اللهجات العربية

Dialekty arabskie

7 min czytania

Najważniejsze słówka

  • اللهجةdialekt
  • الفصحىarabski literacki
  • العاميةarabski potoczny
  • الدارجةdardża
  • الجرائدgazety
  • الأخبارwiadomości
  • الشارعulica
  • الأصدقاءprzyjaciele
  • الازدواجية اللغويةdyglosja
  • القواعدreguły
  • الحاسوبkomputer
  • الهاتفtelefon
Wszystkie słówka (25)
  • المذيعspiker
  • التفاهمwzajemne zrozumienie
  • كيف حالكjak się masz?
  • الحمد للهdzięki Bogu
  • إن شاء اللهjeśli Bóg da
  • مرحباcześć
  • أريدchcę
  • الآنteraz
  • الأصواتdźwięki
  • النطقwymowa
  • المسلسلاتseriale
  • المبتدئpoczątkujący
  • خطوة بعد خطوةkrok po kroku

يتكلّم العربية اليوم نحو أربعمئة مليون إنسان، من المغرب على المحيط الأطلسي إلى العراق والخليج. لكنّ المسافر بين هذه البلاد يلاحظ شيئًا غريبًا: الناس لا يتكلّمون في الشارع كما يكتبون في الجرائد.

Dziś po arabsku mówi około czterystu milionów ludzi, od Maroka nad Oceanem Atlantyckim aż po Irak i Zatokę. Ale kto podróżuje między tymi krajami, zauważa coś dziwnego: ludzie nie mówią na ulicy tak, jak piszą w gazetach.

في هذه المقالة نتعرّف على الفرق بين الفصحى والعامية، وعلى أشهر اللهجات العربية، وعلى بعض الكلمات والأصوات التي تختلف من بلد إلى بلد، ثم نرى ماذا يتعلّم من يبدأ بالعربية.

W tym artykule przyglądamy się różnicy między fushą a dialektami, poznajemy najbardziej znane dialekty arabskie oraz kilka słów i dźwięków, które zmieniają się od kraju do kraju. Potem zobaczymy, czego powinien się uczyć ktoś, kto zaczyna arabski.

لغتان في لغة واحدة

Dwa języki w jednym

يعيش العربي كلّ يوم مع شكلين من لغته. الشكل الأول هو الفصحى، وهي لغة الكتب والأخبار والمدرسة. والشكل الثاني هو العامية، وهي لغة البيت والسوق والأصدقاء.

Arabowie żyją każdego dnia z dwiema formami swojego języka. Pierwsza to fusha, język książek, wiadomości i szkoły. Druga to dialekt, język domu, targu i przyjaciół.

ويسمّي علماء اللغة هذه الحالة «الازدواجية اللغوية»، وهي موجودة أيضًا في لغات أخرى، لكنها في العربية واضحة جدًّا وقديمة جدًّا.

Językoznawcy nazywają tę sytuację "dyglosją". Występuje ona także w innych językach, ale w arabskim jest bardzo wyraźna i bardzo stara.

فالطفل العربي يتعلّم العامية من أمّه وأبيه، ثم يتعلّم الفصحى في المدرسة، كأنها لغة قريبة منه، لكنها ليست لغة البيت.

Arabskie dziecko uczy się dialektu od mamy i taty, a potem w szkole uczy się fushy, jakby to był język bliski, ale nie domowy.

الفصحى

Fusha

الفصحى هي امتداد للعربية التي نزل بها القرآن، وكُتب بها الشعر القديم. وقد بقيت قواعدها الأساسية ثابتة تقريبًا منذ أكثر من ألف وأربعمئة سنة.

Fusha to kontynuacja arabskiego, w którym objawiony został Koran i w którym pisano dawną poezję. Jej podstawowe zasady pozostają prawie takie same od ponad tysiąca czterystu lat.

واليوم تُستعمل الفصحى في الكتب والجرائد ونشرات الأخبار والخطب الرسمية والمؤتمرات. ويسمّيها بعض الباحثين «العربية الفصحى المعاصرة»، لأنها أضافت كلمات جديدة كثيرة، مثل «الحاسوب» و«الهاتف».

Dziś fushy używa się w książkach, gazetach, serwisach informacyjnych, oficjalnych przemówieniach i na konferencjach. Niektórzy badacze nazywają ją "współczesnym standardowym arabskim", bo przybyło w niej wiele nowych słów, takich jak "hasub" (komputer) i "hatif" (telefon).

