
الشعر العربي
Arap şiiri
Önemli kelimeler
- الشعرşiir
- الشاعرşair
- القصيدةkaside
- البيتbeyit
- القافيةkafiye
- وزنvezin
- العَروضaruz
- الديوانdivan
- الرواةravîler
- المدحövgü
- الهجاءhiciv
- الرثاءmersiye
Tüm kelimeler (25)
- الفخرövünme
- الحكمةhikmet
- الأطلالharabeler
- القبيلةkabile
- خيامçadırlar
- الإيقاعritim
- الموشّحmuvaşşah
- الشعر الحرّserbest şiir
- الإنشادşiir okuma
- التدوينyazıya geçirme
- الذاكرةhafıza
- اللهجة العاميةhalk ağzı
- يحفظونezberlerler
كان العرب يقولون قديمًا: «الشعر ديوان العرب»، أي إنّه السجلّ الذي حفظ أيّامهم وأخبارهم وأخلاقهم وأحلامهم. فقبل أن ينتشر التدوين، كان الشعر هو الذاكرة التي تنتقل من جيل إلى جيل على ألسنة الرواة.
Eski Araplar "Şiir Arapların divanıdır" derdi; yani şiir onların günlerini, başlarından geçenleri, değerlerini ve hayallerini saklayan kayıttır. Yazı yaygınlaşmadan önce şiir, ravilerin dilinde kuşaktan kuşağa aktarılan bir hafızaydı.
في هذه المقالة نرحل مع الشعر العربي من خيام الصحراء قبل الإسلام إلى قصور بغداد وحدائق الأندلس، ثم إلى القاهرة وبيروت وبغداد في العصر الحديث، ونتعرّف على بعض أشهر شعرائه، وعلى الطريقة التي تُبنى بها القصيدة.
Bu yazıda Arap şiiriyle birlikte İslam öncesi çöl çadırlarından Bağdat saraylarına ve Endülüs bahçelerine, oradan da modern çağda Kahire'ye, Beyrut'a ve Bağdat'a yolculuk edeceğiz. En ünlü şairlerinden bazılarını ve bir kasidenin nasıl kurulduğunu tanıyacağız.
ديوان العرب
Arapların divanı
في الجزيرة العربية قبل الإسلام، في القرن السادس الميلادي تقريبًا، كان للشعر مكانة لا تشبهها مكانة أخرى. فالشاعر هو لسان قبيلته: يمدح كرمها وشجاعتها، ويدافع عنها، ويهجو أعداءها.
İslam'dan önce Arap Yarımadası'nda, aşağı yukarı altıncı yüzyılda, şiirin hiçbir şeye benzemeyen bir yeri vardı. Şair, kabilesinin diliydi: Onun cömertliğini ve cesaretini över, onu savunur, düşmanlarını hicvederdi.
وتذكر كتب الأدب أنّ القبيلة كانت إذا نبغ فيها شاعر جاءتها القبائل الأخرى تهنّئها، وصنعت الأطعمة، واجتمعت النساء يلعبن بالمزاهر كما يفعلن في الأعراس، لأنّ الشاعر يحمي شرفها ويخلّد ذكرها.
Edebiyat kitaplarının anlattığına göre bir kabilede bir şair yetiştiğinde öteki kabileler onu kutlamaya gelir, yemekler hazırlanır, kadınlar düğünlerdeki gibi toplanıp ud çalardı; çünkü şair kabilenin onurunu korur, adını ölümsüz kılardı.
سوق عكاظ
Ukaz Panayırı
كانت للعرب أسواق موسمية يجتمعون فيها للتجارة، ومن أشهرها سوق عكاظ قرب الطائف. ولم تكن هذه السوق مكانًا للبيع والشراء فقط، بل كانت أيضًا ميدانًا يتنافس فيه الشعراء.
Arapların ticaret için toplandıkları mevsimlik panayırları vardı. Bunların en ünlülerinden biri Taif yakınlarındaki Ukaz Panayırı'ydı. Burası yalnızca alım satım yeri değil, şairlerin yarıştığı bir meydandı da.
