
الشعر العربي
Arabische poëzie
Belangrijke woorden
- الشعرpoëzie
- الشاعرdichter
- القصيدةgedicht
- البيتversregel
- القافيةrijm
- وزنmetrum
- العَروضprosodie
- الديوانdichtbundel
- الرواةvertellers
- المدحlofprijzing
- الهجاءspot
- الرثاءklaagzang
Alle 25 woorden
- الفخرzelfroem
- الحكمةwijsheid
- الأطلالruïnes
- القبيلةstam
- خيامtenten
- الإيقاعritme
- الموشّحmuwashshah
- الشعر الحرّvrije verzen
- الإنشادvoordracht
- التدوينoptekening
- الذاكرةgeheugen
- اللهجة العاميةspreektaal
- يحفظونuit het hoofd leren
كان العرب يقولون قديمًا: «الشعر ديوان العرب»، أي إنّه السجلّ الذي حفظ أيّامهم وأخبارهم وأخلاقهم وأحلامهم. فقبل أن ينتشر التدوين، كان الشعر هو الذاكرة التي تنتقل من جيل إلى جيل على ألسنة الرواة.
De Arabieren zeiden vroeger: "De poëzie is het register van de Arabieren." Daarmee bedoelden ze dat de poëzie het archief was dat hun dagen, hun verhalen, hun waarden en hun dromen bewaarde. Voordat het schrift zich verspreidde, was de poëzie het geheugen dat via de mond van de voordragers van generatie op generatie overging.
في هذه المقالة نرحل مع الشعر العربي من خيام الصحراء قبل الإسلام إلى قصور بغداد وحدائق الأندلس، ثم إلى القاهرة وبيروت وبغداد في العصر الحديث، ونتعرّف على بعض أشهر شعرائه، وعلى الطريقة التي تُبنى بها القصيدة.
In dit artikel reizen we met de Arabische poëzie van de woestijntenten van vóór de islam naar de paleizen van Bagdad en de tuinen van al-Andalus, en daarna naar Caïro, Beiroet en Bagdad in de moderne tijd. We leren enkele van de beroemdste dichters kennen, en de manier waarop een gedicht is opgebouwd.
ديوان العرب
Het register van de Arabieren
في الجزيرة العربية قبل الإسلام، في القرن السادس الميلادي تقريبًا، كان للشعر مكانة لا تشبهها مكانة أخرى. فالشاعر هو لسان قبيلته: يمدح كرمها وشجاعتها، ويدافع عنها، ويهجو أعداءها.
In Arabië vóór de islam, rond de zesde eeuw, had de poëzie een plaats als niets anders. De dichter was de stem van zijn stam: hij prees de vrijgevigheid en de moed van de stam, verdedigde hem en bespotte zijn vijanden.
وتذكر كتب الأدب أنّ القبيلة كانت إذا نبغ فيها شاعر جاءتها القبائل الأخرى تهنّئها، وصنعت الأطعمة، واجتمعت النساء يلعبن بالمزاهر كما يفعلن في الأعراس، لأنّ الشاعر يحمي شرفها ويخلّد ذكرها.
Literaire boeken vertellen dat, als er in een stam een dichter opkwam, de andere stammen kwamen feliciteren. Er werd eten klaargemaakt en de vrouwen kwamen bijeen om op de luit te spelen, zoals op bruiloften, want de dichter zou de eer van de stam beschermen en zijn naam onsterfelijk maken.
سوق عكاظ
De markt van Ukaz
كانت للعرب أسواق موسمية يجتمعون فيها للتجارة، ومن أشهرها سوق عكاظ قرب الطائف. ولم تكن هذه السوق مكانًا للبيع والشراء فقط، بل كانت أيضًا ميدانًا يتنافس فيه الشعراء.
De Arabieren hadden seizoensmarkten waar ze samenkwamen om handel te drijven, en een van de beroemdste was de markt van Ukaz bij Taif. Die markt was niet alleen een plek om te kopen en te verkopen, maar ook een arena waar dichters met elkaar wedijverden.
