بيت الحكمة

Beytülhikme

7 dk okuma

Önemli kelimeler

  • الحكمةbilgelik
  • المعرفةbilgi
  • الترجمةçeviri
  • ترجمçevirmek
  • المترجمçevirmen
  • الكتبkitaplar
  • مكتبةkütüphane
  • المخطوطاتel yazmaları
  • الناسخmüstensih
  • العلماءâlimler
  • المؤرّخونtarihçiler
  • الخليفةhalife
Tüm kelimeler (25)
  • قصرsaray
  • التجّارtüccarlar
  • الطبّtıp
  • الرياضياتmatematik
  • الفلكastronomi
  • الفلسفةfelsefe
  • الهندسةgeometri
  • الجبرcebir
  • المرصدgözlemevi
  • النجومyıldızlar
  • محيط الأرضDünya'nın çevresi
  • حبرmürekkep
  • نهرnehir

في القرن التاسع الميلادي كانت بغداد من أكبر مدن العالم وأغناها، وكانت أيضًا مدينة الكتب والعلماء. وفي قلب هذه الحياة العلمية كان مكان يُسمّى «بيت الحكمة».

Dokuzuncu yüzyılda Bağdat dünyanın en büyük ve en zengin şehirlerinden biriydi; aynı zamanda kitapların ve âlimlerin şehriydi. Bu ilim hayatının kalbinde "Beytülhikme", yani "Hikmet Evi" denen bir yer vardı.

في هذه المقالة نتعرّف على بغداد في زمن العبّاسيين، وعلى حركة الترجمة الكبيرة التي نقلت علوم اليونان والفرس والهند إلى العربية، وعلى بعض العلماء الذين عملوا فيها، ثم نرى كيف وصلت هذه المعرفة إلى أوروبا.

Bu yazıda Abbasiler dönemindeki Bağdat'ı ve Yunanlıların, Farsların ve Hindistan'ın bilimlerini Arapçaya aktaran büyük tercüme hareketini tanıyacağız. Bu harekette çalışan bazı âlimlerle tanışacak, sonra da bu bilginin Avrupa'ya nasıl ulaştığını göreceğiz.

بغداد، مدينة السلام

Bağdat, Barış Şehri

بدأ الخليفة العبّاسي أبو جعفر المنصور بناء مدينة بغداد سنة 762 على نهر دجلة، وسمّاها «مدينة السلام». وكان قلبها القديم مدينة مدوّرة لها أربعة أبواب.

Abbasi halifesi Ebû Cafer el-Mansûr, Bağdat şehrini 762'de Dicle Nehri kıyısında kurmaya başladı ve ona "Madinat al-Salam", yani Barış Şehri adını verdi. Şehrin eski kalbi dört kapılı, yuvarlak bir şehirdi.

وكان مكان بغداد مناسبًا جدًّا للتجارة، فهي قريبة من نهرَي دجلة والفرات، وتصل إليها الطرق من فارس والشام والجزيرة العربية. فوصل إليها التجّار والسلع من الصين إلى أفريقيا.

Bağdat'ın yeri ticaret için çok elverişliydi: Dicle ve Fırat nehirlerine yakındı, İran'dan, Şam'dan ve Arap Yarımadası'ndan gelen yollar oraya ulaşıyordu. Böylece Çin'den Afrika'ya kadar tüccarlar ve mallar oraya geldi.

وبسرعة كبيرة صارت بغداد مدينة ضخمة يسكنها مئات الآلاف من الناس، وفيها أسواق ومساجد وقصور ومستشفيات، ويعيش فيها العرب والفرس والسريان واليهود وغيرهم.

Bağdat çok kısa sürede yüz binlerce kişinin yaşadığı dev bir şehre dönüştü. Çarşıları, camileri, sarayları ve hastaneleri vardı; Araplar, Farslar, Süryaniler, Yahudiler ve başkaları orada birlikte yaşıyordu.

ما بيت الحكمة؟

Beytülhikme neydi?

بيت الحكمة كان في الأصل مكتبة في قصر الخلفاء، تُحفظ فيها الكتب، ويعمل فيها النُّسّاخ والمترجمون. ويبدو أنه بدأ في زمن هارون الرشيد أو قبله، ثم كبر كثيرًا في زمن ابنه المأمون، الذي حكم من سنة 813 إلى سنة 833.

Beytülhikme aslında halifelerin sarayında, kitapların saklandığı, müstensihlerin ve mütercimlerin çalıştığı bir kütüphaneydi. Görünüşe göre Hârûnürreşîd döneminde ya da daha önce başladı, sonra oğlu Me'mûn döneminde çok büyüdü. Me'mûn 813'ten 833'e kadar hüküm sürdü.