ويُروى أنّ الشاعر النابغة الذبياني كانت تُضرب له في عكاظ قبّة من جلد أحمر، فيأتيه الشعراء ينشدونه قصائدهم، فيحكم بينهم ويقول أيّهم أشعر.
Rivayete göre Ukaz'da şair Nâbiga ez-Zübyânî için kırmızı deriden bir çadır kurulurdu. Şairler gelip şiirlerini ona okur, o da aralarında hakemlik yapıp hangisinin daha iyi şair olduğunu söylerdi.
المعلّقات
Muallakalar
من أشهر ما بقي من الشعر الجاهلي قصائد طويلة تُسمّى «المعلّقات». ويُقال في تفسير اسمها إنّها كُتبت بماء الذهب وعُلّقت على الكعبة، لكنّ كثيرًا من الباحثين يشكّون في هذه الرواية، ويرون أنّ الاسم قد يعني القصائد النفيسة التي تتعلّق بها القلوب.
İslam öncesi şiirden kalan en ünlü eserler arasında "Muallakalar", yani "asılı şiirler" denen uzun kasideler vardır. Adın bir açıklamasına göre bu şiirler altın suyuyla yazılıp Kâbe'ye asılmıştı; ama pek çok araştırmacı bu rivayetten şüphe eder ve adın, kalplerin bağlandığı değerli şiirler anlamına gelebileceğini düşünür.
وأشهر المعلّقات معلّقة امرئ القيس، التي تبدأ بقوله: «قِفا نَبْكِ من ذِكرى حبيبٍ ومنزلِ». فالشاعر يطلب من صاحبيه أن يقفا معه عند آثار ديار الحبيبة، ليبكيا على أيّام مضت.
Muallakaların en ünlüsü İmrülkays'ın şu dizeyle başlayan kasidesidir: "Durun ey iki dostum, bir sevgilinin ve bir yurdun hatırasına ağlayalım." Şair iki arkadaşından, sevgilisinin yurdunun izleri başında kendisiyle durup geçmiş günlere ağlamalarını ister.
بناء القصيدة
Kaside nasıl kurulur?
كانت القصيدة الجاهلية الطويلة تمرّ في الغالب بمراحل معروفة. فهي تبدأ كثيرًا بالوقوف على الأطلال، أي آثار الديار التي رحل عنها أهلها، وتذكّر الحبيبة التي كانت تسكنها.
İslam öncesinin uzun kasidesi genellikle belli aşamalardan geçerdi. Çoğu zaman harabeler başında durmakla, yani halkı göçüp gitmiş bir yurdun izleri başında, orada yaşamış sevgiliyi anmakla başlardı.
ثم ينتقل الشاعر إلى وصف رحلته في الصحراء، وناقته القوية الصبور، والحيوانات التي يراها في الطريق، كالظباء وبقر الوحش، والليل الطويل والعطش.
Sonra şair çöldeki yolculuğunu anlatmaya geçerdi: güçlü ve sabırlı dişi devesini, yolda gördüğü ceylanlar ve yaban sığırları gibi hayvanları, uzun geceyi ve susuzluğu.
وبعد ذلك يصل إلى غرضه الأساسي: قد يكون المدح، أو الفخر بنفسه وقبيلته، أو الهجاء، أو الرثاء، أي البكاء على ميّت وذكر فضائله، أو الحكمة التي تعلّمها من الحياة.
Ardından asıl amacına gelirdi. Bu bir övgü, kendisiyle ve kabilesiyle övünme, hiciv ya da mersiye, yani ölen birine ağlayıp erdemlerini anma olabilirdi; ya da hayattan öğrendiği hikmet.
البيت والقافية
Beyit ve kafiye
يتكوّن الشعر العربي القديم من أبيات، والبيت هو السطر الواحد من القصيدة. ومن الجميل أنّ كلمة «بيت» نفسها تعني أيضًا المسكن، وكأنّ القصيدة مخيّم من بيوت متجاورة.
Klasik Arap şiiri beyitlerden oluşur; beyit kasidenin tek bir satırıdır. Güzel olan şu ki "beyit" kelimesi aynı zamanda ev anlamına da gelir; sanki kaside yan yana dizilmiş evlerden oluşan bir obadır.
