الشعر العربي

كان العرب يقولون قديمًا: «الشعر ديوان العرب»، أي إنّه السجلّ الذي حفظ أيّامهم وأخبارهم وأخلاقهم وأحلامهم. فقبل أن ينتشر التدوين، كان الشعر هو الذاكرة التي تنتقل من جيل إلى جيل على ألسنة الرواة.

Arabowie mówili dawniej: „Poezja jest rejestrem Arabów”, czyli archiwum, które przechowało ich dni, ich historie, ich obyczaje i ich marzenia. Zanim upowszechniło się pismo, poezja była pamięcią, która przechodziła z pokolenia na pokolenie w ustach recytatorów.

في هذه المقالة نرحل مع الشعر العربي من خيام الصحراء قبل الإسلام إلى قصور بغداد وحدائق الأندلس، ثم إلى القاهرة وبيروت وبغداد في العصر الحديث، ونتعرّف على بعض أشهر شعرائه، وعلى الطريقة التي تُبنى بها القصيدة.

W tym artykule wyruszymy z poezją arabską w podróż od namiotów na pustyni sprzed islamu do pałaców Bagdadu i ogrodów al-Andalus, a potem do Kairu, Bejrutu i Bagdadu w czasach nowożytnych. Poznamy kilku najsłynniejszych poetów i dowiemy się, jak jest zbudowany poemat.

في الجزيرة العربية قبل الإسلام، في القرن السادس الميلادي تقريبًا، كان للشعر مكانة لا تشبهها مكانة أخرى. فالشاعر هو لسان قبيلته: يمدح كرمها وشجاعتها، ويدافع عنها، ويهجو أعداءها.

W Arabii przed islamem, mniej więcej w VI wieku, poezja zajmowała miejsce, z którym nic nie mogło się równać. Poeta był głosem swojego plemienia: sławił jego hojność i odwagę, bronił go i wyśmiewał jego wrogów.

وتذكر كتب الأدب أنّ القبيلة كانت إذا نبغ فيها شاعر جاءتها القبائل الأخرى تهنّئها، وصنعت الأطعمة، واجتمعت النساء يلعبن بالمزاهر كما يفعلن في الأعراس، لأنّ الشاعر يحمي شرفها ويخلّد ذكرها.

Księgi literackie opowiadają, że kiedy w jakimś plemieniu pojawiał się poeta, inne plemiona przychodziły z gratulacjami, przygotowywano jedzenie, a kobiety zbierały się i grały na lutni jak na weselach, bo poeta miał bronić honoru plemienia i unieśmiertelnić jego imię.

كانت للعرب أسواق موسمية يجتمعون فيها للتجارة، ومن أشهرها سوق عكاظ قرب الطائف. ولم تكن هذه السوق مكانًا للبيع والشراء فقط، بل كانت أيضًا ميدانًا يتنافس فيه الشعراء.

Arabowie mieli sezonowe targi, na których zbierali się, by handlować, a jednym z najsłynniejszych był targ w Ukazie niedaleko Taifu. Nie był to tylko plac kupna i sprzedaży, ale też arena, na której rywalizowali poeci.

ويُروى أنّ الشاعر النابغة الذبياني كانت تُضرب له في عكاظ قبّة من جلد أحمر، فيأتيه الشعراء ينشدونه قصائدهم، فيحكم بينهم ويقول أيّهم أشعر.

Opowiada się, że w Ukazie rozbijano namiot z czerwonej skóry dla poety al-Nabighi al-Dhubyaniego. Poeci przychodzili recytować mu swoje wiersze, a on rozstrzygał między nimi i mówił, który z nich jest najlepszym poetą.

من أشهر ما بقي من الشعر الجاهلي قصائد طويلة تُسمّى «المعلّقات». ويُقال في تفسير اسمها إنّها كُتبت بماء الذهب وعُلّقت على الكعبة، لكنّ كثيرًا من الباحثين يشكّون في هذه الرواية، ويرون أنّ الاسم قد يعني القصائد النفيسة التي تتعلّق بها القلوب.

Wśród najsłynniejszych wierszy, które zachowały się z czasów przed islamem, są długie poematy zwane „muallakami”, czyli „wiersze zawieszone”. Jedno z wyjaśnień nazwy mówi, że zapisano je złotem i zawieszono na Kaabie, ale wielu badaczy wątpi w tę opowieść i uważa, że nazwa może oznaczać cenne wiersze, do których przywiązują się serca.

