المدن العربية القديمة

Oude Arabische steden

8 min lezen

Belangrijke woorden

  • السورstadsmuur
  • الزقاقsteeg
  • الفناءbinnenplaats
  • المشربيةhouten traliewerkvenster
  • الخانkaravanserai
  • الترميمrestauratie
  • أسواق مسقوفةoverdekte markten
  • مئذنةminaret
  • المسجد الجامعvrijdagmoskee
  • الأحياء السكنيةwoonwijken
  • قلعةcitadel
  • القوافلkaravanen
Alle 25 woorden
  • دكاكينwinkeltjes
  • حمّام عامّopenbaar badhuis
  • الطينleem
  • طوابقverdiepingen
  • الزجاج الملوّنgekleurd glas
  • ناطحات سحابwolkenkrabbers
  • ساحةplein
  • نافورةfontein
  • خصوصيةprivacy
  • التراث العالميwerelderfgoed
  • السيّاحtoeristen
  • تذكاراتsouvenirs
  • الحرفيونambachtslieden

في قلب كثير من المدن العربية الحديثة، بين الأبراج والطرق السريعة، تختبئ مدينة أخرى أقدم منها بقرون: أزقّة ضيّقة متعرّجة، وأسواق مسقوفة، ومآذن، وبيوت تنغلق على نفسها حول فناء هادئ.

In het hart van veel moderne Arabische steden, tussen de torens en de snelwegen, ligt een andere stad verborgen, eeuwen ouder: smalle kronkelende steegjes, overdekte markten, minaretten en huizen die zich naar binnen keren rond een stille binnenplaats.

في هذه المقالة نتجوّل في بعض أشهر هذه المدن، من دمشق وحلب في الشام إلى القاهرة، ومن صنعاء وشبام في اليمن إلى فاس ومراكش في المغرب، ونحاول أن نفهم كيف بُنيت، ولماذا تبدو على هذا الشكل، وما الذي بقي منها اليوم.

In dit artikel wandelen we door enkele van de beroemdste van deze steden, van Damascus en Aleppo in de Levant tot Caïro, en van Sanaa en Shibam in Jemen tot Fez en Marrakesh in Marokko. We proberen te begrijpen hoe ze werden gebouwd, waarom ze er zo uitzien en wat er vandaag van over is.

ما «المدينة القديمة»؟

Wat is een "oude stad"?

يسمّي الناس في المغرب العربي الجزء القديم من المدينة «المدينة»، وقد دخلت هذه الكلمة لغات أخرى، فصار السيّاح يقولون medina. وفي المشرق يقولون غالبًا «البلد القديمة» أو «المدينة العتيقة».

In de Maghreb noemen mensen het oude deel van de stad "al-madina", de stad, en dit woord is in andere talen terechtgekomen, zodat toeristen nu "medina" zeggen. In de Masjrek zegt men meestal "al-balad al-qadima" of "al-madina al-atiqa", de oude stad.

وكانت المدينة القديمة عادة محاطة بسور له أبواب تُغلق في الليل، ولكلّ باب اسم، يدلّ أحيانًا على المدينة التي يخرج إليها الطريق، كباب اليمن في صنعاء.

De oude stad was meestal omgeven door een muur met poorten die 's nachts dichtgingen. Elke poort had een naam, die soms liet zien naar welke stad de weg liep, zoals Bab al-Yaman, de Jemenpoort, in Sanaa.

وفي وسط المدينة غالبًا يقوم المسجد الجامع، وحوله الأسواق، ثم تمتدّ الأحياء السكنية. ولكلّ حيّ شيخه ومسجده الصغير وفرنه وسبيل مائه، حتى كأنه قرية صغيرة داخل المدينة.

In het midden van de stad stond meestal de grote moskee, met de markten eromheen, en daarna strekten de woonwijken zich uit. Elke wijk had haar eigen sjeik, haar eigen kleine moskee, haar eigen bakkersoven en haar eigen openbare waterbron, alsof het een klein dorp binnen de stad was.

