
اللهجات العربية
Arap Lehçeleri
Önemli kelimeler
- اللهجةlehçe
- الفصحىfasih Arapça
- العاميةkonuşma dili
- الدارجةDarica
- الجرائدgazeteler
- الأخبارhaberler
- الشارعsokak
- الأصدقاءarkadaşlar
- الازدواجية اللغويةdiglossi
- القواعدdil bilgisi kuralları
- الحاسوبbilgisayar
- الهاتفtelefon
Tüm kelimeler (25)
- المذيعspiker
- التفاهمanlaşma
- كيف حالكnasılsın?
- الحمد للهElhamdülillah
- إن شاء اللهinşallah
- مرحباmerhaba
- أريدistiyorum
- الآنşimdi
- الأصواتsesler
- النطقtelaffuz
- المسلسلاتdiziler
- المبتدئyeni başlayan
- خطوة بعد خطوةadım adım
يتكلّم العربية اليوم نحو أربعمئة مليون إنسان، من المغرب على المحيط الأطلسي إلى العراق والخليج. لكنّ المسافر بين هذه البلاد يلاحظ شيئًا غريبًا: الناس لا يتكلّمون في الشارع كما يكتبون في الجرائد.
Bugün Fas'ta Atlas Okyanusu kıyısından Irak'a ve Körfez'e kadar yaklaşık dört yüz milyon kişi Arapça konuşuyor. Ama bu ülkeler arasında yolculuk eden biri tuhaf bir şey fark eder: İnsanlar sokakta gazetelerde yazdıkları gibi konuşmaz.
في هذه المقالة نتعرّف على الفرق بين الفصحى والعامية، وعلى أشهر اللهجات العربية، وعلى بعض الكلمات والأصوات التي تختلف من بلد إلى بلد، ثم نرى ماذا يتعلّم من يبدأ بالعربية.
Bu yazıda fasih Arapça ile konuşma dili arasındaki farkı, en bilinen Arap lehçelerini ve ülkeden ülkeye değişen bazı kelimeleri ve sesleri tanıyacağız. Ardından Arapçaya yeni başlayan birinin neyi öğrenmesi gerektiğine bakacağız.
لغتان في لغة واحدة
Bir dilde iki dil
يعيش العربي كلّ يوم مع شكلين من لغته. الشكل الأول هو الفصحى، وهي لغة الكتب والأخبار والمدرسة. والشكل الثاني هو العامية، وهي لغة البيت والسوق والأصدقاء.
Araplar her gün dillerinin iki biçimiyle yaşar. Birincisi fusha, yani fasih Arapçadır; kitapların, haberlerin ve okulun dilidir. İkincisi ammiyya, yani konuşma dilidir; evin, çarşının ve arkadaşların dilidir.
ويسمّي علماء اللغة هذه الحالة «الازدواجية اللغوية»، وهي موجودة أيضًا في لغات أخرى، لكنها في العربية واضحة جدًّا وقديمة جدًّا.
Dilbilimciler bu duruma "diglossia", yani ikili dil durumu der. Bu durum başka dillerde de vardır, ama Arapçada çok belirgin ve çok eskidir.
فالطفل العربي يتعلّم العامية من أمّه وأبيه، ثم يتعلّم الفصحى في المدرسة، كأنها لغة قريبة منه، لكنها ليست لغة البيت.
Arap bir çocuk konuşma dilini annesinden ve babasından öğrenir, fasih Arapçayı ise okulda öğrenir; sanki kendisine yakın ama evde konuşulmayan bir dil gibi.
الفصحى
Fusha
الفصحى هي امتداد للعربية التي نزل بها القرآن، وكُتب بها الشعر القديم. وقد بقيت قواعدها الأساسية ثابتة تقريبًا منذ أكثر من ألف وأربعمئة سنة.
Fusha, Kur'an'ın indirildiği ve eski şiirin yazıldığı Arapçanın devamıdır. Temel kuralları bin dört yüz yılı aşkın bir süredir neredeyse hiç değişmedi.
واليوم تُستعمل الفصحى في الكتب والجرائد ونشرات الأخبار والخطب الرسمية والمؤتمرات. ويسمّيها بعض الباحثين «العربية الفصحى المعاصرة»، لأنها أضافت كلمات جديدة كثيرة، مثل «الحاسوب» و«الهاتف».
Bugün fusha kitaplarda, gazetelerde, haber bültenlerinde, resmî konuşmalarda ve konferanslarda kullanılır. Bazı araştırmacılar ona "Modern Standart Arapça" der, çünkü "hasub" (bilgisayar) ve "hatif" (telefon) gibi pek çok yeni kelime eklemiştir.