ويُروى أنّ الشاعر النابغة الذبياني كانت تُضرب له في عكاظ قبّة من جلد أحمر، فيأتيه الشعراء ينشدونه قصائدهم، فيحكم بينهم ويقول أيّهم أشعر.
Er wordt verteld dat in Ukaz een tent van rood leer werd opgezet voor de dichter al-Nabigha al-Dhubyani. Dichters kwamen hem hun gedichten voordragen, en hij oordeelde tussen hen en zei wie de beste dichter was.
المعلّقات
De Muallaqat
من أشهر ما بقي من الشعر الجاهلي قصائد طويلة تُسمّى «المعلّقات». ويُقال في تفسير اسمها إنّها كُتبت بماء الذهب وعُلّقت على الكعبة، لكنّ كثيرًا من الباحثين يشكّون في هذه الرواية، ويرون أنّ الاسم قد يعني القصائد النفيسة التي تتعلّق بها القلوب.
Tot de beroemdste gedichten die uit de tijd vóór de islam zijn overgebleven, horen lange gedichten die "Muallaqat" heten, "de opgehangen gedichten". Volgens één verklaring van de naam werden ze met goud geschreven en aan de Kaaba opgehangen, maar veel onderzoekers twijfelen aan dit verhaal en denken dat de naam kostbare gedichten kan betekenen waaraan de harten hangen.
وأشهر المعلّقات معلّقة امرئ القيس، التي تبدأ بقوله: «قِفا نَبْكِ من ذِكرى حبيبٍ ومنزلِ». فالشاعر يطلب من صاحبيه أن يقفا معه عند آثار ديار الحبيبة، ليبكيا على أيّام مضت.
Het beroemdste is het gedicht van Imru al-Qays, dat zo begint: "Blijf staan, jullie tweeën, en laten we wenen bij de herinnering aan een geliefde en een woonplaats." De dichter vraagt zijn twee metgezellen om met hem stil te staan bij de sporen van het huis van zijn geliefde en te wenen om voorbije dagen.
بناء القصيدة
Hoe een gedicht is opgebouwd
كانت القصيدة الجاهلية الطويلة تمرّ في الغالب بمراحل معروفة. فهي تبدأ كثيرًا بالوقوف على الأطلال، أي آثار الديار التي رحل عنها أهلها، وتذكّر الحبيبة التي كانت تسكنها.
Het lange gedicht uit de tijd vóór de islam ging meestal door bekende fasen. Vaak begon het met het stilstaan bij de ruïnes, de sporen van een kamp waarvan de bewoners waren vertrokken, en met de herinnering aan de geliefde die daar ooit woonde.
ثم ينتقل الشاعر إلى وصف رحلته في الصحراء، وناقته القوية الصبور، والحيوانات التي يراها في الطريق، كالظباء وبقر الوحش، والليل الطويل والعطش.
Daarna ging de dichter over op de beschrijving van zijn reis door de woestijn: zijn sterke en geduldige kamelenmerrie, de dieren die hij onderweg zag, zoals gazellen en wilde runderen, de lange nacht en de dorst.
وبعد ذلك يصل إلى غرضه الأساسي: قد يكون المدح، أو الفخر بنفسه وقبيلته، أو الهجاء، أو الرثاء، أي البكاء على ميّت وذكر فضائله، أو الحكمة التي تعلّمها من الحياة.
Pas daarna kwam hij bij zijn eigenlijke doel. Dat kon de lofzang zijn, de roem op zichzelf en zijn stam, de spot, de klaagzang, die een dode beweent en zijn deugden noemt, of de wijsheid die het leven hem had geleerd.
البيت والقافية
Het vers en het rijm
يتكوّن الشعر العربي القديم من أبيات، والبيت هو السطر الواحد من القصيدة. ومن الجميل أنّ كلمة «بيت» نفسها تعني أيضًا المسكن، وكأنّ القصيدة مخيّم من بيوت متجاورة.
De klassieke Arabische poëzie bestaat uit verzen, en een vers, bayt genoemd, is één regel van het gedicht. Het mooie is dat het woord "bayt" ook huis of woning betekent, alsof het gedicht een kamp is van huizen die naast elkaar staan.