دمشق، المدينة التي لا تشيخ

Damascus, de stad die niet oud wordt

تُعدّ دمشق من أقدم المدن المأهولة بلا انقطاع في العالم، فقد سكنها الناس منذ آلاف السنين، وتعاقبت عليها حضارات كثيرة، من الآراميين إلى الرومان ثم العرب.

Damascus geldt als een van de oudste onafgebroken bewoonde steden ter wereld. Er wonen al duizenden jaren mensen, en veel beschavingen hebben elkaar er opgevolgd, van de Arameeërs tot de Romeinen en daarna de Arabieren.

وفي سنة 705 تقريبًا بدأ الخليفة الأموي الوليد بن عبد الملك بناء الجامع الأموي في مكان كنيسة قديمة، فصار من أعظم المساجد في العالم الإسلامي، وما زالت فسيفساؤه الذهبية تدهش الزوّار.

Rond 705 begon de Omajjadische kalief al-Walid ibn Abd al-Malik met de bouw van de Omajjadenmoskee op de plek van een oude kerk. Ze werd een van de grootste moskeeën van de islamitische wereld, en haar gouden mozaïeken verbazen bezoekers nog altijd.

ويخترق المدينة القديمة شارع طويل يسمّيه الناس «الشارع المستقيم»، وهو شارع روماني قديم ورد ذكره حتى في العهد الجديد. وحول الجامع تمتدّ أسواق مسقوفة، أشهرها سوق الحميدية.

Door de oude stad loopt een lange straat die mensen "de Rechte Straat" noemen. Het is een oude Romeinse straat die zelfs in het Nieuwe Testament wordt genoemd. Rond de moskee liggen overdekte markten, waarvan de soek al-Hamidiyya de beroemdste is.

حلب وقلعتها

Aleppo en zijn citadel

أما حلب، منافسة دمشق التاريخية، فيتوسّطها تلّ عالٍ تقوم عليه قلعة ضخمة تُعدّ من أقدم القلاع وأكبرها في العالم. ومن أعلاها يرى الزائر المدينة كلّها ممتدّة تحته.

In het midden van Aleppo, de historische rivaal van Damascus, ligt een hoge heuvel met daarop een enorme citadel, die geldt als een van de oudste en grootste burchten ter wereld. Vanaf de top ziet de bezoeker de hele stad onder zich uitgestrekt.

واشتهرت حلب بأسواقها المسقوفة الطويلة، التي كانت من أكبر الأسواق التاريخية في العالم، وكانت محطّة مهمّة على طرق القوافل بين الشرق والغرب، ولهذا كثرت فيها الخانات.

Aleppo was beroemd om zijn lange overdekte markten, die tot de grootste historische markten ter wereld behoorden. De stad was een belangrijke halte op de karavaanroutes tussen Oost en West, en daarom waren er zoveel karavanserais.

وقد تضرّرت المدينة القديمة كثيرًا في الحرب التي بدأت سنة 2011، واحترقت أجزاء من أسواقها. لكنّ أهلها بدؤوا يرمّمونها شيئًا فشيئًا، ويعيدون فتح دكاكينها واحدًا بعد الآخر.

De oude stad raakte zwaar beschadigd in de oorlog die in 2011 begon, en delen van de markten brandden af. Maar de bewoners zijn begonnen haar beetje bij beetje te herstellen, en openen hun winkels een voor een opnieuw.

القاهرة، مدينة الألف مئذنة

Caïro, de stad van de duizend minaretten

أسّس الفاطميون مدينة القاهرة سنة 969، بجانب الفسطاط، وهي مدينة أقدم بناها العرب بعد دخولهم مصر. وبعد ذلك بسنوات قليلة بنوا الجامع الأزهر، الذي صار من أشهر مراكز العلم في العالم الإسلامي.

De Fatimiden stichtten Caïro in 969, naast Fustat, een oudere stad die de Arabieren hadden gebouwd na hun komst in Egypte. Een paar jaar later bouwden ze de al-Azharmoskee, die een van de beroemdste centra van kennis in de islamitische wereld werd.