وينقسم البيت إلى نصفين: الأوّل يسمّى «الصدر»، والثاني يسمّى «العَجُز». وبين النصفين مسافة صغيرة في الكتابة، فتبدو القصيدة على الورق عمودين متوازيين.
Beyit iki yarıya ayrılır: Birincisine "sadr", yani göğüs, ikincisine "acuz", yani sırt denir. Kâğıt üzerinde iki yarı arasında küçük bir boşluk bırakılır, bu yüzden kaside yan yana iki sütun gibi görünür.
وتنتهي أبيات القصيدة كلّها بقافية واحدة، أي بالصوت نفسه والحرف الأخير نفسه، حتى لو كانت القصيدة مئة بيت. ولهذا تُنسب القصائد أحيانًا إلى حرفها الأخير، فيقال مثلًا «لاميّة» أو «ميميّة» أو «نونيّة».
Bir kasidenin bütün beyitleri aynı kafiyeyle, yani aynı sesle ve aynı son harfle biter; kaside yüz beyit olsa bile. Bu yüzden kasideler bazen son harflerine göre adlandırılır ve "lâmiyye", "mîmiyye" ya da "nûniyye" denir.
الخليل وبحور الشعر
Halil ve aruz bahirleri
لا يكفي في الشعر العربي أن تتّفق القافية، بل لا بدّ أن يسير البيت على وزن معيّن، أي على ترتيب ثابت من المقاطع الطويلة والقصيرة، كأنّه إيقاع موسيقي.
Arap şiirinde kafiyenin uyması yetmez; beyit belli bir vezne de uymalıdır. Vezin, uzun ve kısa hecelerin sabit bir sırasıdır; müzikteki bir ritim gibidir.
وفي القرن الثامن الميلادي درس العالِم الخليل بن أحمد الفراهيدي في البصرة أشعار العرب، فاكتشف أنّها تسير على خمسة عشر وزنًا، وسمّاها «البحور». ثم أضاف الأخفش، تلميذ تلميذه سيبويه، بحرًا آخر، فصارت ستّة عشر.
Sekizinci yüzyılda âlim Halil bin Ahmed el-Ferâhîdî Basra'da Arapların şiirlerini inceledi ve on beş vezne göre yazıldıklarını keşfetti; bunlara "bahir", yani "deniz" adını verdi. Sonra öğrencisi Sîbeveyhi'nin öğrencisi Ahfeş bir bahir daha ekledi ve sayı on altı oldu.
ويُروى أنّ الخليل خطرت له فكرة هذا العلم وهو يمشي في سوق الصفّارين، فسمع دقّات المطارق على النحاس منتظمة كأنّها أوزان. ويُسمّى هذا العلم «العَروض»، وما زال يُدرَّس في الجامعات العربية إلى اليوم.
Rivayete göre bu ilmin fikri, Halil bakırcılar çarşısında yürürken, çekiçlerin bakıra düzenli vuruşlarını vezin gibi duyduğunda aklına gelmiş. Bu ilme "aruz" denir ve bugün de Arap üniversitelerinde okutulur.
من الصحراء إلى بغداد
Çölden Bağdat'a
مع ظهور الإسلام في القرن السابع، بقي الشعر حاضرًا في حياة الناس. ومن أشهر شعراء تلك المرحلة حسّان بن ثابت، الذي يُلقَّب بـ«شاعر الرسول»، لأنّه كان يدافع بشعره عن النبيّ محمّد والمسلمين.
Yedinci yüzyılda İslam'ın doğuşuyla da şiir insanların hayatında yerini korudu. O dönemin en ünlü şairlerinden biri, şiiriyle Hz. Muhammed'i ve Müslümanları savunduğu için "Peygamber'in şairi" diye anılan Hassan bin Sâbit'tir.
وكان أبو نواس من أشهر شعراء بغداد في عصر هارون الرشيد. وقد سخر من الشعراء الذين ما زالوا يبدؤون قصائدهم بالبكاء على الأطلال، وهم يعيشون في المدن، ودعا إلى شعر يصف الحياة التي يعيشها الناس فعلًا.