ولا يعرف المؤرّخون اليوم كلّ تفاصيل هذا المكان: هل كان مكتبة كبيرة فقط، أم مركزًا للبحث والتعليم أيضًا؟ فالمصادر القديمة قليلة، وبعضها كُتب بعد ذلك بزمن طويل.

Tarihçiler bugün bu yerin bütün ayrıntılarını bilmiyor: Yalnızca büyük bir kütüphane miydi, yoksa aynı zamanda bir araştırma ve öğretim merkezi mi? Eski kaynaklar azdır ve bazıları çok sonra yazılmıştır.

لكنّ الأمر المؤكّد أنّ بغداد في ذلك الزمن عرفت حركة علمية لم يعرف العالم مثلها من قبل، وأنّ اسم «بيت الحكمة» صار رمزًا لهذه الحركة كلّها.

Ama kesin olan şu ki o dönemde Bağdat, dünyanın daha önce benzerini görmediği bir ilim hareketine sahne oldu ve "Beytülhikme" adı bu hareketin tamamının simgesi hâline geldi.

حركة الترجمة

Tercüme hareketi

كان الخلفاء والوزراء والأغنياء في بغداد يدفعون أموالًا كثيرة لشراء الكتب القديمة وترجمتها إلى العربية. وكانوا يرسلون الرسل أحيانًا إلى بلاد الروم للبحث عن المخطوطات.

Bağdat'taki halifeler, vezirler ve zenginler eski kitapları satın almak ve Arapçaya çevirtmek için büyük paralar harcıyordu. Bazen el yazmalarını aramak için Bizans topraklarına elçiler bile gönderiyorlardı.

فتُرجمت كتب في الطبّ والرياضيات والفلك والفلسفة من اليونانية والفارسية والسنسكريتية والسريانية. ومن أشهرها كتب أرسطو وجالينوس، وكتاب «الأصول» لإقليدس في الهندسة، وكتاب بطليموس في الفلك الذي سمّاه العرب «المجسطي».

Böylece tıp, matematik, astronomi ve felsefe kitapları Yunancadan, Farsçadan, Sanskritçeden ve Süryaniceden çevrildi. Bunların en ünlüleri arasında Aristoteles'in ve Galenos'un eserleri, Öklid'in geometri kitabı "Elemanlar" ve Batlamyus'un Arapların "al-Majisti" dediği astronomi kitabı vardı.

واستمرّت هذه الحركة نحو قرنين من الزمن. ولم يكن هدفها حفظ الكتب فقط، بل فهمها ونقدها، والبناء عليها، وإضافة أفكار جديدة إليها.

Bu hareket yaklaşık iki yüzyıl sürdü. Amacı yalnızca kitapları korumak değil, onları anlamak, eleştirmek, üzerine yeni şeyler inşa etmek ve onlara yeni fikirler eklemekti.

حنين بن إسحاق

Huneyn bin İshak

من أشهر المترجمين في هذا العصر حنين بن إسحاق، وهو طبيب مسيحي من مدينة الحيرة في العراق. وكان يعرف العربية والسريانية واليونانية والفارسية.

Bu çağın en ünlü mütercimlerinden biri, Irak'taki Hîre şehrinden Hristiyan bir hekim olan Huneyn bin İshak'tır. Arapça, Süryanice, Yunanca ve Farsça biliyordu.

ترجم حنين كثيرًا من كتب جالينوس في الطبّ، وكان دقيقًا جدًّا في عمله: فكان يجمع عدّة نسخ من الكتاب الواحد، ويقارن بينها، قبل أن يبدأ الترجمة.

Huneyn, Galenos'un tıp kitaplarının pek çoğunu çevirdi ve işinde çok titizdi: Çeviriye başlamadan önce aynı kitabın birkaç nüshasını toplar ve onları karşılaştırırdı.

ويروي بعض المؤرّخين أنّ المأمون كان يعطيه من الذهب بوزن الكتب التي يترجمها. وسواء أكانت هذه القصّة صحيحة أم لا، فهي تدلّ على قيمة الترجمة والمعرفة في ذلك الزمن.

Bazı tarihçiler, Me'mûn'un ona çevirdiği kitapların ağırlığınca altın verdiğini anlatır. Bu hikâye doğru olsun ya da olmasın, o dönemde tercümeye ve bilgiye ne kadar değer verildiğini gösterir.

ثابت بن قرّة

Sâbit bin Kurre

ومن المترجمين الكبار أيضًا ثابت بن قرّة، وهو من مدينة حرّان. وكان رياضيًا وفلكيًا، وترجم كتبًا كثيرة في الرياضيات من اليونانية إلى العربية.