وفي القرون التالية ملأ السلاطين والأمراء المدينة بالمساجد والمدارس والأسبلة والحمّامات، حتى سُمّيت «مدينة الألف مئذنة». ويمكن للزائر اليوم أن يمشي في شارع المعزّ فيرى في دقائق آثارًا من عصور مختلفة.

In de eeuwen daarna vulden sultans en emirs de stad met moskeeën, scholen, openbare fonteinen en badhuizen, tot ze "de stad van de duizend minaretten" werd genoemd. Vandaag kan een bezoeker door de al-Muizzstraat lopen en in een paar minuten monumenten uit verschillende tijden zien.

وأدرجت اليونسكو «القاهرة التاريخية» في قائمة التراث العالمي سنة 1979. لكنّ هذه المدينة ليست متحفًا، بل يعيش فيها الناس ويعملون ويبيعون ويشترون، كما كانوا يفعلون منذ ألف سنة.

UNESCO plaatste "het historische Caïro" in 1979 op de Werelderfgoedlijst. Maar deze stad is geen museum: mensen wonen, werken, kopen en verkopen er, zoals ze dat al duizend jaar doen.

صنعاء وشبام، مدن البيوت البرجية

Sanaa en Shibam, steden van torenhuizen

في اليمن نوع مختلف تمامًا من المدن. ففي صنعاء القديمة، التي سكنها الناس منذ أكثر من ألفين وخمسمئة سنة، ترتفع بيوت من عدّة طوابق، مبنية بالطين والآجرّ والحجر.

In Jemen bestaat een heel ander soort stad. In het oude Sanaa, dat al meer dan tweeënhalfduizend jaar bewoond is, rijzen huizen van meerdere verdiepingen op, gebouwd van leem, gebakken baksteen en steen.

وتُزيَّن واجهات هذه البيوت بخطوط بيضاء من الجصّ حول النوافذ، وفوق النوافذ «قمريّات» من الزجاج الملوّن، فإذا أضيئت البيوت في الليل بدت المدينة كأنها قطعة من الحلوى.

De gevels van deze huizen zijn versierd met witte lijnen van gips rond de ramen, en boven de ramen zitten "qamariyyat" van gekleurd glas. Als 's avonds de lichten in de huizen aangaan, lijkt de stad wel een stuk banket.

وفي وادي حضرموت تقع مدينة شبام، التي يسمّيها بعضهم «مانهاتن الصحراء»، لأنّ بيوتها الطينية العالية تتجمّع داخل سور واحد كأنها ناطحات سحاب. وقد بُنيت معظم بيوتها الحالية منذ القرن السادس عشر، وما زال الناس يرمّمونها بالطين كلّ بضع سنوات.

In de vallei van Hadramaut ligt de stad Shibam, die sommigen "het Manhattan van de woestijn" noemen, omdat de hoge lemen huizen als wolkenkrabbers binnen één muur op elkaar gepakt staan. De meeste huizen van nu zijn vanaf de zestiende eeuw gebouwd, en mensen herstellen ze nog steeds om de paar jaar met leem.

فاس، متاهة العلم

Fez, een labyrint van kennis

أسّس إدريس الأول مدينة فاس في أواخر القرن الثامن، ثم وسّعها ابنه إدريس الثاني. وفيها سنة 859 أسّست امرأة اسمها فاطمة الفهرية جامع القرويين، الذي صار جامعة يقول عنها كثيرون إنها أقدم جامعة ما زالت تعمل في العالم.

Idris I stichtte de stad Fez aan het eind van de achtste eeuw, en zijn zoon Idris II breidde haar daarna uit. Daar stichtte in 859 een vrouw die Fatima al-Fihri heette de al-Qarawiyyinmoskee, waaruit een universiteit groeide die volgens velen de oudste nog werkende universiteit ter wereld is.

ومدينة فاس البالي من أكبر المناطق الحضرية في العالم التي لا تدخلها السيّارات، ففيها آلاف الأزقّة الضيّقة التي لا تمرّ فيها إلا الأقدام والحمير والعربات الصغيرة.