وأشهر المعلّقات معلّقة امرئ القيس، التي تبدأ بقوله: «قِفا نَبْكِ من ذِكرى حبيبٍ ومنزلِ». فالشاعر يطلب من صاحبيه أن يقفا معه عند آثار ديار الحبيبة، ليبكيا على أيّام مضت.

Najsłynniejszy jest poemat Imru al-Kajsa, który zaczyna się tak: „Zatrzymajcie się, wy dwaj, zapłaczmy na wspomnienie ukochanej i domostwa”. Poeta prosi dwóch towarzyszy, by zatrzymali się z nim przy śladach domu ukochanej i zapłakali nad minionymi dniami.

كانت القصيدة الجاهلية الطويلة تمرّ في الغالب بمراحل معروفة. فهي تبدأ كثيرًا بالوقوف على الأطلال، أي آثار الديار التي رحل عنها أهلها، وتذكّر الحبيبة التي كانت تسكنها.

Długi poemat z czasów przed islamem przechodził zwykle przez znane etapy. Często zaczynał się od postoju przy ruinach, czyli śladach obozowiska, z którego odeszli mieszkańcy, i od wspomnienia ukochanej, która tam kiedyś mieszkała.

ثم ينتقل الشاعر إلى وصف رحلته في الصحراء، وناقته القوية الصبور، والحيوانات التي يراها في الطريق، كالظباء وبقر الوحش، والليل الطويل والعطش.

Potem poeta przechodził do opisu swojej podróży przez pustynię: swojej silnej i cierpliwej wielbłądzicy, zwierząt, które widział po drodze, takich jak gazele i dzikie bydło, długiej nocy i pragnienia.

وبعد ذلك يصل إلى غرضه الأساسي: قد يكون المدح، أو الفخر بنفسه وقبيلته، أو الهجاء، أو الرثاء، أي البكاء على ميّت وذكر فضائله، أو الحكمة التي تعلّمها من الحياة.

Dopiero potem dochodził do głównego celu. Mogła to być pochwała, chełpienie się sobą i swoim plemieniem, satyra, elegia, która opłakuje zmarłego i wspomina jego zalety, albo mądrość, której nauczyło go życie.

يتكوّن الشعر العربي القديم من أبيات، والبيت هو السطر الواحد من القصيدة. ومن الجميل أنّ كلمة «بيت» نفسها تعني أيضًا المسكن، وكأنّ القصيدة مخيّم من بيوت متجاورة.

Klasyczna poezja arabska składa się z wersów, a wers, zwany bajt, to jedna linijka poematu. Piękne jest to, że słowo „bajt” oznacza też dom lub mieszkanie, jakby poemat był obozowiskiem domów stojących obok siebie.

وينقسم البيت إلى نصفين: الأوّل يسمّى «الصدر»، والثاني يسمّى «العَجُز». وبين النصفين مسافة صغيرة في الكتابة، فتبدو القصيدة على الورق عمودين متوازيين.

Wers dzieli się na dwie połowy: pierwsza nazywa się „sadr”, czyli pierś, a druga „adżuz”, czyli plecy. Na stronie między połowami zostaje mała przerwa, więc poemat wygląda jak dwie równoległe kolumny.

وتنتهي أبيات القصيدة كلّها بقافية واحدة، أي بالصوت نفسه والحرف الأخير نفسه، حتى لو كانت القصيدة مئة بيت. ولهذا تُنسب القصائد أحيانًا إلى حرفها الأخير، فيقال مثلًا «لاميّة» أو «ميميّة» أو «نونيّة».

Wszystkie wersy poematu kończą się tym samym rymem, tym samym dźwiękiem i tą samą ostatnią literą, nawet jeśli poemat ma sto wersów. Dlatego poematy nazywa się czasem od ich ostatniej litery i mówi się o „lamiji”, poemacie rymującym się na lam, albo o „mimiji” czy „nuniji”.

لا يكفي في الشعر العربي أن تتّفق القافية، بل لا بدّ أن يسير البيت على وزن معيّن، أي على ترتيب ثابت من المقاطع الطويلة والقصيرة، كأنّه إيقاع موسيقي.