ومن مزايا الفصحى الكبيرة أنها واحدة في كلّ البلاد العربية تقريبًا. فالجريدة في الرباط تُكتب بلغة يفهمها القارئ في بغداد، والمذيع في دمشق يفهمه المشاهد في الخرطوم.
Fushanın en büyük üstünlüklerinden biri, neredeyse bütün Arap ülkelerinde aynı olmasıdır. Rabat'taki bir gazete, Bağdat'taki okurun anladığı bir dille yazılır; Şam'daki bir spikeri de Hartum'daki izleyici anlar.
العامية
Konuşma dili
أما العامية فهي اللغة التي يتكلّمها الناس في حياتهم اليومية، ولكلّ بلد عاميته، بل لكلّ مدينة أحيانًا طريقتها الخاصة في الكلام.
Ammiyya ise insanların günlük hayatta konuştuğu dildir. Her ülkenin kendi konuşma dili vardır; hatta bazen her şehrin kendine özgü bir konuşma biçimi olur.
والعامية ليست «عربية خاطئة» كما يظنّ بعض الناس، بل هي عربية تطوّرت مع الزمن، مثلما تطوّرت اللاتينية فصارت الإيطالية والإسبانية والفرنسية.
Konuşma dili, bazılarının sandığı gibi "yanlış Arapça" değildir. Zamanla gelişmiş bir Arapçadır; tıpkı Latincenin gelişip İtalyanca, İspanyolca ve Fransızcaya dönüşmesi gibi.
والعاميات أبسط من الفصحى في بعض القواعد: فهي لا تستعمل حركات الإعراب في آخر الكلمات، وتختصر كثيرًا من الكلمات الطويلة. لكنّ لها قواعدها وجمالها، وفيها شعر وأغانٍ وأمثال كثيرة.
Lehçeler bazı kurallarda fushadan daha basittir: Kelimelerin sonunda i'rab harekelerini kullanmazlar ve pek çok uzun kelimeyi kısaltırlar. Ama kendi kuralları ve kendi güzellikleri vardır; pek çok şiir, şarkı ve atasözü de bu lehçelerdedir.
خريطة اللهجات
Lehçelerin haritası
يقسم الباحثون اللهجات العربية عادة إلى مجموعات كبيرة. فهناك اللهجات المصرية والسودانية، ولهجات الشام في سوريا ولبنان والأردن وفلسطين، ولهجات العراق، ولهجات الخليج والجزيرة العربية، ولهجات اليمن.
Araştırmacılar Arap lehçelerini genellikle büyük gruplara ayırır. Mısır ve Sudan lehçeleri; Suriye, Lübnan, Ürdün ve Filistin'deki Şam lehçeleri; Irak lehçeleri; Körfez ve Arap Yarımadası lehçeleri ve Yemen lehçeleri vardır.
وفي غرب العالم العربي توجد اللهجات المغاربية في المغرب والجزائر وتونس وليبيا، وتُسمّى هناك غالبًا «الدارجة».
Arap dünyasının batısında ise Fas, Cezayir, Tunus ve Libya'daki Mağrip lehçeleri bulunur; bunlara orada genellikle "darija" denir.
وكلّما ابتعدت لهجتان في المكان، صار التفاهم بينهما أصعب. فالمصري والسوري يتفاهمان بسهولة، أما المغربي والعراقي فقد يحتاجان إلى الفصحى، أو إلى بعض الصبر!
İki lehçe haritada birbirinden ne kadar uzaksa, anlaşmak da o kadar zorlaşır. Bir Mısırlı ile bir Suriyeli kolayca anlaşır, ama bir Faslı ile bir Iraklının fushaya ya da biraz sabra ihtiyacı olabilir!
كيف حالك؟
Nasılsın?
لنأخذ مثالًا بسيطًا: السؤال «كيف حالك؟». في القاهرة يقول الناس «إزّيَّك؟»، وفي دمشق وبيروت يقولون «كيفك؟».
Basit bir örnek alalım: "Nasılsın?" sorusu. Kahire'de insanlar "izzayyak?", Şam'da ve Beyrut'ta ise "kifak?" der.
وفي الكويت والعراق يقولون «شلونك؟»، أي «ما لونك؟»، وكأنّ لون الوجه يدلّ على الحال. وفي المغرب يقولون غالبًا «لاباس؟» أو «كي داير؟».
Kuveyt'te ve Irak'ta "shlonak?" derler; bu da "rengin nasıl?" demektir, sanki yüzün rengi insanın hâlini gösterirmiş gibi. Fas'ta ise genellikle "labas?" ya da "ki dayer?" derler.
