codzienne życie, bo stare miasto umiera, jeśli staje się muzeum bez mieszkańców.
كلمات المدينة القديمة
Słowa starego miasta
هذه كلمات مهمّة من عالم المدن القديمة:
Oto kilka ważnych słów ze świata starych miast:
السور: الجدار الكبير الذي يحيط بالمدينة.
Al-sur: mur miejski, wielki mur otaczający miasto.
الزقاق: شارع ضيّق، وجمعه أزقّة.
Al-zuqaq: zaułek, wąska uliczka; liczba mnoga to aziqqa.
الفناء: الساحة المكشوفة في وسط البيت.
Al-fina: dziedziniec, otwarta przestrzeń pośrodku domu.
المشربية: نافذة خشبية مشبّكة بارزة.
Al-mashrabiyya: wystające drewniane okno z kratownicą.
الخان: مبنى ينزل فيه التجّار مع بضائعهم.
Al-khan: budynek, w którym kupcy zatrzymywali się ze swoimi towarami.
الترميم: إصلاح البناء القديم مع الحفاظ على شكله.
Al-tarmim: renowacja, naprawa starego budynku z zachowaniem jego kształtu.
في النهاية
Na koniec
المدن العربية القديمة ليست حجارة جميلة فقط، بل هي طريقة كاملة في العيش: الجار قريب من جاره، والسوق على بعد خطوات، والمسجد والحمّام والفرن في الحيّ نفسه.
Stare miasta arabskie to nie tylko piękne kamienie, ale cały sposób życia: sąsiad blisko sąsiada, targ kilka kroków dalej, a meczet, łaźnia i piec w tej samej dzielnicy.
وقد عاشت هذه المدن قرونًا طويلة، ورأت حروبًا وزلازل وأوبئة، ثم عادت إليها الحياة كلّ مرّة.
Te miasta przetrwały wiele stuleci. Widziały wojny, trzęsienia ziemi i epidemie, a za każdym razem wracało do nich życie.
فإذا زرت يومًا إحدى هذه المدن، فلا تكتفِ بالمعالم المشهورة. ادخل زقاقًا صغيرًا، واشرب الشاي عند بائع عجوز، واستمع إلى أصوات الحيّ، فهناك ستعرف روح المدينة الحقيقية.
Jeśli więc kiedyś odwiedzisz jedno z tych miast, nie poprzestawaj na słynnych zabytkach. Wejdź w mały zaułek, napij się herbaty u starego sklepikarza i posłuchaj odgłosów dzielnicy, bo właśnie tam poznasz prawdziwą duszę miasta.
وتذكّر أنّ هذه الأزقّة نفسها مشى فيها قبلك تجّار وعلماء وشعراء ورحّالة منذ مئات السنين، وأنّ كلّ باب قديم تمرّ به يخفي وراءه قصّة عائلة عاشت هنا أجيالًا.
I pamiętaj, że setki lat temu tymi samymi zaułkami przed tobą chodzili kupcy, uczeni, poeci i podróżnicy, a za każdymi starymi drzwiami, obok których przechodzisz, kryje się historia rodziny, która mieszkała tam przez pokolenia.
W darmowej aplikacji posłuchasz tego tekstu, a po dotknięciu słowa zobaczysz jego tłumaczenie.
Z bloga
Learn Arabic już 1 grudnia
Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Złamane skrzydła” Khalila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.
Jeden e-mail w dniu premiery. Nic więcej.