W poezji arabskiej nie wystarczy, żeby zgadzał się rym. Wers musi też trzymać się stałego metrum, czyli ustalonego porządku sylab długich i krótkich, jak rytm muzyczny.

وفي القرن الثامن الميلادي درس العالِم الخليل بن أحمد الفراهيدي في البصرة أشعار العرب، فاكتشف أنّها تسير على خمسة عشر وزنًا، وسمّاها «البحور». ثم أضاف الأخفش، تلميذ تلميذه سيبويه، بحرًا آخر، فصارت ستّة عشر.

W VIII wieku uczony al-Chalil ibn Ahmad al-Farahidi badał w Basrze wiersze Arabów i odkrył, że trzymają się one piętnastu metrów, które nazwał „buhur”, czyli „morza”. Później al-Achfasz, uczeń jego ucznia Sibawajha, dodał jeszcze jedno i było ich szesnaście.

ويُروى أنّ الخليل خطرت له فكرة هذا العلم وهو يمشي في سوق الصفّارين، فسمع دقّات المطارق على النحاس منتظمة كأنّها أوزان. ويُسمّى هذا العلم «العَروض»، وما زال يُدرَّس في الجامعات العربية إلى اليوم.

Opowiada się, że pomysł tej nauki przyszedł al-Chalilowi do głowy, gdy szedł przez targ kotlarzy i słyszał, jak młotki rytmicznie uderzają w miedź, niczym metra. Ta nauka nazywa się „al-arud”, czyli metryka, i do dziś uczy się jej na arabskich uniwersytetach.

مع ظهور الإسلام في القرن السابع، بقي الشعر حاضرًا في حياة الناس. ومن أشهر شعراء تلك المرحلة حسّان بن ثابت، الذي يُلقَّب بـ«شاعر الرسول»، لأنّه كان يدافع بشعره عن النبيّ محمّد والمسلمين.

Gdy w VII wieku pojawił się islam, poezja nadal była obecna w życiu ludzi. Jednym z najsłynniejszych poetów tamtego okresu był Hassan ibn Sabit, nazywany „poetą Proroka”, bo swoimi wierszami bronił proroka Mahometa i muzułmanów.

وكان أبو نواس من أشهر شعراء بغداد في عصر هارون الرشيد. وقد سخر من الشعراء الذين ما زالوا يبدؤون قصائدهم بالبكاء على الأطلال، وهم يعيشون في المدن، ودعا إلى شعر يصف الحياة التي يعيشها الناس فعلًا.

Abu Nuwas był jednym z najsłynniejszych poetów Bagdadu w czasach Haruna ar-Raszida. Wyśmiewał poetów, którzy mieszkali w miastach, a wciąż zaczynali wiersze od płaczu nad ruinami, i domagał się poezji opisującej życie, jakie ludzie naprawdę wiodą.

يرى كثير من العرب أنّ أبا الطيّب المتنبّي، الذي وُلد في الكوفة سنة 915 تقريبًا، هو أعظم شعراء العربية. وقد جاءه لقب «المتنبّي» لأنّه ادّعى النبوّة في شبابه، كما تقول الروايات، فسُجن ثم تاب.

Wielu Arabów uważa Abu at-Tajjiba al-Mutanabbiego, urodzonego w Kufie około 915 roku, za największego poetę języka arabskiego. Przydomek „al-Mutanabbi”, czyli „ten, który podawał się za proroka”, dostał dlatego, że według przekazów w młodości ogłosił się prorokiem, trafił do więzienia, a potem się nawrócił.

عاش المتنبّي سنوات طويلة في حلب عند الأمير سيف الدولة الحمداني، وكتب فيه أجمل قصائد المدح، ثم رحل إلى مصر وغضب على حاكمها كافور فهجاه هجاءً قاسيًا. وكان فخورًا بنفسه وبشعره إلى حدّ بعيد.

Al-Mutanabbi przez wiele lat żył w Aleppo na dworze emira Sajfa ad-Dawli al-Hamdaniego i pisał dla niego swoje najpiękniejsze poematy pochwalne. Potem wyjechał do Egiptu, poróżnił się z jego władcą Kafurem i ostro go wyszydził. Był niezwykle dumny z siebie i ze swojej poezji.

