بيت الحكمة

Het Huis der Wijsheid

7 min lezen

Belangrijke woorden

  • الحكمةwijsheid
  • المعرفةkennis
  • الترجمةvertaling
  • ترجمvertalen
  • المترجمvertaler
  • الكتبboeken
  • مكتبةbibliotheek
  • المخطوطاتhandschriften
  • الناسخkopiist
  • العلماءgeleerden
  • المؤرّخونhistorici
  • الخليفةkalief
Alle 25 woorden
  • قصرpaleis
  • التجّارhandelaars
  • الطبّgeneeskunde
  • الرياضياتwiskunde
  • الفلكsterrenkunde
  • الفلسفةfilosofie
  • الهندسةmeetkunde
  • الجبرalgebra
  • المرصدsterrenwacht
  • النجومsterren
  • محيط الأرضomtrek van de aarde
  • حبرinkt
  • نهرrivier

في القرن التاسع الميلادي كانت بغداد من أكبر مدن العالم وأغناها، وكانت أيضًا مدينة الكتب والعلماء. وفي قلب هذه الحياة العلمية كان مكان يُسمّى «بيت الحكمة».

In de negende eeuw was Bagdad een van de grootste en rijkste steden ter wereld, en het was ook een stad van boeken en geleerden. In het hart van dat geleerde leven lag een plek die het "Huis der Wijsheid" werd genoemd.

في هذه المقالة نتعرّف على بغداد في زمن العبّاسيين، وعلى حركة الترجمة الكبيرة التي نقلت علوم اليونان والفرس والهند إلى العربية، وعلى بعض العلماء الذين عملوا فيها، ثم نرى كيف وصلت هذه المعرفة إلى أوروبا.

In dit artikel leren we Bagdad kennen in de tijd van de Abbasiden, en de grote vertaalbeweging die de wetenschappen van de Grieken, de Perzen en India naar het Arabisch bracht. We ontmoeten enkele geleerden die erin werkten, en zien daarna hoe deze kennis Europa bereikte.

بغداد، مدينة السلام

Bagdad, de Stad van de Vrede

بدأ الخليفة العبّاسي أبو جعفر المنصور بناء مدينة بغداد سنة 762 على نهر دجلة، وسمّاها «مدينة السلام». وكان قلبها القديم مدينة مدوّرة لها أربعة أبواب.

De Abbasidische kalief Abu Jafar al-Mansur begon in 762 met de bouw van de stad Bagdad aan de rivier de Tigris, en noemde haar "Madinat al-Salam", de Stad van de Vrede. Het oude hart was een ronde stad met vier poorten.

وكان مكان بغداد مناسبًا جدًّا للتجارة، فهي قريبة من نهرَي دجلة والفرات، وتصل إليها الطرق من فارس والشام والجزيرة العربية. فوصل إليها التجّار والسلع من الصين إلى أفريقيا.

De ligging van Bagdad was ideaal voor de handel: de stad ligt dicht bij de twee rivieren, de Tigris en de Eufraat, en er kwamen wegen uit Perzië, de Levant en Arabië samen. Zo kwamen er kooplieden en goederen van China tot Afrika.

وبسرعة كبيرة صارت بغداد مدينة ضخمة يسكنها مئات الآلاف من الناس، وفيها أسواق ومساجد وقصور ومستشفيات، ويعيش فيها العرب والفرس والسريان واليهود وغيرهم.

Heel snel werd Bagdad een enorme stad met honderdduizenden inwoners, met markten, moskeeën, paleizen en ziekenhuizen, waar Arabieren, Perzen, Syriërs, Joden en anderen samenleefden.

ما بيت الحكمة؟

Wat was het Huis der Wijsheid?

بيت الحكمة كان في الأصل مكتبة في قصر الخلفاء، تُحفظ فيها الكتب، ويعمل فيها النُّسّاخ والمترجمون. ويبدو أنه بدأ في زمن هارون الرشيد أو قبله، ثم كبر كثيرًا في زمن ابنه المأمون، الذي حكم من سنة 813 إلى سنة 833.

Het Huis der Wijsheid was oorspronkelijk een bibliotheek in het paleis van de kaliefen, waar boeken werden bewaard en waar kopiisten en vertalers werkten. Het begon blijkbaar in de tijd van Harun al-Rashid of nog eerder, en groeide daarna sterk in de tijd van zijn zoon al-Mamun, die regeerde van 813 tot 833.