Ebû Nüvas, Harun Reşid döneminde Bağdat'ın en ünlü şairlerinden biriydi. Şehirde yaşadıkları hâlde kasidelerine hâlâ harabeler başında ağlayarak başlayan şairlerle alay etti ve insanların gerçekten yaşadığı hayatı anlatan bir şiir istedi.
المتنبّي
Mütenebbî
يرى كثير من العرب أنّ أبا الطيّب المتنبّي، الذي وُلد في الكوفة سنة 915 تقريبًا، هو أعظم شعراء العربية. وقد جاءه لقب «المتنبّي» لأنّه ادّعى النبوّة في شبابه، كما تقول الروايات، فسُجن ثم تاب.
Pek çok Arap, 915 dolaylarında Kûfe'de doğan Ebü't-Tayyib el-Mütenebbî'yi Arapçanın en büyük şairi sayar. "Mütenebbî", yani "peygamberlik iddia eden" lakabını, anlatılanlara göre gençliğinde peygamberlik iddia edip hapse atıldığı ve sonra tövbe ettiği için almıştır.
عاش المتنبّي سنوات طويلة في حلب عند الأمير سيف الدولة الحمداني، وكتب فيه أجمل قصائد المدح، ثم رحل إلى مصر وغضب على حاكمها كافور فهجاه هجاءً قاسيًا. وكان فخورًا بنفسه وبشعره إلى حدّ بعيد.
Mütenebbî uzun yıllar Halep'te emir Seyfüddevle el-Hamdânî'nin yanında yaşadı ve onun için en güzel övgü kasidelerini yazdı. Sonra Mısır'a gitti, oranın hükümdarı Kâfûr'a kızdı ve onu ağır bir dille hicvetti. Kendisiyle ve şiiriyle son derece gururlanan biriydi.
ومن أشهر أبياته: «الخيلُ والليلُ والبيداءُ تعرفني، والسيفُ والرمحُ والقرطاسُ والقلمُ». ويُروى أنّه حين هاجمه اللصوص في الطريق سنة 965 أراد أن يهرب، فذكّره خادمه بهذا البيت، فرجع وقاتل حتى قُتل.
En ünlü beyitlerinden biri şöyledir: "Atlar, gece ve çöl beni tanır; kılıç, mızrak, kâğıt ve kalem de." Rivayete göre 965'te yolda haydutlar saldırdığında kaçmak istemiş, ama hizmetkârı ona bu beyti hatırlatmış; o da geri dönüp ölünceye kadar savaşmış.
المعرّي
Maarrî
ومن الشعراء الكبار أيضًا أبو العلاء المعرّي، الذي عاش في معرّة النعمان في شمال سوريا بين سنتي 973 و1057. وقد فقد بصره وهو طفل صغير بسبب مرض الجدري، لكنّه صار من أعلم أهل عصره باللغة والأدب.
Büyük şairlerden biri de 973 ile 1057 yılları arasında kuzey Suriye'deki Maarretünnûman'da yaşayan Ebü'l-Alâ el-Maarrî'dir. Küçük bir çocukken çiçek hastalığı yüzünden gözlerini kaybetti, ama dilde ve edebiyatta çağının en bilgili insanlarından biri oldu.
وكان المعرّي شاعرًا فيلسوفًا، يتأمّل في الحياة والموت والإنسان. وفي ديوانه «اللزوميّات» ألزم نفسه بقواعد في القافية أصعب ممّا يطلبه الشعر، وكتب أيضًا «رسالة الغفران» التي يتخيّل فيها رحلة إلى العالم الآخر يلقى فيها الشعراء.
Maarrî hayat, ölüm ve insan üzerine düşünen filozof bir şairdi. "Lüzûmiyyât" adlı divanında kendini şiirin istediğinden daha zor kafiye kurallarına bağladı. Ayrıca öteki dünyaya bir yolculuk hayal ettiği ve orada şairlerle karşılaştığı "Risâletü'l-Gufrân"ı da yazdı.
الأندلس والموشّحات
Endülüs ve muvaşşahlar
في الأندلس، أي في جنوب إسبانيا والبرتغال اليوم، ازدهر الشعر العربي قرونًا طويلة. وأحبّ شعراء الأندلس الطبيعة، فوصفوا الأنهار والبساتين والقصور.