De oude stad, Fez el-Bali, is een van de grootste autovrije stadsgebieden ter wereld. Ze heeft duizenden smalle steegjes waar alleen voetgangers, ezels en kleine karretjes door kunnen.

ومن أشهر معالمها دار الدباغة، حيث تُصبغ الجلود في أحواض حجرية ملوّنة منذ قرون، بالطريقة نفسها تقريبًا. ورائحة المكان قويّة، لذلك يعطي أصحاب الدكاكين الزوّار أحيانًا غصنًا من النعناع!

Een van de bekendste plekken is de leerlooierij, waar al eeuwenlang leer in gekleurde stenen kuipen wordt geverfd, bijna op dezelfde manier. De geur is sterk, dus winkeliers geven bezoekers soms een takje munt!

مراكش، المدينة الحمراء

Marrakesh, de rode stad

أسّس المرابطون مدينة مراكش في القرن الحادي عشر، وسُمّيت «المدينة الحمراء» بسبب لون أسوارها وبيوتها المبنية بالطين الأحمر. وفوقها ترتفع مئذنة جامع الكتبية، التي بُنيت في القرن الثاني عشر.

De Almoraviden stichtten Marrakesh in de elfde eeuw. Ze werd "de rode stad" genoemd vanwege de kleur van haar muren en huizen, gebouwd van rode aarde. Boven de stad rijst de minaret van de Koutoubiamoskee op, gebouwd in de twaalfde eeuw.

وقلب مراكش ساحة جامع الفنا، وهي ساحة كبيرة تتغيّر طوال اليوم: في الصباح باعة عصير البرتقال، وبعد الظهر الحكواتيون والموسيقيون، وفي المساء عشرات المطاعم الصغيرة التي يتصاعد منها الدخان.

Het hart van Marrakesh is het Djemaa el-Fnaplein, een groot plein dat de hele dag verandert: 's ochtends verkopers van sinaasappelsap, 's middags verhalenvertellers en muzikanten, en 's avonds tientallen kleine eetkraampjes waar de rook vanaf komt.

وقد أعلنت اليونسكو سنة 2001 الحياة الشعبية في هذه الساحة، بقصصها وموسيقاها، من روائع التراث الشفهي للإنسانية، لأنها تحفظ فنّ الحكاية الذي كاد يختفي من مدن كثيرة.

In 2001 riep UNESCO het volksleven op dit plein, met zijn verhalen en muziek, uit tot meesterwerk van het mondelinge erfgoed van de mensheid, omdat het de kunst van het vertellen levend houdt, die uit veel steden bijna verdwenen is.

بيت حول فناء

Een huis rond een binnenplaats

إذا مشيت في زقاق من أزقّة المدينة القديمة، لن ترى من البيوت إلا جدرانًا عالية وأبوابًا خشبية. فالبيت التقليدي لا ينفتح على الشارع، بل ينفتح إلى الداخل، على فناء مكشوف للسماء.

Als je door een van de steegjes van een oude stad loopt, zie je van de huizen alleen hoge muren en houten deuren. Het traditionele huis opent zich niet naar de straat, maar naar binnen, naar een binnenplaats die open is naar de hemel.

وفي وسط الفناء غالبًا نافورة أو بركة صغيرة، وحولها أشجار ليمون أو برتقال أو ياسمين. ويسمّي أهل دمشق هذا الفناء «أرض الديار»، ويسمّيه المغاربة «الرياض» إذا كانت فيه حديقة.

In het midden van de binnenplaats staat vaak een fontein of een klein bassin, omringd door citroen- of sinaasappelbomen of jasmijn. De mensen in Damascus noemen deze binnenplaats "ard al-diyar", en Marokkanen noemen het huis een "riad" als er een tuin is.

وهذا التصميم ليس جميلًا فقط، بل هو ذكيّ أيضًا: فالفناء يحفظ خصوصية العائلة، ويجمع الهواء البارد في الليل، ويعطي الظلّ في النهار، فيبقى البيت لطيفًا في حرّ الصيف.