ولا يعرف المؤرّخون اليوم كلّ تفاصيل هذا المكان: هل كان مكتبة كبيرة فقط، أم مركزًا للبحث والتعليم أيضًا؟ فالمصادر القديمة قليلة، وبعضها كُتب بعد ذلك بزمن طويل.

Historici kennen vandaag niet alle details van deze plek: was het alleen een grote bibliotheek, of ook een centrum voor onderzoek en onderwijs? De oude bronnen zijn schaars, en sommige werden pas lang daarna geschreven.

لكنّ الأمر المؤكّد أنّ بغداد في ذلك الزمن عرفت حركة علمية لم يعرف العالم مثلها من قبل، وأنّ اسم «بيت الحكمة» صار رمزًا لهذه الحركة كلّها.

Maar zeker is dat Bagdad in die tijd een beweging van kennis meemaakte zoals de wereld nog nooit had gezien, en dat de naam "Huis der Wijsheid" het symbool van die hele beweging werd.

حركة الترجمة

De vertaalbeweging

كان الخلفاء والوزراء والأغنياء في بغداد يدفعون أموالًا كثيرة لشراء الكتب القديمة وترجمتها إلى العربية. وكانوا يرسلون الرسل أحيانًا إلى بلاد الروم للبحث عن المخطوطات.

Kaliefen, ministers en rijke mensen in Bagdad betaalden grote bedragen om oude boeken te kopen en in het Arabisch te laten vertalen. Soms stuurden ze zelfs gezanten naar Byzantium om naar handschriften te zoeken.

فتُرجمت كتب في الطبّ والرياضيات والفلك والفلسفة من اليونانية والفارسية والسنسكريتية والسريانية. ومن أشهرها كتب أرسطو وجالينوس، وكتاب «الأصول» لإقليدس في الهندسة، وكتاب بطليموس في الفلك الذي سمّاه العرب «المجسطي».

Zo werden boeken over geneeskunde, wiskunde, sterrenkunde en filosofie vertaald uit het Grieks, het Perzisch, het Sanskriet en het Syrisch. Tot de beroemdste behoorden de werken van Aristoteles en Galenus, de "Elementen" van Euclides over meetkunde en het sterrenkundeboek van Ptolemaeus, dat de Arabieren "al-Majisti" noemden, de Almagest.

واستمرّت هذه الحركة نحو قرنين من الزمن. ولم يكن هدفها حفظ الكتب فقط، بل فهمها ونقدها، والبناء عليها، وإضافة أفكار جديدة إليها.

Deze beweging duurde ongeveer twee eeuwen. Het doel was niet alleen om boeken te bewaren, maar om ze te begrijpen, te bekritiseren, erop voort te bouwen en er nieuwe ideeën aan toe te voegen.

حنين بن إسحاق

Hunayn ibn Ishaq

من أشهر المترجمين في هذا العصر حنين بن إسحاق، وهو طبيب مسيحي من مدينة الحيرة في العراق. وكان يعرف العربية والسريانية واليونانية والفارسية.

Een van de beroemdste vertalers van deze tijd was Hunayn ibn Ishaq, een christelijke arts uit de stad al-Hira in Irak. Hij kende Arabisch, Syrisch, Grieks en Perzisch.

ترجم حنين كثيرًا من كتب جالينوس في الطبّ، وكان دقيقًا جدًّا في عمله: فكان يجمع عدّة نسخ من الكتاب الواحد، ويقارن بينها، قبل أن يبدأ الترجمة.

Hunayn vertaalde veel medische boeken van Galenus en werkte heel zorgvuldig: voordat hij begon te vertalen, verzamelde hij verschillende afschriften van hetzelfde boek en vergeleek hij ze.

ويروي بعض المؤرّخين أنّ المأمون كان يعطيه من الذهب بوزن الكتب التي يترجمها. وسواء أكانت هذه القصّة صحيحة أم لا، فهي تدلّ على قيمة الترجمة والمعرفة في ذلك الزمن.

Sommige historici vertellen dat al-Mamun hem het gewicht van de vertaalde boeken in goud betaalde. Of dit verhaal nu waar is of niet, het laat zien hoeveel waarde men toen aan vertalen en kennis hechtte.