ومن أشهر أبياته: «الخيلُ والليلُ والبيداءُ تعرفني، والسيفُ والرمحُ والقرطاسُ والقلمُ». ويُروى أنّه حين هاجمه اللصوص في الطريق سنة 965 أراد أن يهرب، فذكّره خادمه بهذا البيت، فرجع وقاتل حتى قُتل.

Jeden z jego najsłynniejszych wersów brzmi: „Znają mnie konie, noc i pustynia, i miecz, i włócznia, i papier, i pióro”. Opowiada się, że kiedy w 965 roku napadli go w drodze rozbójnicy, chciał uciec, ale sługa przypomniał mu ten wers, więc zawrócił i walczył, aż zginął.

ومن الشعراء الكبار أيضًا أبو العلاء المعرّي، الذي عاش في معرّة النعمان في شمال سوريا بين سنتي 973 و1057. وقد فقد بصره وهو طفل صغير بسبب مرض الجدري، لكنّه صار من أعلم أهل عصره باللغة والأدب.

Innym wielkim poetą był Abu al-Ala al-Maarri, który żył w Maarrat an-Numan na północy Syrii w latach od 973 do 1057. Jako małe dziecko stracił wzrok z powodu ospy, ale stał się jednym z najbardziej uczonych ludzi swoich czasów w dziedzinie języka i literatury.

وكان المعرّي شاعرًا فيلسوفًا، يتأمّل في الحياة والموت والإنسان. وفي ديوانه «اللزوميّات» ألزم نفسه بقواعد في القافية أصعب ممّا يطلبه الشعر، وكتب أيضًا «رسالة الغفران» التي يتخيّل فيها رحلة إلى العالم الآخر يلقى فيها الشعراء.

Al-Maarri był poetą filozofem, który rozmyślał o życiu, śmierci i człowieku. W zbiorze „al-Luzumijjat” narzucił sobie zasady rymu surowsze, niż wymaga poezja, a napisał też „List o przebaczeniu”, w którym wyobraża sobie podróż na tamten świat, gdzie spotyka poetów.

في الأندلس، أي في جنوب إسبانيا والبرتغال اليوم، ازدهر الشعر العربي قرونًا طويلة. وأحبّ شعراء الأندلس الطبيعة، فوصفوا الأنهار والبساتين والقصور.

W al-Andalus, czyli na dzisiejszym południu Hiszpanii i w Portugalii, poezja arabska kwitła przez wiele stuleci. Andaluzyjscy poeci kochali przyrodę i opisywali rzeki, sady i pałace.

وهناك ظهر فنّ جديد اسمه «الموشّح»، وهو شعر يتكوّن من مقاطع، تتغيّر فيه القوافي من مقطع إلى آخر، ويُكتب ليُغنّى. وكانت بعض الموشّحات تُختم بأبيات قصيرة باللهجة العامية، وأحيانًا بلغة محلّية قديمة قريبة من الإسبانية كان يتكلّمها أهل البلاد.

Tam narodziła się nowa sztuka zwana „muwaszszah”: poezja złożona ze strof, w której rymy zmieniają się od strofy do strofy, pisana po to, by ją śpiewać. Niektóre muwaszszahy kończyły się krótkimi wersami w mówionym dialekcie, a czasem w dawnym miejscowym języku bliskim hiszpańskiemu, którym mówili mieszkańcy kraju.

ومن أشهر شعراء الأندلس ابن زيدون، الذي عاش في قرطبة في القرن الحادي عشر، واشتهر بقصائده في حبّ الأميرة الشاعرة ولّادة بنت المستكفي. وما زالت الموشّحات تُغنّى إلى اليوم في حلب والمغرب وتونس.

Jednym z najsłynniejszych poetów al-Andalus był Ibn Zajdun, który żył w Kordobie w XI wieku i zasłynął wierszami miłosnymi do księżniczki i poetki Wallady bint al-Mustakfi. Muwaszszahy śpiewa się do dziś w Aleppo, Maroku i Tunezji.

في أواخر القرن التاسع عشر وأوائل القرن العشرين، عاد الشعراء إلى قوّة الشعر القديم وجماله، ليكتبوا عن قضايا عصرهم. ومن أشهرهم المصري أحمد شوقي، الذي بايعه الشعراء سنة 1927 «أميرًا للشعراء».