Endülüs'te, yani bugünkü güney İspanya ve Portekiz'de, Arap şiiri uzun yüzyıllar boyunca parladı. Endülüslü şairler doğayı sevdi; ırmakları, bahçeleri ve sarayları anlattı.
وهناك ظهر فنّ جديد اسمه «الموشّح»، وهو شعر يتكوّن من مقاطع، تتغيّر فيه القوافي من مقطع إلى آخر، ويُكتب ليُغنّى. وكانت بعض الموشّحات تُختم بأبيات قصيرة باللهجة العامية، وأحيانًا بلغة محلّية قديمة قريبة من الإسبانية كان يتكلّمها أهل البلاد.
Orada "muvaşşah" adlı yeni bir sanat doğdu. Muvaşşah, bentlerden oluşan, kafiyeleri bentten bente değişen ve bestelenmek için yazılan bir şiirdir. Bazı muvaşşahlar konuşma dilinde, bazen de halkın konuştuğu İspanyolcaya yakın eski bir yerel dilde yazılmış kısa dizelerle biterdi.
ومن أشهر شعراء الأندلس ابن زيدون، الذي عاش في قرطبة في القرن الحادي عشر، واشتهر بقصائده في حبّ الأميرة الشاعرة ولّادة بنت المستكفي. وما زالت الموشّحات تُغنّى إلى اليوم في حلب والمغرب وتونس.
Endülüs'ün en ünlü şairlerinden biri, on birinci yüzyılda Kurtuba'da yaşayan ve şair prenses Vellâde bint Müstekfî'ye yazdığı aşk şiirleriyle tanınan İbn Zeydûn'dur. Muvaşşahlar bugün de Halep'te, Fas'ta ve Tunus'ta söylenir.
الشعر الحديث
Modern şiir
في أواخر القرن التاسع عشر وأوائل القرن العشرين، عاد الشعراء إلى قوّة الشعر القديم وجماله، ليكتبوا عن قضايا عصرهم. ومن أشهرهم المصري أحمد شوقي، الذي بايعه الشعراء سنة 1927 «أميرًا للشعراء».
On dokuzuncu yüzyılın sonlarında ve yirminci yüzyılın başlarında şairler, kendi çağlarının meselelerini anlatmak için eski şiirin gücüne ve güzelliğine döndüler. Bunların en ünlülerinden biri, şairlerin 1927'de "Şairlerin Emiri" ilan ettiği Mısırlı Ahmed Şevki'dir.
وفي أواخر الأربعينيات ظهر في العراق «شعر التفعيلة»، أو الشعر الحرّ، على يد نازك الملائكة وبدر شاكر السيّاب. فلم يعد البيت مكوّنًا من شطرين متساويين، وصار الشاعر يحرّر سطوره ويغيّر قوافيه، مع الحفاظ على الإيقاع.
1940'ların sonunda Irak'ta Nâzik el-Melâike ve Bedr Şâkir es-Seyyâb'ın öncülüğünde "tef'ile şiiri", yani serbest şiir doğdu. Beyit artık eşit iki yarıdan oluşmuyordu; şair, ritmi korurken dizelerini serbest bıraktı ve kafiyelerini değiştirdi.
ومن أشهر الشعراء المحدثين السوري نزار قبّاني، الذي كتب عن الحبّ والمرأة بلغة قريبة من الناس، والفلسطيني محمود درويش، الذي صار شعره صوتًا لشعبه وقضيّته، وتُرجم إلى لغات كثيرة.
Modern şairlerin en bilinenleri arasında aşkı ve kadını halka yakın bir dille anlatan Suriyeli Nizar Kabbani ile şiiri halkının ve davasının sesi olan, pek çok dile çevrilen Filistinli Mahmud Derviş vardır.
الشعر في حياة الناس اليوم
Bugün insanların hayatında şiir
ما زال الشعر حاضرًا في الحياة العربية اليومية. فقد غنّت أمّ كلثوم قصائد كثيرة لشعراء كبار، منها قصيدة «الأطلال» لإبراهيم ناجي، التي غنّتها سنة 1966 وما زال الناس يحفظونها.