ثابت بن قرّة

Thabit ibn Qurra

ومن المترجمين الكبار أيضًا ثابت بن قرّة، وهو من مدينة حرّان. وكان رياضيًا وفلكيًا، وترجم كتبًا كثيرة في الرياضيات من اليونانية إلى العربية.

Een andere grote vertaler was Thabit ibn Qurra, uit de stad Harran. Hij was wiskundige en sterrenkundige, en vertaalde veel wiskundeboeken uit het Grieks in het Arabisch.

ولم يكن ثابت مترجمًا فقط، بل كتب أيضًا أبحاثًا جديدة في الهندسة والأعداد. وهذا يوضّح طبيعة هذه الحركة: كان المترجم في كثير من الأحيان عالمًا هو نفسه.

Thabit was niet alleen vertaler: hij schreef ook nieuwe studies over meetkunde en getallen. Dat toont het karakter van de beweging: heel vaak was de vertaler zelf een geleerde.

الكندي، فيلسوف العرب

Al-Kindi, de filosoof van de Arabieren

ومن أبرز علماء بغداد في ذلك القرن يعقوب بن إسحاق الكندي، الذي يُلقَّب بـ«فيلسوف العرب»، لأنه من أوائل الفلاسفة الذين كتبوا بالعربية.

Een van de meest vooraanstaande geleerden van Bagdad in die eeuw was Yaqub ibn Ishaq al-Kindi, die "de filosoof van de Arabieren" wordt genoemd, omdat hij een van de eerste filosofen was die in het Arabisch schreven.

كتب الكندي في موضوعات كثيرة جدًّا: في الفلسفة، والرياضيات، والطبّ، والموسيقى، والضوء. وكان يرى أنّ الإنسان يجب أن يقبل الحقيقة من أيّ مكان جاءت.

Al-Kindi schreef over heel veel onderwerpen: filosofie, wiskunde, geneeskunde, muziek en licht. Hij vond dat de mens de waarheid moet aanvaarden, waar die ook vandaan komt.

ومن أعماله المشهورة رسالة في فكّ الرسائل السرّية، شرح فيها طريقة تعتمد على حساب تكرار الحروف في اللغة. وهي من أقدم ما نعرفه عن هذه الطريقة في علم التشفير.

Een van zijn bekende werken is een verhandeling over het ontcijferen van geheime berichten, waarin hij een methode uitlegde die gebaseerd is op tellen hoe vaak elke letter in een taal voorkomt. Het is een van de oudste beschrijvingen die we kennen van deze methode in de wetenschap van geheimschriften.

الخوارزمي وبنو موسى

Al-Khwarizmi en de Banu Musa

وفي بغداد أيضًا عمل محمد بن موسى الخوارزمي، الذي كتب في الحساب والجبر والفلك والجغرافيا، ومن اسمه جاءت كلمة «الخوارزمية» التي نستعملها اليوم.

In Bagdad werkte ook Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, die schreef over rekenkunde, algebra, sterrenkunde en aardrijkskunde, en van wiens naam het woord "algoritme" komt dat we vandaag gebruiken.

وكان هناك ثلاثة إخوة يُسمَّون «بني موسى»، وهم أبناء موسى بن شاكر. وقد كتبوا «كتاب الحيل»، ووصفوا فيه أكثر من مئة آلة ذكية تعمل بالماء والهواء، مثل أوانٍ عجيبة ونوافير ومصابيح.

Er waren ook drie broers die bekendstonden als de "Banu Musa", de zonen van Musa ibn Shakir. Zij schreven het "Boek van vernuftige toestellen", waarin ze meer dan honderd slimme machines beschreven die op water en lucht werkten, zoals bedriegkannen, fonteinen en lampen.

وكان بنو موسى أغنياء، فكانوا ينفقون أموالهم على شراء الكتب ودفع أجور المترجمين، ومنهم ثابت بن قرّة نفسه.

De Banu Musa waren rijk, en ze gaven hun geld uit aan het kopen van boeken en het betalen van vertalers, onder wie Thabit ibn Qurra zelf.

المراصد وقياس الأرض

Sterrenwachten en het meten van de aarde

اهتمّ المأمون كثيرًا بعلم الفلك، فبنى مرصدًا في بغداد ومرصدًا آخر على جبل قاسيون في دمشق. وكان الفلكيون فيهما يراقبون الشمس والقمر والنجوم، ويصحّحون الجداول القديمة.