Büyük mütercimlerden biri de Harran şehrinden Sâbit bin Kurre'dir. Matematikçi ve gökbilimciydi; matematik üzerine pek çok kitabı Yunancadan Arapçaya çevirdi.

ولم يكن ثابت مترجمًا فقط، بل كتب أيضًا أبحاثًا جديدة في الهندسة والأعداد. وهذا يوضّح طبيعة هذه الحركة: كان المترجم في كثير من الأحيان عالمًا هو نفسه.

Sâbit yalnızca bir mütercim değildi; geometri ve sayılar üzerine yeni çalışmalar da yazdı. Bu, hareketin doğasını gösterir: Mütercim çoğu zaman kendisi de bir âlimdi.

الكندي، فيلسوف العرب

Kindî, Arapların filozofu

ومن أبرز علماء بغداد في ذلك القرن يعقوب بن إسحاق الكندي، الذي يُلقَّب بـ«فيلسوف العرب»، لأنه من أوائل الفلاسفة الذين كتبوا بالعربية.

O yüzyılda Bağdat'ın en seçkin âlimlerinden biri de Yakub bin İshak el-Kindî'dir. Ona "Arapların filozofu" denir, çünkü Arapça yazan ilk filozoflardan biridir.

كتب الكندي في موضوعات كثيرة جدًّا: في الفلسفة، والرياضيات، والطبّ، والموسيقى، والضوء. وكان يرى أنّ الإنسان يجب أن يقبل الحقيقة من أيّ مكان جاءت.

Kindî çok sayıda konuda yazdı: felsefe, matematik, tıp, musiki ve ışık. İnsanın hakikati nereden gelirse gelsin kabul etmesi gerektiğine inanıyordu.

ومن أعماله المشهورة رسالة في فكّ الرسائل السرّية، شرح فيها طريقة تعتمد على حساب تكرار الحروف في اللغة. وهي من أقدم ما نعرفه عن هذه الطريقة في علم التشفير.

Ünlü eserlerinden biri, şifreli mektupları çözmek üzerine yazdığı bir risaledir. Bu risalede bir dilde her harfin ne sıklıkla geçtiğini saymaya dayanan bir yöntem anlattı. Bu, şifre biliminde bu yöntemin bildiğimiz en eski tariflerinden biridir.

الخوارزمي وبنو موسى

Harezmî ve Benî Mûsâ

وفي بغداد أيضًا عمل محمد بن موسى الخوارزمي، الذي كتب في الحساب والجبر والفلك والجغرافيا، ومن اسمه جاءت كلمة «الخوارزمية» التي نستعملها اليوم.

Muhammed bin Musa el-Harezmî de Bağdat'ta çalıştı. Aritmetik, cebir, astronomi ve coğrafya üzerine yazdı; bugün kullandığımız "algoritma" kelimesi de onun adından gelir.

وكان هناك ثلاثة إخوة يُسمَّون «بني موسى»، وهم أبناء موسى بن شاكر. وقد كتبوا «كتاب الحيل»، ووصفوا فيه أكثر من مئة آلة ذكية تعمل بالماء والهواء، مثل أوانٍ عجيبة ونوافير ومصابيح.

Bir de Mûsâ bin Şâkir'in oğulları olan ve "Benî Mûsâ" diye bilinen üç kardeş vardı. "Kitâbü'l-Hiyel" adlı eseri yazdılar ve bu kitapta suyla ve havayla çalışan yüzden fazla akıllı düzeneği, örneğin hileli kapları, fıskiyeleri ve kandilleri anlattılar.

وكان بنو موسى أغنياء، فكانوا ينفقون أموالهم على شراء الكتب ودفع أجور المترجمين، ومنهم ثابت بن قرّة نفسه.

Benî Mûsâ kardeşler zengindi; paralarını kitap satın almaya ve mütercimlere ücret ödemeye harcadılar. Bu mütercimlerden biri de Sâbit bin Kurre'nin ta kendisiydi.

المراصد وقياس الأرض

Rasathaneler ve Dünya'yı ölçmek

اهتمّ المأمون كثيرًا بعلم الفلك، فبنى مرصدًا في بغداد ومرصدًا آخر على جبل قاسيون في دمشق. وكان الفلكيون فيهما يراقبون الشمس والقمر والنجوم، ويصحّحون الجداول القديمة.