ومن مزايا الفصحى الكبيرة أنها واحدة في كلّ البلاد العربية تقريبًا. فالجريدة في الرباط تُكتب بلغة يفهمها القارئ في بغداد، والمذيع في دمشق يفهمه المشاهد في الخرطوم.

Wielką zaletą fushy jest to, że jest prawie taka sama we wszystkich krajach arabskich. Gazeta w Rabacie jest napisana językiem, który rozumie czytelnik w Bagdadzie, a prezentera wiadomości z Damaszku rozumie widz w Chartumie.

العامية

Dialekt

أما العامية فهي اللغة التي يتكلّمها الناس في حياتهم اليومية، ولكلّ بلد عاميته، بل لكلّ مدينة أحيانًا طريقتها الخاصة في الكلام.

Dialekt, al-ammiyya, to język, którym ludzie mówią w codziennym życiu. Każdy kraj ma swój dialekt, a czasem nawet każde miasto ma własny sposób mówienia.

والعامية ليست «عربية خاطئة» كما يظنّ بعض الناس، بل هي عربية تطوّرت مع الزمن، مثلما تطوّرت اللاتينية فصارت الإيطالية والإسبانية والفرنسية.

Dialekt nie jest "błędnym arabskim", jak myślą niektórzy. To arabski, który z czasem się rozwinął, tak jak łacina rozwinęła się i stała się włoskim, hiszpańskim i francuskim.

والعاميات أبسط من الفصحى في بعض القواعد: فهي لا تستعمل حركات الإعراب في آخر الكلمات، وتختصر كثيرًا من الكلمات الطويلة. لكنّ لها قواعدها وجمالها، وفيها شعر وأغانٍ وأمثال كثيرة.

Dialekty są w niektórych zasadach prostsze od fushy: nie używają końcówek przypadków na końcu słów i skracają wiele długich słów. Ale mają własne zasady i własne piękno, i istnieje w nich mnóstwo wierszy, piosenek i przysłów.

خريطة اللهجات

Mapa dialektów

يقسم الباحثون اللهجات العربية عادة إلى مجموعات كبيرة. فهناك اللهجات المصرية والسودانية، ولهجات الشام في سوريا ولبنان والأردن وفلسطين، ولهجات العراق، ولهجات الخليج والجزيرة العربية، ولهجات اليمن.

Badacze zwykle dzielą dialekty arabskie na duże grupy. Są dialekty egipskie i sudańskie, dialekty lewantyńskie Syrii, Libanu, Jordanii i Palestyny, dialekty Iraku, dialekty Zatoki i Półwyspu Arabskiego oraz dialekty Jemenu.

وفي غرب العالم العربي توجد اللهجات المغاربية في المغرب والجزائر وتونس وليبيا، وتُسمّى هناك غالبًا «الدارجة».

Na zachodzie świata arabskiego leżą dialekty maghrebskie Maroka, Algierii, Tunezji i Libii, które nazywa się tam zwykle "darija".

وكلّما ابتعدت لهجتان في المكان، صار التفاهم بينهما أصعب. فالمصري والسوري يتفاهمان بسهولة، أما المغربي والعراقي فقد يحتاجان إلى الفصحى، أو إلى بعض الصبر!

Im dalej od siebie leżą dwa dialekty na mapie, tym trudniej się porozumieć. Egipcjanin i Syryjczyk łatwo się rozumieją, ale Marokańczyk i Irakijczyk mogą potrzebować fushy albo odrobiny cierpliwości!

كيف حالك؟

Jak się masz?

لنأخذ مثالًا بسيطًا: السؤال «كيف حالك؟». في القاهرة يقول الناس «إزّيَّك؟»، وفي دمشق وبيروت يقولون «كيفك؟».

Weźmy prosty przykład: pytanie "Jak się masz?". W Kairze ludzie mówią "izzayyak?", a w Damaszku i Bejrucie mówią "kifak?".

وفي الكويت والعراق يقولون «شلونك؟»، أي «ما لونك؟»، وكأنّ لون الوجه يدلّ على الحال. وفي المغرب يقولون غالبًا «لاباس؟» أو «كي داير؟».

W Kuwejcie i Iraku mówi się "shlonak?", czyli "jakiego jesteś koloru?", jakby kolor twarzy pokazywał, jak się ktoś czuje. W Maroku mówi się zwykle "labas?" albo "ki dayer?".