Dit ontwerp is niet alleen mooi, maar ook slim: de binnenplaats beschermt de privacy van het gezin, verzamelt 's nachts koele lucht en geeft overdag schaduw, zodat het huis zelfs in de zomerhitte aangenaam blijft.

أزقّة ضيّقة ومشربيات

Smalle steegjes en mashrabiya's

يظنّ بعض الزوّار أنّ الأزقّة الضيّقة المتعرّجة دليل على الفوضى، لكنّ لها أسبابًا عملية. فالشارع الضيّق يبقى في الظلّ معظم النهار، ويخفّف الرياح والغبار.

Sommige bezoekers denken dat de smalle kronkelende steegjes een teken van wanorde zijn, maar ze hebben praktische redenen. Een smalle straat ligt het grootste deel van de dag in de schaduw en houdt wind en stof tegen.

ومن أجمل عناصر العمارة القديمة المشربية، وهي نافذة بارزة مصنوعة من قطع خشبية صغيرة متشابكة. وهي تسمح للهواء والضوء بالدخول، وتسمح لمن في الداخل برؤية الشارع دون أن يراه أحد.

Een van de mooiste elementen van de oude bouwkunst is de mashrabiya, een uitspringend venster van kleine, in elkaar grijpende stukjes hout. Het laat lucht en licht binnen, en laat de mensen binnen de straat zien zonder zelf gezien te worden.

ويقال إنّ اسمها جاء من «الشُّرب»، لأنّ الناس كانوا يضعون فيها جرار الماء الفخارية لتبرد في الهواء. وما زالت المشربيات تزيّن بيوتًا كثيرة في القاهرة وجدّة وغيرهما.

Men zegt dat de naam komt van "shurb", drinken, omdat mensen er vroeger aarden waterkruiken in zetten om het water in de bries te laten afkoelen. Mashrabiya's sieren nog steeds veel huizen in Caïro, Djedda en andere steden.

الحمّام والخان

Het badhuis en de khan

ولا تكتمل المدينة القديمة دون حمّام عامّ. فقد كان الحمّام مكانًا للنظافة، لكنه كان أيضًا مكانًا للقاء الأصدقاء والجيران، وتبادل الأخبار، والاستعداد للأعراس والأعياد.

Geen oude stad is compleet zonder een openbaar badhuis, een hammam. De hammam was een plek om je te wassen, maar ook een plek om vrienden en buren te ontmoeten, nieuws uit te wisselen en je voor te bereiden op bruiloften en feesten.

أما الخان فهو مبنى كبير حول فناء، كان ينزل فيه التجّار مع بضائعهم ودوابّهم. ففي الطابق الأرضي المخازن والإسطبلات، وفي الطابق العلوي غرف النوم.

De khan is een groot gebouw rond een binnenplaats, waar kooplieden met hun goederen en dieren overnachtten. Op de begane grond lagen de opslagruimtes en de stallen, op de verdieping erboven de slaapkamers.

وكان الخان بالنسبة إلى التاجر فندقًا ومخزنًا وسوقًا في الوقت نفسه. وقد تحوّل كثير من الخانات اليوم إلى متاحف أو مطاعم أو مراكز ثقافية.

Voor een koopman was de khan tegelijk hotel, opslagplaats en markt. Vandaag zijn veel khans musea, restaurants of culturele centra geworden.

المدن القديمة اليوم

De oude steden vandaag

أدرجت اليونسكو كثيرًا من هذه المدن في قائمة التراث العالمي، ويزورها كلّ سنة ملايين السيّاح. وهذا يجلب المال والعمل، لكنه يجلب أيضًا مشكلات جديدة.

UNESCO heeft veel van deze steden op de Werelderfgoedlijst gezet, en elk jaar bezoeken miljoenen toeristen ze. Dat brengt geld en werk, maar ook nieuwe problemen.

فكثير من العائلات تركت البيوت القديمة إلى شقق حديثة فيها مصاعد وموقف سيّارات، وصارت بعض البيوت فنادق صغيرة للسيّاح، وتحوّلت بعض الأسواق من دكاكين الحِرف إلى محلّات للتذكارات.