Me'mûn astronomiyle çok ilgileniyordu; bu yüzden Bağdat'ta bir rasathane, Şam'daki Kasiyun Dağı'nda da bir başkasını kurdurdu. Oradaki gökbilimciler Güneş'i, Ay'ı ve yıldızları gözlemliyor, eski cetvelleri düzeltiyordu.

وأراد المأمون أن يعرف حجم الأرض، فأرسل فريقًا من العلماء إلى سهل سنجار، في شمال العراق اليوم. فمشى العلماء في الصحراء نحو الشمال ونحو الجنوب، وقاسوا المسافة التي تقابل درجة واحدة من محيط الأرض.

Me'mûn Dünya'nın büyüklüğünü öğrenmek istedi ve bugünkü Kuzey Irak'ta bulunan Sincar Ovası'na bir âlimler ekibi gönderdi. Âlimler çölde kuzeye ve güneye doğru yürüdü ve Dünya'nın çevresinin bir derecesine karşılık gelen mesafeyi ölçtü.

ومن هذا القياس حسبوا محيط الأرض كلّها، وكانت النتيجة قريبة جدًّا من الحقيقة. وهذا عمل كبير، لأنه تمّ قبل أكثر من ألف ومئة سنة، بلا أقمار صناعية ولا آلات حديثة.

Bu ölçümden yola çıkarak bütün Dünya'nın çevresini hesapladılar ve sonuç gerçeğe çok yakın çıktı. Bu büyük bir başarıydı, çünkü bin yüz yıldan uzun bir süre önce, uydular ve modern aletler olmadan yapılmıştı.

أسماء عربية في السماء

Gökyüzünde Arapça isimler

بقي أثر هذه الحركة في السماء نفسها! فكثير من النجوم المشهورة لها أسماء عربية في كلّ لغات العالم تقريبًا.

Bu hareketin izi gökyüzünde bile duruyor! Pek çok ünlü yıldızın neredeyse dünyanın bütün dillerinde Arapça bir adı vardır.

فاسم النجم Aldebaran جاء من «الدَّبَران»، أي التابع، لأنه يتبع مجموعة نجوم الثريّا. واسم Altair جاء من «الطائر»، واسم Vega جاء من «الواقع»، أي النسر الواقع.

Aldebaran yıldızının adı "al-dabaran", yani "takip eden" kelimesinden gelir, çünkü Ülker yıldız kümesini takip eder. Altair adı "al-tair", yani "uçan", Vega adı da "al-waqi", yani "inen" kelimesinden gelir; kastedilen, inen kartaldır.

وحتى اسم Betelgeuse جاء من كلمات عربية هي «يد الجوزاء»، لكنّ الأوروبيين أخطؤوا في قراءتها. فإذا نظرت إلى السماء في الليل، فأنت ترى قطعة من تاريخ بغداد.

Betelgeuse adı bile Arapça "yad al-jawza", yani "al-Jawza'nın eli" sözünden gelir, ama Avrupalılar bu kelimeleri yanlış okumuş. Yani gece gökyüzüne baktığınızda Bağdat'ın tarihinden bir parça görürsünüz.

سقوط بغداد

Bağdat'ın düşüşü

بقيت بغداد مركزًا للعلم قرونًا طويلة، لكنّ قوّة الخلافة العبّاسية ضعفت مع الوقت. وفي سنة 1258 حاصر المغول بقيادة هولاكو مدينة بغداد، ثم دخلوها.

Bağdat yüzyıllar boyunca bir ilim merkezi olarak kaldı, ama Abbasi hilafetinin gücü zamanla zayıfladı. 1258'de Hülagü komutasındaki Moğollar Bağdat'ı kuşattı ve ardından şehre girdi.

قُتل كثير من الناس، وأُحرقت المكتبات، وضاعت كتب لا نعرف عددها. وتقول روايات قديمة إنّ ماء دجلة صار أسود من حبر الكتب التي أُلقيت فيه.

Pek çok insan öldürüldü, kütüphaneler yakıldı ve sayısını bilmediğimiz kadar kitap kayboldu. Eski rivayetlere göre Dicle'nin suyu, içine atılan kitapların mürekkebinden kapkara olmuştu.

لكنّ المعرفة لم تمت، لأنّ كثيرًا من هذه الكتب كانت قد نُسخت من قبل، وانتشرت في القاهرة ودمشق وقرطبة وسمرقند وغيرها من المدن.

Ama bilgi ölmedi, çünkü bu kitapların çoğu daha önce çoğaltılmış; Kahire'ye, Şam'a, Kurtuba'ya, Semerkant'a ve başka şehirlere yayılmıştı.