Pod koniec XIX i na początku XX wieku poeci wrócili do siły i piękna dawnej poezji, by pisać o sprawach swoich czasów. Jednym z najsłynniejszych był Egipcjanin Ahmad Szauki, którego poeci w 1927 roku ogłosili „księciem poetów”.

وفي أواخر الأربعينيات ظهر في العراق «شعر التفعيلة»، أو الشعر الحرّ، على يد نازك الملائكة وبدر شاكر السيّاب. فلم يعد البيت مكوّنًا من شطرين متساويين، وصار الشاعر يحرّر سطوره ويغيّر قوافيه، مع الحفاظ على الإيقاع.

Pod koniec lat czterdziestych w Iraku pojawiła się „poezja taf'ili”, czyli wiersz wolny, a na jej czele stanęli Nazik al-Malaika i Badr Szakir as-Sajjab. Wers nie składał się już z dwóch równych połów: poeta uwolnił swoje linijki i zmieniał rymy, zachowując rytm.

ومن أشهر الشعراء المحدثين السوري نزار قبّاني، الذي كتب عن الحبّ والمرأة بلغة قريبة من الناس، والفلسطيني محمود درويش، الذي صار شعره صوتًا لشعبه وقضيّته، وتُرجم إلى لغات كثيرة.

Do najbardziej znanych współczesnych poetów należą Syryjczyk Nizar Kabbani, który pisał o miłości i kobiecie językiem bliskim ludziom, oraz Palestyńczyk Mahmud Darwisz, którego poezja stała się głosem jego narodu i jego sprawy i została przetłumaczona na wiele języków.

ما زال الشعر حاضرًا في الحياة العربية اليومية. فقد غنّت أمّ كلثوم قصائد كثيرة لشعراء كبار، منها قصيدة «الأطلال» لإبراهيم ناجي، التي غنّتها سنة 1966 وما زال الناس يحفظونها.

Poezja wciąż jest częścią codziennego arabskiego życia. Umm Kulsum śpiewała wiele wierszy wielkich poetów, wśród nich „Al-Atlal”, czyli „Ruiny”, Ibrahima Nadżiego, które zaśpiewała w 1966 roku i które ludzie do dziś znają na pamięć.

وفي دول الخليج يحبّ الناس «الشعر النبطي»، وهو شعر يُقال باللهجة البدوية. ومنذ سنة 2006 يتابع الملايين برنامجًا تلفزيونيًا في أبوظبي اسمه «شاعر المليون»، يتنافس فيه شعراء من بلاد كثيرة.

W krajach Zatoki ludzie kochają „poezję nabati”, układaną w dialekcie beduińskim. Od 2006 roku miliony widzów oglądają program telewizyjny z Abu Zabi „Poeta miliona”, w którym rywalizują poeci z wielu krajów.

هذه كلمات مهمّة من عالم الشعر العربي:

Oto kilka ważnych słów ze świata poezji arabskiej:

الشعر العربي رحلة طويلة تمتدّ أكثر من خمسة عشر قرنًا، من خيمة في الصحراء إلى شاشة التلفزيون. وقد تغيّرت أشكاله وموضوعاته، لكنّ حبّ العرب للكلمة الجميلة بقي كما هو.

Poezja arabska to długa podróż trwająca ponad piętnaście stuleci, od namiotu na pustyni do ekranu telewizora. Jej formy i tematy się zmieniły, ale miłość Arabów do pięknego słowa pozostała taka sama.

وحين يتعلّم المرء العربية، يصل يومًا إلى لحظة يسمع فيها بيتًا من الشعر فيفهمه ويشعر بموسيقاه. وهذه اللحظة من أجمل ما يمكن أن يمنحه تعلّم هذه اللغة.

Każdy, kto uczy się arabskiego, dochodzi kiedyś do chwili, gdy słyszy wers, rozumie go i czuje jego muzykę. Ta chwila to jeden z najpiękniejszych darów, jakie może dać nauka tego języka.

فلعلّك تبدأ اليوم ببيت واحد تحفظه، كما كان الرواة يحفظون آلاف الأبيات، ثم تضيف إليه بيتًا آخر، حتى يصير لك ديوانك الصغير.

Może więc zaczniesz dziś od jednego wersu, którego nauczysz się na pamięć, tak jak dawni recytatorzy uczyli się tysięcy, a potem dodasz do niego następny, aż będziesz mieć własny mały diwan.