Şiir bugün de gündelik Arap hayatının içinde. Ümmü Gülsüm büyük şairlerin pek çok şiirini söyledi; bunlardan biri İbrahim Naci'nin "Al-Atlal", yani "Harabeler" şiiridir. Ümmü Gülsüm onu 1966'da söyledi ve insanlar hâlâ ezbere bilir.
وفي دول الخليج يحبّ الناس «الشعر النبطي»، وهو شعر يُقال باللهجة البدوية. ومنذ سنة 2006 يتابع الملايين برنامجًا تلفزيونيًا في أبوظبي اسمه «شاعر المليون»، يتنافس فيه شعراء من بلاد كثيرة.
Körfez ülkelerinde insanlar bedevi lehçesiyle söylenen "Nebati şiiri"ni sever. 2006'dan beri milyonlarca kişi, pek çok ülkeden şairlerin yarıştığı, Abu Dabi'de yapılan "Milyonun Şairi" adlı bir televizyon programını izliyor.
كلمات الشعر
Şiirin kelimeleri
هذه كلمات مهمّة من عالم الشعر العربي:
İşte Arap şiiri dünyasından bazı önemli kelimeler:
القصيدة: عمل شعري طويل، وجمعها قصائد.
Al-qasida: uzun şiir, kaside; çoğulu qasa'id.
البيت: سطر من القصيدة، وجمعه أبيات.
Al-bayt: şiirin bir satırı, beyit; çoğulu abyat.
القافية: الصوت الذي تنتهي به الأبيات.
Al-qafiya: kafiye, beyitlerin bittiği ses.
البحر: الوزن الذي يسير عليه الشعر، وهو أيضًا البحر الذي نعرفه.
Al-bahr: şiirin uyduğu vezin; aynı zamanda bildiğimiz deniz.
الديوان: كتاب يجمع شعر شاعر واحد.
Al-diwan: bir şairin şiirlerini toplayan kitap, divan.
الإنشاد: قراءة الشعر بصوت عالٍ أمام الناس.
Al-inshad: şiiri insanların önünde yüksek sesle okumak.
في النهاية
Son olarak
الشعر العربي رحلة طويلة تمتدّ أكثر من خمسة عشر قرنًا، من خيمة في الصحراء إلى شاشة التلفزيون. وقد تغيّرت أشكاله وموضوعاته، لكنّ حبّ العرب للكلمة الجميلة بقي كما هو.
Arap şiiri, çöldeki bir çadırdan televizyon ekranına uzanan, on beş yüzyılı aşkın uzun bir yolculuktur. Biçimleri ve konuları değişti, ama Arapların güzel söze sevgisi hep aynı kaldı.
وحين يتعلّم المرء العربية، يصل يومًا إلى لحظة يسمع فيها بيتًا من الشعر فيفهمه ويشعر بموسيقاه. وهذه اللحظة من أجمل ما يمكن أن يمنحه تعلّم هذه اللغة.
Arapça öğrenen herkes bir gün bir beyit duyup onu anladığı ve müziğini hissettiği bir ana ulaşır. O an, bu dili öğrenmenin insana verebileceği en güzel armağanlardan biridir.
فلعلّك تبدأ اليوم ببيت واحد تحفظه، كما كان الرواة يحفظون آلاف الأبيات، ثم تضيف إليه بيتًا آخر، حتى يصير لك ديوانك الصغير.
Belki bugün ezberleyeceğin tek bir beyitle başlarsın, tıpkı ravilerin binlerce beyit ezberlemesi gibi; sonra ona bir beyit daha eklersin ve sonunda kendi küçük divanın olur.
Ücretsiz uygulamada bu metni sesli dinleyebilir, bilmediğiniz kelimeye dokunup anlamını görebilirsiniz.
Blogdan
Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor
Uygulama neredeyse hazır: sıfırdan Arap alfabesi, dil bilgisi, sesli okunuşuyla 2.500'ü aşkın kelime, bir de Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuma fırsatı. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.
Yalnızca uygulama çıktığında tek bir e-posta, başka hiçbir şey.