من العربية إلى اللاتينية

Arapçadan Latinceye

في القرن الثاني عشر بدأت حركة ترجمة جديدة، لكن في الاتجاه المعاكس هذه المرّة: من العربية إلى اللاتينية. وكان من أهمّ مراكزها مدينة طليطلة في إسبانيا.

On ikinci yüzyılda yeni bir tercüme hareketi başladı, ama bu kez ters yönde: Arapçadan Latinceye. Bu hareketin en önemli merkezlerinden biri İspanya'daki Toledo şehriydi.

وكان من أشهر المترجمين هناك جيرارد الكريموني، وهو إيطالي ترجم عشرات الكتب العربية إلى اللاتينية، ومنها «المجسطي» وكتب في الطبّ والرياضيات.

Oradaki en ünlü mütercimlerden biri, onlarca Arapça kitabı Latinceye çeviren İtalyan Cremonalı Gerard'dı. Çevirdikleri arasında al-Majisti ile tıp ve matematik kitapları da vardı.

وهكذا عادت كتب اليونان إلى أوروبا، لكن بعد أن مرّت بالعربية، وأضاف إليها العلماء العرب والمسلمون شروحًا وأفكارًا جديدة كثيرة.

Böylece Yunanlıların kitapları Avrupa'ya geri döndü; ama ancak Arapçadan geçtikten ve Arap ve Müslüman âlimler onlara pek çok şerh ve yeni fikir ekledikten sonra.

كلمات من المقالة

Yazıdan kelimeler

هذه كلمات مهمّة من عالم بيت الحكمة:

İşte Beytülhikme dünyasından bazı önemli kelimeler:

  • الترجمة: نقل الكلام من لغة إلى لغة أخرى.

    Al-tarjama: çeviri; sözü bir dilden başka bir dile aktarmak.

  • المخطوطة: كتاب قديم مكتوب باليد.

    Al-makhtuta: yazma eser; elle yazılmış eski bir kitap.

  • الناسخ: الشخص الذي ينقل الكتب بخطّ يده.

    Al-nasikh: müstensih; kitapları elle kopyalayan kişi.

  • المرصد: مكان لمراقبة النجوم والكواكب.

    Al-marsad: rasathane; yıldızları ve gezegenleri gözlemlemek için bir yer.

  • الفلك: علم الشمس والقمر والنجوم.

    Al-falak: astronomi; Güneş'in, Ay'ın ve yıldızların bilimi.

  • الحكمة: المعرفة العميقة، وكانت تعني أيضًا الفلسفة.

    Al-hikma: hikmet, derin bilgi; eskiden felsefe anlamına da gelirdi.

في النهاية

Son olarak

لم يكن بيت الحكمة مجرّد مبنى فيه كتب، بل كان فكرة: أنّ المعرفة تكبر عندما تلتقي اللغات والثقافات، وعندما يقرأ الناس ما كتبه غيرهم ويضيفون إليه.

Beytülhikme yalnızca içi kitap dolu bir bina değil, bir fikirdi: Diller ve kültürler buluştuğunda, insanlar başkalarının yazdıklarını okuyup onlara bir şey eklediğinde bilginin büyüdüğü fikri.

فقد عمل في بغداد مسلمون ومسيحيون وصابئة، وعرب وفرس وغيرهم، وكانوا جميعًا يكتبون بالعربية، التي صارت في ذلك الزمن لغة العلم في جزء كبير من العالم.

Bağdat'ta Müslümanlar, Hristiyanlar ve Sâbiîler; Araplar, Farslar ve başkaları yan yana çalıştı. Hepsi, o dönemde dünyanın büyük bir bölümünde bilim dili hâline gelen Arapçayla yazıyordu.

واليوم، كلّما استعملنا كلمة مثل «الجبر» أو «الخوارزمية»، أو نظرنا إلى نجم له اسم عربي، فإننا نتذكّر تلك المدينة على نهر دجلة، وذلك البيت الذي جمع الحكمة من كلّ مكان.

Bugün "cebir" ya da "algoritma" gibi bir kelime kullandığımızda ya da Arapça adı olan bir yıldıza baktığımızda, Dicle kıyısındaki o şehri ve her yerden hikmet toplayan o evi hatırlarız.

Ücretsiz uygulamada bu metni sesli dinleyebilir, bilmediğiniz kelimeye dokunup anlamını görebilirsiniz.

Blogdan

Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor

Uygulama neredeyse hazır: sıfırdan Arap alfabesi, dil bilgisi, sesli okunuşuyla 2.500'ü aşkın kelime, bir de Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuma fırsatı. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.

Yalnızca uygulama çıktığında tek bir e-posta, başka hiçbir şey.

Diğer Arapça metinler