وكلّ هذه الأسئلة لها الجواب نفسه تقريبًا في كلّ مكان: «الحمد لله»، وهي عبارة يفهمها كلّ عربي في كلّ بلد.

A wszystkie te pytania mają prawie wszędzie tę samą odpowiedź: "al-hamdu lillah" (chwała Bogu), wyrażenie, które rozumie każdy Arab w każdym kraju.

ماذا تريد الآن؟

Czego chcesz teraz?

والكلمات اليومية الصغيرة هي التي تختلف أكثر من غيرها. فكلمة «ماذا» تصبح «إيه» في مصر، و«شو» في الشام، و«شنو» في العراق والخليج، و«أش» أو «شنو» في المغرب.

Najbardziej różnią się małe codzienne słowa. Słowo "madha" (co) zmienia się w Egipcie w "eh", w Lewancie w "shu", w Iraku i Zatoce w "shinu", a w Maroku w "ash" albo "shnu".

وكلمة «أريد» تصبح «عايز» في مصر، و«بدّي» في الشام، و«أبغى» في الخليج، و«بغيت» في المغرب. ولكلّ واحدة منها أصل قديم في العربية.

Słowo "urid" (chcę) w Egipcie brzmi "ayiz", w Lewancie "biddi", w Zatoce "abgha", a w Maroku "bghit". Każde z nich ma dawne źródło w arabskim.

أما كلمة «الآن» فهي «دلوقتي» في مصر، و«هلّق» في الشام، و«هسّه» في العراق، و«الحين» في الخليج، و«دابا» في المغرب. فإذا سمعت إحدى هذه الكلمات، عرفت غالبًا من أين جاء المتكلّم!

A słowo "al-an" (teraz) to w Egipcie "dilwa'ti", w Lewancie "halla'", w Iraku "hassa", w Zatoce "al-hin", a w Maroku "daba". Jeśli więc usłyszysz jedno z tych słów, zwykle od razu wiesz, skąd pochodzi mówiący!

حرف القاف

Litera qaf

والأصوات أيضًا تختلف. ومن أشهر الأمثلة حرف القاف. ففي الفصحى يُلفظ القاف من آخر الحلق، لكنه في القاهرة ودمشق وبيروت يصبح همزة في كلام الناس، فيقولون «ألب» بدل «قلب».

Dźwięki też się różnią. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest litera qaf. W fushy qaf wymawia się głęboko w gardle, ale w codziennej mowie Kairu, Damaszku i Bejrutu zmienia się w zwarcie krtaniowe, i ludzie mówią "alb" zamiast "qalb" (serce).

وفي الخليج وعند البدو في كثير من البلاد يُلفظ القاف مثل حرف g في كلمة go الإنجليزية، فيقولون «گلب».

W Zatoce i wśród Beduinów w wielu krajach qaf wymawia się jak polskie g w słowie "gość", i mówi się "galb".

ولذلك يكفي أحيانًا أن تسمع كلمة «قال» من فم شخص لتعرف من أين هو: «آل» في المدينة المصرية أو الشامية، و«گال» في الخليج والبادية، و«قال» عند من يتكلّم الفصحى.

Dlatego czasem wystarczy usłyszeć z czyichś ust słowo "qal" (powiedział), żeby wiedzieć, skąd ktoś jest: "al" w egipskim lub lewantyńskim mieście, "gal" w Zatoce i na pustyni, a "qal" u kogoś, kto mówi fushą.

حرف الجيم

Litera jim

وحرف الجيم كذلك له أكثر من صوت. ففي مصر يُلفظ مثل حرف g، فيقولون «جَمَل» بصوت يشبه gamal. وفي الشام يُلفظ صوتًا ناعمًا مثل الجيم في كلمة journal الفرنسية.

Litera jim też ma więcej niż jeden dźwięk. W Egipcie wymawia się ją jak g, więc słowo oznaczające wielbłąda brzmi jak "gamal". W Lewancie wymawia się ją miękko, jak polskie ż.

وفي بعض لهجات الخليج يتحوّل الجيم إلى ياء، فيقولون «ريّال» بدل «رجّال»، أي رجل، و«دياية» بدل «دجاجة».

W niektórych dialektach Zatoki jim zamienia się w y, więc ludzie mówią "rayyal" zamiast "rajjal" (mężczyzna) i "diyaya" zamiast "dajaja" (kura).