وكلّ هذه الأسئلة لها الجواب نفسه تقريبًا في كلّ مكان: «الحمد لله»، وهي عبارة يفهمها كلّ عربي في كلّ بلد.
Bütün bu soruların cevabı her yerde aşağı yukarı aynıdır: "elhamdülillah". Bu sözü her ülkede her Arap anlar.
ماذا تريد الآن؟
Şimdi ne istiyorsun?
والكلمات اليومية الصغيرة هي التي تختلف أكثر من غيرها. فكلمة «ماذا» تصبح «إيه» في مصر، و«شو» في الشام، و«شنو» في العراق والخليج، و«أش» أو «شنو» في المغرب.
En çok değişen, gündelik küçük kelimelerdir. "Madha" (ne) kelimesi Mısır'da "eh", Şam'da "shu", Irak'ta ve Körfez'de "shinu", Fas'ta da "ash" ya da "shnu" olur.
وكلمة «أريد» تصبح «عايز» في مصر، و«بدّي» في الشام، و«أبغى» في الخليج، و«بغيت» في المغرب. ولكلّ واحدة منها أصل قديم في العربية.
"Urid" (istiyorum) kelimesi Mısır'da "ayiz", Şam'da "biddi", Körfez'de "abgha", Fas'ta "bghit" olur. Bunların her birinin Arapçada eski bir kökü vardır.
أما كلمة «الآن» فهي «دلوقتي» في مصر، و«هلّق» في الشام، و«هسّه» في العراق، و«الحين» في الخليج، و«دابا» في المغرب. فإذا سمعت إحدى هذه الكلمات، عرفت غالبًا من أين جاء المتكلّم!
"Al-an" (şimdi) kelimesi ise Mısır'da "dilwa'ti", Şam'da "halla'", Irak'ta "hassa", Körfez'de "al-hin", Fas'ta "daba" olur. Yani bu kelimelerden birini duyduğunuzda, konuşanın nereli olduğunu çoğu zaman anlarsınız!
حرف القاف
Kaf harfi
والأصوات أيضًا تختلف. ومن أشهر الأمثلة حرف القاف. ففي الفصحى يُلفظ القاف من آخر الحلق، لكنه في القاهرة ودمشق وبيروت يصبح همزة في كلام الناس، فيقولون «ألب» بدل «قلب».
Sesler de değişir. En bilinen örneklerden biri kaf harfidir. Fushada kaf boğazın gerisinden söylenir, ama Kahire'de, Şam'da ve Beyrut'ta günlük konuşmada hemzeye dönüşür; insanlar "qalb" (kalp) yerine "alb" der.
وفي الخليج وعند البدو في كثير من البلاد يُلفظ القاف مثل حرف g في كلمة go الإنجليزية، فيقولون «گلب».
Körfez'de ve pek çok ülkedeki bedeviler arasında ise kaf, Türkçedeki g gibi söylenir; "galb" derler.
ولذلك يكفي أحيانًا أن تسمع كلمة «قال» من فم شخص لتعرف من أين هو: «آل» في المدينة المصرية أو الشامية، و«گال» في الخليج والبادية، و«قال» عند من يتكلّم الفصحى.
Bu yüzden bazen birinin ağzından "qal" (dedi) kelimesini duymak, onun nereli olduğunu anlamaya yeter: Mısır ya da Şam şehirlerinde "al", Körfez'de ve çölde "gal", fusha konuşan birinde ise "qal".
حرف الجيم
Cim harfi
وحرف الجيم كذلك له أكثر من صوت. ففي مصر يُلفظ مثل حرف g، فيقولون «جَمَل» بصوت يشبه gamal. وفي الشام يُلفظ صوتًا ناعمًا مثل الجيم في كلمة journal الفرنسية.
Cim harfinin de birden fazla sesi vardır. Mısır'da g gibi söylenir; bu yüzden deve anlamındaki kelime "gamal" gibi duyulur. Şam'da ise Türkçedeki j sesi gibi yumuşak söylenir.
وفي بعض لهجات الخليج يتحوّل الجيم إلى ياء، فيقولون «ريّال» بدل «رجّال»، أي رجل، و«دياية» بدل «دجاجة».
Bazı Körfez lehçelerinde cim y'ye dönüşür; insanlar "rajjal" (adam) yerine "rayyal", "dajaja" (tavuk) yerine "diyaya" der.
لهجة يفهمها الجميع
Herkesin anladığı bir lehçe
اللهجة المصرية هي أكثر اللهجات فهمًا في العالم العربي. والسبب الأكبر هو السينما والتلفزيون والأغاني، فقد كانت القاهرة طوال القرن العشرين عاصمة الفنّ العربي.