Al-Mamun was zeer geïnteresseerd in sterrenkunde. Daarom bouwde hij een sterrenwacht in Bagdad en een andere op de berg Qasiyun in Damascus. De sterrenkundigen daar bestudeerden de zon, de maan en de sterren, en verbeterden de oude tabellen.

وأراد المأمون أن يعرف حجم الأرض، فأرسل فريقًا من العلماء إلى سهل سنجار، في شمال العراق اليوم. فمشى العلماء في الصحراء نحو الشمال ونحو الجنوب، وقاسوا المسافة التي تقابل درجة واحدة من محيط الأرض.

Al-Mamun wilde weten hoe groot de aarde is, dus stuurde hij een groep geleerden naar de vlakte van Sinjar, in wat nu Noord-Irak is. De geleerden liepen door de woestijn naar het noorden en naar het zuiden, en maten de afstand die overeenkomt met één graad van de omtrek van de aarde.

ومن هذا القياس حسبوا محيط الأرض كلّها، وكانت النتيجة قريبة جدًّا من الحقيقة. وهذا عمل كبير، لأنه تمّ قبل أكثر من ألف ومئة سنة، بلا أقمار صناعية ولا آلات حديثة.

Uit deze meting berekenden ze de omtrek van de hele aarde, en de uitkomst lag heel dicht bij de werkelijkheid. Dat was een grote prestatie, want het gebeurde meer dan elfhonderd jaar geleden, zonder satellieten of moderne instrumenten.

أسماء عربية في السماء

Arabische namen aan de hemel

بقي أثر هذه الحركة في السماء نفسها! فكثير من النجوم المشهورة لها أسماء عربية في كلّ لغات العالم تقريبًا.

Het spoor van deze beweging is aan de hemel zelf gebleven! Veel beroemde sterren hebben in bijna alle talen ter wereld een Arabische naam.

فاسم النجم Aldebaran جاء من «الدَّبَران»، أي التابع، لأنه يتبع مجموعة نجوم الثريّا. واسم Altair جاء من «الطائر»، واسم Vega جاء من «الواقع»، أي النسر الواقع.

De naam van de ster Aldebaran komt van "al-dabaran", de volger, omdat hij de sterrenhoop van de Pleiaden volgt. De naam Altair komt van "al-tair", de vliegende, en de naam Wega van "al-waqi", de neerduikende, dat wil zeggen de neerduikende arend.

وحتى اسم Betelgeuse جاء من كلمات عربية هي «يد الجوزاء»، لكنّ الأوروبيين أخطؤوا في قراءتها. فإذا نظرت إلى السماء في الليل، فأنت ترى قطعة من تاريخ بغداد.

Zelfs de naam Betelgeuze komt van Arabische woorden, "yad al-jawza", de hand van al-Jawza, maar Europeanen lazen ze verkeerd. Wie 's nachts naar de hemel kijkt, ziet dus een stukje geschiedenis van Bagdad.

سقوط بغداد

De val van Bagdad

بقيت بغداد مركزًا للعلم قرونًا طويلة، لكنّ قوّة الخلافة العبّاسية ضعفت مع الوقت. وفي سنة 1258 حاصر المغول بقيادة هولاكو مدينة بغداد، ثم دخلوها.

Bagdad bleef eeuwenlang een centrum van kennis, maar de macht van het Abbasidische kalifaat werd in de loop van de tijd zwakker. In 1258 belegerden de Mongolen onder leiding van Hulagu Bagdad en trokken daarna de stad binnen.

قُتل كثير من الناس، وأُحرقت المكتبات، وضاعت كتب لا نعرف عددها. وتقول روايات قديمة إنّ ماء دجلة صار أسود من حبر الكتب التي أُلقيت فيه.

Veel mensen werden gedood, de bibliotheken werden verbrand en er gingen boeken verloren in een aantal dat we niet kennen. Oude verhalen zeggen dat het water van de Tigris zwart werd van de inkt van de boeken die erin werden gegooid.

لكنّ المعرفة لم تمت، لأنّ كثيرًا من هذه الكتب كانت قد نُسخت من قبل، وانتشرت في القاهرة ودمشق وقرطبة وسمرقند وغيرها من المدن.

Maar de kennis stierf niet, want veel van deze boeken waren al eerder overgeschreven en hadden zich verspreid naar Caïro, Damascus, Córdoba, Samarkand en andere steden.