لهجة يفهمها الجميع

Dialekt, który wszyscy rozumieją

اللهجة المصرية هي أكثر اللهجات فهمًا في العالم العربي. والسبب الأكبر هو السينما والتلفزيون والأغاني، فقد كانت القاهرة طوال القرن العشرين عاصمة الفنّ العربي.

Dialekt egipski jest najlepiej rozumianym dialektem w świecie arabskim. Najważniejszym powodem są kino, telewizja i piosenki: przez cały XX wiek Kair był stolicą arabskiej sztuki.

فقد كبرت أجيال كاملة من المغرب إلى الخليج وهي تشاهد الأفلام المصرية، وتسمع أغاني أمّ كلثوم وعبد الحليم حافظ، فتعلّمت فهم المصرية دون دروس.

Całe pokolenia od Maroka po Zatokę dorastały, oglądając egipskie filmy i słuchając piosenek Umm Kulthum i Abdela Halima Hafeza, i tak nauczyły się rozumieć egipski bez żadnych lekcji.

وفي العقود الأخيرة انتشرت أيضًا لهجات الشام عن طريق المسلسلات التلفزيونية، ولهجات الخليج عن طريق القنوات ووسائل التواصل.

W ostatnich dziesięcioleciach rozprzestrzeniły się też dialekty lewantyńskie dzięki serialom telewizyjnym, a dialekty Zatoki dzięki kanałom telewizyjnym i mediom społecznościowym.

الدارجة المغاربية

Maghrebska darija

أما الدارجة في المغرب والجزائر وتونس فهي من أصعب اللهجات على العرب في المشرق. فهي سريعة، وتحذف كثيرًا من الحركات، وفيها كلمات من لغات أخرى.

Darija Maroka, Algierii i Tunezji to dla Arabów z Maszriku jeden z najtrudniejszych dialektów. Jest szybka, połyka wiele samogłosek i zawiera słowa z innych języków.

فقد تأثّرت الدارجة بالأمازيغية، وهي لغة أهل شمال أفريقيا الأصليين، وأخذت أيضًا كلمات من الفرنسية والإسبانية. فقد يقول المغربي في جملة واحدة كلمات عربية وأمازيغية وفرنسية.

Na dariję wpłynął język amazigh (berberyjski), język rdzennych mieszkańców Afryki Północnej, a ponadto przyjęła ona słowa z francuskiego i hiszpańskiego. Marokańczyk może w jednym zdaniu użyć słów arabskich, amazigh i francuskich.

لكنّ المغاربيين يفهمون غالبًا لهجات المشرق جيّدًا، لأنهم يشاهدون الأفلام والمسلسلات المصرية والسورية منذ طفولتهم. فالفهم هنا يسير في اتّجاه واحد أكثر من الآخر.

Ale mieszkańcy Maghrebu zwykle dobrze rozumieją dialekty Maszriku, bo od dzieciństwa oglądają egipskie i syryjskie filmy i seriale. Zrozumienie płynie tu więc bardziej w jedną stronę niż w drugą.

لغة عربية في أوروبا

Arabski język w Europie

هل تعرف أنّ هناك لغة أصلها عربي، وهي اليوم لغة رسمية في الاتحاد الأوروبي؟ إنها اللغة المالطية، لغة جزيرة مالطا في البحر المتوسّط.

Czy wiesz, że istnieje język arabskiego pochodzenia, który jest dziś językiem urzędowym Unii Europejskiej? To maltański, język wyspy Malta na Morzu Śródziemnym.

تطوّرت المالطية من عربية صقلية وشمال أفريقيا في العصور الوسطى، ثم أخذت كلمات كثيرة من الإيطالية والإنجليزية. وهي اليوم تُكتب بالحروف اللاتينية، لكنّ العربي يفهم فيها كلمات كثيرة.

Maltański rozwinął się w średniowieczu z arabskiego Sycylii i Afryki Północnej, a potem przyjął wiele słów z włoskiego i angielskiego. Dziś zapisuje się go literami łacińskimi, ale Arab potrafi zrozumieć wiele jego słów.

اللهجات على الإنترنت

Dialekty w internecie

في الماضي كانت العامية تُسمع كثيرًا ولا تُكتب إلا قليلًا. أما اليوم فالناس يكتبون رسائلهم ومنشوراتهم بلهجاتهم، بالحروف العربية أو اللاتينية.

Dawniej dialekt często się słyszało, ale rzadko zapisywało. Dziś ludzie piszą wiadomości i posty w swoich dialektach, literami arabskimi albo łacińskimi.