Arap dünyasında en çok anlaşılan lehçe Mısır lehçesidir. Bunun en büyük sebebi sinema, televizyon ve şarkılardır: Kahire yirminci yüzyıl boyunca Arap sanatının başkentiydi.
فقد كبرت أجيال كاملة من المغرب إلى الخليج وهي تشاهد الأفلام المصرية، وتسمع أغاني أمّ كلثوم وعبد الحليم حافظ، فتعلّمت فهم المصرية دون دروس.
Fas'tan Körfez'e kadar bütün kuşaklar Mısır filmleri izleyerek, Ümmü Gülsüm'ün ve Abdülhalim Hafız'ın şarkılarını dinleyerek büyüdü; böylece hiç ders almadan Mısır lehçesini anlamayı öğrendi.
وفي العقود الأخيرة انتشرت أيضًا لهجات الشام عن طريق المسلسلات التلفزيونية، ولهجات الخليج عن طريق القنوات ووسائل التواصل.
Son on yıllarda Şam lehçeleri de televizyon dizileri sayesinde, Körfez lehçeleri ise televizyon kanalları ve sosyal medya sayesinde yayıldı.
الدارجة المغاربية
Mağrip darijası
أما الدارجة في المغرب والجزائر وتونس فهي من أصعب اللهجات على العرب في المشرق. فهي سريعة، وتحذف كثيرًا من الحركات، وفيها كلمات من لغات أخرى.
Fas, Cezayir ve Tunus'taki darija, Maşrık Arapları için en zor lehçelerden biridir. Hızlıdır, pek çok ünlüyü yutar ve başka dillerden gelen kelimeler içerir.
فقد تأثّرت الدارجة بالأمازيغية، وهي لغة أهل شمال أفريقيا الأصليين، وأخذت أيضًا كلمات من الفرنسية والإسبانية. فقد يقول المغربي في جملة واحدة كلمات عربية وأمازيغية وفرنسية.
Darija, Kuzey Afrika'nın yerli halkının dili olan Amazigceden, yani Berbericeden etkilenmiş, Fransızcadan ve İspanyolcadan da kelimeler almıştır. Bir Faslı tek bir cümlede Arapça, Berberice ve Fransızca kelimeler kullanabilir.
لكنّ المغاربيين يفهمون غالبًا لهجات المشرق جيّدًا، لأنهم يشاهدون الأفلام والمسلسلات المصرية والسورية منذ طفولتهم. فالفهم هنا يسير في اتّجاه واحد أكثر من الآخر.
Ama Mağripliler genellikle Maşrık lehçelerini iyi anlar, çünkü çocukluklarından beri Mısır ve Suriye filmleri ve dizileri izlerler. Yani burada anlaşma bir yönde öbür yönden daha kolay işler.
لغة عربية في أوروبا
Avrupa'da bir Arap dili
هل تعرف أنّ هناك لغة أصلها عربي، وهي اليوم لغة رسمية في الاتحاد الأوروبي؟ إنها اللغة المالطية، لغة جزيرة مالطا في البحر المتوسّط.
Kökeni Arapça olan ve bugün Avrupa Birliği'nin resmî dillerinden biri olan bir dil bulunduğunu biliyor muydunuz? Bu, Akdeniz'deki Malta adasının dili olan Maltacadır.
تطوّرت المالطية من عربية صقلية وشمال أفريقيا في العصور الوسطى، ثم أخذت كلمات كثيرة من الإيطالية والإنجليزية. وهي اليوم تُكتب بالحروف اللاتينية، لكنّ العربي يفهم فيها كلمات كثيرة.
Maltaca, Orta Çağ'da Sicilya ve Kuzey Afrika Arapçasından gelişti, sonra İtalyancadan ve İngilizceden pek çok kelime aldı. Bugün Latin harfleriyle yazılır, ama bir Arap onun pek çok kelimesini anlayabilir.
اللهجات على الإنترنت
İnternette lehçeler
في الماضي كانت العامية تُسمع كثيرًا ولا تُكتب إلا قليلًا. أما اليوم فالناس يكتبون رسائلهم ومنشوراتهم بلهجاتهم، بالحروف العربية أو اللاتينية.
Eskiden konuşma dili çok duyulur ama pek az yazılırdı. Bugün ise insanlar mesajlarını ve paylaşımlarını kendi lehçeleriyle, Arap ya da Latin harfleriyle yazıyor.