من العربية إلى اللاتينية

Van het Arabisch naar het Latijn

في القرن الثاني عشر بدأت حركة ترجمة جديدة، لكن في الاتجاه المعاكس هذه المرّة: من العربية إلى اللاتينية. وكان من أهمّ مراكزها مدينة طليطلة في إسبانيا.

In de twaalfde eeuw begon een nieuwe vertaalbeweging, maar dit keer in de omgekeerde richting: van het Arabisch naar het Latijn. Een van de belangrijkste centra was de stad Toledo in Spanje.

وكان من أشهر المترجمين هناك جيرارد الكريموني، وهو إيطالي ترجم عشرات الكتب العربية إلى اللاتينية، ومنها «المجسطي» وكتب في الطبّ والرياضيات.

Een van de beroemdste vertalers daar was Gerard van Cremona, een Italiaan die tientallen Arabische boeken in het Latijn vertaalde, waaronder de Almagest en boeken over geneeskunde en wiskunde.

وهكذا عادت كتب اليونان إلى أوروبا، لكن بعد أن مرّت بالعربية، وأضاف إليها العلماء العرب والمسلمون شروحًا وأفكارًا جديدة كثيرة.

Zo keerden de boeken van de Grieken terug naar Europa, maar pas nadat ze door het Arabisch waren gegaan, en nadat Arabische en islamitische geleerden er veel commentaren en nieuwe ideeën aan hadden toegevoegd.

كلمات من المقالة

Woorden uit het artikel

هذه كلمات مهمّة من عالم بيت الحكمة:

Hier zijn een paar belangrijke woorden uit de wereld van het Huis der Wijsheid:

  • الترجمة: نقل الكلام من لغة إلى لغة أخرى.

    Al-tarjama: de vertaling, woorden van de ene taal naar de andere overbrengen.

  • المخطوطة: كتاب قديم مكتوب باليد.

    Al-makhtuta: het handschrift, een oud boek dat met de hand is geschreven.

  • الناسخ: الشخص الذي ينقل الكتب بخطّ يده.

    Al-nasikh: de kopiist, iemand die boeken met de hand overschrijft.

  • المرصد: مكان لمراقبة النجوم والكواكب.

    Al-marsad: de sterrenwacht, een plek om sterren en planeten te bekijken.

  • الفلك: علم الشمس والقمر والنجوم.

    Al-falak: de sterrenkunde, de wetenschap van de zon, de maan en de sterren.

  • الحكمة: المعرفة العميقة، وكانت تعني أيضًا الفلسفة.

    Al-hikma: de wijsheid, diepe kennis; vroeger betekende het ook filosofie.

في النهاية

Tot slot

لم يكن بيت الحكمة مجرّد مبنى فيه كتب، بل كان فكرة: أنّ المعرفة تكبر عندما تلتقي اللغات والثقافات، وعندما يقرأ الناس ما كتبه غيرهم ويضيفون إليه.

Het Huis der Wijsheid was niet alleen een gebouw vol boeken, maar een idee: dat kennis groeit wanneer talen en culturen elkaar ontmoeten, en wanneer mensen lezen wat anderen hebben geschreven en er iets aan toevoegen.

فقد عمل في بغداد مسلمون ومسيحيون وصابئة، وعرب وفرس وغيرهم، وكانوا جميعًا يكتبون بالعربية، التي صارت في ذلك الزمن لغة العلم في جزء كبير من العالم.

In Bagdad werkten moslims, christenen en Sabiërs zij aan zij, Arabieren, Perzen en anderen, en ze schreven allemaal in het Arabisch, dat in die tijd de taal van de wetenschap werd in een groot deel van de wereld.

واليوم، كلّما استعملنا كلمة مثل «الجبر» أو «الخوارزمية»، أو نظرنا إلى نجم له اسم عربي، فإننا نتذكّر تلك المدينة على نهر دجلة، وذلك البيت الذي جمع الحكمة من كلّ مكان.

Telkens als we vandaag een woord als "algebra" of "algoritme" gebruiken, of naar een ster met een Arabische naam kijken, denken we terug aan die stad aan de Tigris, en aan dat huis dat de wijsheid van overal bijeenbracht.

In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.

Van de blog

Learn Arabic komt op 1 december

De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.

Eén mail als de app uit is. Verder niets.

Meer Arabische teksten