Veel gezinnen hebben de oude huizen verlaten voor moderne flats met lift en parkeerplaats. Sommige huizen zijn kleine hotels voor toeristen geworden, en sommige markten zijn veranderd van werkplaatsen van ambachtslieden in souvenirwinkels.

ولذلك يعمل المهندسون والحرفيون وأهل الأحياء على ترميم البيوت بالمواد والطرق القديمة، وعلى إبقاء الحياة اليومية فيها، لأنّ المدينة القديمة تموت إذا صارت متحفًا بلا سكّان.

Daarom werken ingenieurs, ambachtslieden en buurtbewoners eraan om de huizen met de oude materialen en methoden te herstellen, en om het dagelijks leven erin gaande te houden, want een oude stad sterft als ze een museum zonder bewoners wordt.

كلمات المدينة القديمة

Woorden van de oude stad

هذه كلمات مهمّة من عالم المدن القديمة:

Hier zijn een paar belangrijke woorden uit de wereld van de oude steden:

  • السور: الجدار الكبير الذي يحيط بالمدينة.

    Al-sur: de stadsmuur, de grote muur rond de stad.

  • الزقاق: شارع ضيّق، وجمعه أزقّة.

    Al-zuqaq: het steegje, een smalle straat; het meervoud is aziqqa.

  • الفناء: الساحة المكشوفة في وسط البيت.

    Al-fina: de binnenplaats, de open ruimte in het midden van het huis.

  • المشربية: نافذة خشبية مشبّكة بارزة.

    Al-mashrabiyya: een uitspringend houten traliewerkvenster.

  • الخان: مبنى ينزل فيه التجّار مع بضائعهم.

    Al-khan: een gebouw waar kooplieden met hun goederen overnachtten.

  • الترميم: إصلاح البناء القديم مع الحفاظ على شكله.

    Al-tarmim: de restauratie, het herstellen van een oud gebouw met behoud van zijn vorm.

في النهاية

Tot slot

المدن العربية القديمة ليست حجارة جميلة فقط، بل هي طريقة كاملة في العيش: الجار قريب من جاره، والسوق على بعد خطوات، والمسجد والحمّام والفرن في الحيّ نفسه.

De oude Arabische steden zijn niet alleen mooie stenen, maar een hele manier van leven: buur dicht bij buur, de markt op een paar stappen, de moskee, het badhuis en de bakkersoven in dezelfde wijk.

وقد عاشت هذه المدن قرونًا طويلة، ورأت حروبًا وزلازل وأوبئة، ثم عادت إليها الحياة كلّ مرّة.

Deze steden hebben vele eeuwen geleefd. Ze hebben oorlogen, aardbevingen en epidemieën gezien, en elke keer is het leven teruggekeerd.

فإذا زرت يومًا إحدى هذه المدن، فلا تكتفِ بالمعالم المشهورة. ادخل زقاقًا صغيرًا، واشرب الشاي عند بائع عجوز، واستمع إلى أصوات الحيّ، فهناك ستعرف روح المدينة الحقيقية.

Dus als je ooit een van deze steden bezoekt, neem dan geen genoegen met de beroemde bezienswaardigheden. Loop een klein steegje in, drink thee bij een oude winkelier en luister naar de geluiden van de wijk, want daar leer je de echte ziel van de stad kennen.

وتذكّر أنّ هذه الأزقّة نفسها مشى فيها قبلك تجّار وعلماء وشعراء ورحّالة منذ مئات السنين، وأنّ كلّ باب قديم تمرّ به يخفي وراءه قصّة عائلة عاشت هنا أجيالًا.

En bedenk dat honderden jaren geleden al kooplieden, geleerden, dichters en reizigers door dezelfde steegjes liepen, en dat achter elke oude deur waar je langs komt het verhaal schuilgaat van een familie die er generaties lang heeft gewoond.

In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.

Van de blog

Learn Arabic komt op 1 december

De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.

Eén mail als de app uit is. Verder niets.

Meer Arabische teksten