وهكذا صارت العامية لغة مكتوبة أكثر من أيّ وقت مضى، وظهرت حتى روايات وكتب كاملة باللهجة المصرية وغيرها.
Böylece konuşma dili hiç olmadığı kadar yazılı bir dil hâline geldi; Mısır lehçesiyle ve başka lehçelerle yazılmış romanlar ve kitaplar bile çıktı.
ماذا يتعلّم المبتدئ؟
Yeni başlayan ne öğrenmeli?
هذا سؤال يسأله كلّ من يبدأ بالعربية: هل أتعلّم الفصحى أم لهجة؟ ويجيب كثير من المعلّمين: الاثنتين معًا، لكن خطوة بعد خطوة.
Arapçaya başlayan herkes bu soruyu sorar: Fusha mı öğreneyim, bir lehçe mi? Pek çok öğretmen şöyle cevap verir: İkisini birden, ama adım adım.
فالفصحى تفتح لك باب القراءة والأخبار والثقافة في كلّ البلاد العربية، واللهجة تفتح لك قلوب الناس في الشارع والمقهى والبيت.
Fusha size bütün Arap ülkelerinde okumanın, haberlerin ve kültürün kapısını açar; lehçe ise sokakta, kahvede ve evde insanların gönlünü açar.
ولا تخف من كثرة اللهجات: فهي تشترك في معظم الكلمات والجذور. وإذا تعلّمت الفصحى ولهجة واحدة جيّدًا، ستجد أنّ فهم اللهجات الأخرى يصبح أسهل مع الوقت.
Lehçelerin çokluğundan da korkmayın: Kelimelerinin ve köklerinin çoğu ortaktır. Fushayı ve bir lehçeyi iyi öğrenirseniz, öteki lehçeleri anlamanın zamanla kolaylaştığını göreceksiniz.
كلمات المقالة
Yazıdan kelimeler
هذه كلمات مهمّة عن اللغة واللهجات:
İşte dil ve lehçelerle ilgili bazı önemli kelimeler:
الفصحى: العربية الموحّدة في الكتب والأخبار.
Al-fusha: kitapların ve haberlerin ortak Arapçası.
العامية: لغة الكلام اليومي في كلّ بلد.
Al-ammiyya: her ülkedeki günlük konuşma dili.
اللهجة: طريقة الكلام في بلد أو منطقة.
Al-lahja: bir ülkenin ya da bölgenin konuşma biçimi.
الدارجة: اسم العامية في المغرب العربي.
Al-darija: Mağrip'te konuşma dilinin adı.
النطق: طريقة لفظ الحروف والكلمات.
Al-nutq: telaffuz, harflerin ve kelimelerin söylenişi.
التفاهم: أن يفهم كلّ واحد الآخر.
Al-tafahum: anlaşma, herkesin birbirini anlaması.
في النهاية
Son olarak
اللهجات العربية ليست مشكلة، بل هي غنى. ففي كلّ لهجة تاريخ المكان وأهله، وفيها كلمات جاءت من لغات وحضارات كثيرة.
Arap lehçeleri bir sorun değil, bir zenginliktir. Her lehçede bir yerin ve insanlarının tarihi vardır; pek çok dilden ve medeniyetten gelmiş kelimeler vardır.
وما زالت الفصحى تجمع العرب جميعًا في الكتابة، كما تجمعهم كلمات بسيطة مثل «الحمد لله» و«إن شاء الله» و«مرحبا». فإذا سافرت يومًا من الرباط إلى بغداد، ستسمع لغات كثيرة، لكنها في الحقيقة لغة واحدة بألوان كثيرة.
Fusha hâlâ yazıda bütün Arapları bir araya getirir; tıpkı "elhamdülillah", "inşallah" ve "merhaba" gibi basit kelimelerin onları bir araya getirdiği gibi. Bir gün Rabat'tan Bağdat'a yolculuk ederseniz pek çok dil duyacaksınız, ama aslında bunlar pek çok renge bürünmüş tek bir dildir.
Ücretsiz uygulamada bu metni sesli dinleyebilir, bilmediğiniz kelimeye dokunup anlamını görebilirsiniz.
Blogdan
Learn Arabic 1 Aralık'ta çıkıyor
Uygulama neredeyse hazır: sıfırdan Arap alfabesi, dil bilgisi, sesli okunuşuyla 2.500'ü aşkın kelime, bir de Halil Cibran'ın Kırık Kanatlar'ı gibi klasikleri aslından okuma fırsatı. E-posta adresinizi bırakın, uygulama çıktığı gün size haber verelim.
Yalnızca uygulama çıktığında tek bir e-posta, başka hiçbir şey.