وهكذا صارت العامية لغة مكتوبة أكثر من أيّ وقت مضى، وظهرت حتى روايات وكتب كاملة باللهجة المصرية وغيرها.

W ten sposób dialekt bardziej niż kiedykolwiek stał się językiem pisanym, a pojawiły się nawet całe powieści i książki po egipsku i w innych dialektach.

ماذا يتعلّم المبتدئ؟

Czego powinien uczyć się początkujący?

هذا سؤال يسأله كلّ من يبدأ بالعربية: هل أتعلّم الفصحى أم لهجة؟ ويجيب كثير من المعلّمين: الاثنتين معًا، لكن خطوة بعد خطوة.

To pytanie zadaje sobie każdy, kto zaczyna arabski: uczyć się fushy czy dialektu? Wielu nauczycieli odpowiada: jednego i drugiego, ale krok po kroku.

فالفصحى تفتح لك باب القراءة والأخبار والثقافة في كلّ البلاد العربية، واللهجة تفتح لك قلوب الناس في الشارع والمقهى والبيت.

Fusha otwiera ci drzwi do czytania, wiadomości i kultury we wszystkich krajach arabskich, a dialekt otwiera serca ludzi na ulicy, w kawiarni i w domu.

ولا تخف من كثرة اللهجات: فهي تشترك في معظم الكلمات والجذور. وإذا تعلّمت الفصحى ولهجة واحدة جيّدًا، ستجد أنّ فهم اللهجات الأخرى يصبح أسهل مع الوقت.

I nie bój się, że dialektów jest tak wiele: mają wspólną większość słów i rdzeni. Jeśli dobrze nauczysz się fushy i jednego dialektu, zobaczysz, że z czasem rozumienie innych dialektów przychodzi coraz łatwiej.

كلمات المقالة

Słowa z artykułu

هذه كلمات مهمّة عن اللغة واللهجات:

Oto kilka ważnych słów o języku i dialektach:

  • الفصحى: العربية الموحّدة في الكتب والأخبار.

    Al-fusha: wspólny arabski książek i wiadomości.

  • العامية: لغة الكلام اليومي في كلّ بلد.

    Al-ammiyya: język codziennej mowy w każdym kraju.

  • اللهجة: طريقة الكلام في بلد أو منطقة.

    Al-lahja: dialekt, sposób mówienia w danym kraju lub regionie.

  • الدارجة: اسم العامية في المغرب العربي.

    Al-darija: nazwa dialektu w Maghrebie.

  • النطق: طريقة لفظ الحروف والكلمات.

    Al-nutq: wymowa, sposób wymawiania liter i słów.

  • التفاهم: أن يفهم كلّ واحد الآخر.

    Al-tafahum: wzajemne zrozumienie, gdy każdy rozumie drugiego.

في النهاية

Na koniec

اللهجات العربية ليست مشكلة، بل هي غنى. ففي كلّ لهجة تاريخ المكان وأهله، وفيها كلمات جاءت من لغات وحضارات كثيرة.

Dialekty arabskie nie są problemem, lecz bogactwem. W każdym dialekcie żyje historia miejsca i jego ludzi, i są w nim słowa, które przyszły z wielu języków i cywilizacji.

وما زالت الفصحى تجمع العرب جميعًا في الكتابة، كما تجمعهم كلمات بسيطة مثل «الحمد لله» و«إن شاء الله» و«مرحبا». فإذا سافرت يومًا من الرباط إلى بغداد، ستسمع لغات كثيرة، لكنها في الحقيقة لغة واحدة بألوان كثيرة.

Fusha wciąż łączy wszystkich Arabów w piśmie, tak jak łączą ich proste słowa, takie jak "al-hamdu lillah", "in sha Allah" i "marhaba". Jeśli kiedyś pojedziesz z Rabatu do Bagdadu, usłyszysz wiele języków, ale tak naprawdę to jeden język w wielu kolorach.

W darmowej aplikacji posłuchasz tego tekstu, a po dotknięciu słowa zobaczysz jego tłumaczenie.

Z bloga

Learn Arabic już 1 grudnia

Aplikacja jest prawie gotowa: alfabet arabski od zera, gramatyka, ponad 2500 słówek z nagraniami i klasyka w oryginale, np. „Złamane skrzydła” Khalila Gibrana. Zostaw e-mail, a damy ci znać w dniu premiery.

Jeden e-mail w dniu premiery. Nic więcej.

Więcej tekstów po arabsku