وينقسم البيت إلى نصفين: الأوّل يسمّى «الصدر»، والثاني يسمّى «العَجُز». وبين النصفين مسافة صغيرة في الكتابة، فتبدو القصيدة على الورق عمودين متوازيين.
Het vers is verdeeld in twee helften: de eerste heet "sadr", de borst, en de tweede "ajuz", de rug. Op het papier blijft er een kleine ruimte tussen de twee helften, zodat het gedicht eruitziet als twee evenwijdige kolommen.
وتنتهي أبيات القصيدة كلّها بقافية واحدة، أي بالصوت نفسه والحرف الأخير نفسه، حتى لو كانت القصيدة مئة بيت. ولهذا تُنسب القصائد أحيانًا إلى حرفها الأخير، فيقال مثلًا «لاميّة» أو «ميميّة» أو «نونيّة».
Alle verzen van een gedicht eindigen op hetzelfde rijm, dezelfde klank en dezelfde laatste letter, ook als het gedicht honderd verzen lang is. Daarom worden gedichten soms naar hun laatste letter genoemd, en spreekt men van een "lamiyya", een gedicht dat op lam rijmt, of van een "mimiyya" of een "nuniyya".
الخليل وبحور الشعر
Al-Khalil en de versmaten
لا يكفي في الشعر العربي أن تتّفق القافية، بل لا بدّ أن يسير البيت على وزن معيّن، أي على ترتيب ثابت من المقاطع الطويلة والقصيرة، كأنّه إيقاع موسيقي.
In de Arabische poëzie is het niet genoeg dat het rijm klopt. Het vers moet ook een vaste versmaat volgen, een vaste volgorde van lange en korte lettergrepen, als een muzikaal ritme.
وفي القرن الثامن الميلادي درس العالِم الخليل بن أحمد الفراهيدي في البصرة أشعار العرب، فاكتشف أنّها تسير على خمسة عشر وزنًا، وسمّاها «البحور». ثم أضاف الأخفش، تلميذ تلميذه سيبويه، بحرًا آخر، فصارت ستّة عشر.
In de achtste eeuw bestudeerde de geleerde al-Khalil ibn Ahmad al-Farahidi in Basra de gedichten van de Arabieren en ontdekte dat ze vijftien versmaten volgden, die hij "buhur" noemde, "zeeën". Later voegde al-Akhfash, een leerling van zijn leerling Sibawayh, er nog een aan toe, zodat het er zestien werden.
ويُروى أنّ الخليل خطرت له فكرة هذا العلم وهو يمشي في سوق الصفّارين، فسمع دقّات المطارق على النحاس منتظمة كأنّها أوزان. ويُسمّى هذا العلم «العَروض»، وما زال يُدرَّس في الجامعات العربية إلى اليوم.
Er wordt verteld dat al-Khalil op het idee voor deze wetenschap kwam toen hij over de markt van de koperslagers liep en de hamers in een regelmatig ritme op het koper hoorde slaan, als versmaten. Deze wetenschap heet "al-arud", de metriek, en wordt nog altijd aan Arabische universiteiten onderwezen.
من الصحراء إلى بغداد
Van de woestijn naar Bagdad
مع ظهور الإسلام في القرن السابع، بقي الشعر حاضرًا في حياة الناس. ومن أشهر شعراء تلك المرحلة حسّان بن ثابت، الذي يُلقَّب بـ«شاعر الرسول»، لأنّه كان يدافع بشعره عن النبيّ محمّد والمسلمين.
Met de opkomst van de islam in de zevende eeuw bleef de poëzie aanwezig in het leven van de mensen. Een van de beroemdste dichters uit die tijd was Hassan ibn Thabit, die "de dichter van de Profeet" wordt genoemd, omdat hij met zijn gedichten de profeet Mohammed en de moslims verdedigde.
وكان أبو نواس من أشهر شعراء بغداد في عصر هارون الرشيد. وقد سخر من الشعراء الذين ما زالوا يبدؤون قصائدهم بالبكاء على الأطلال، وهم يعيشون في المدن، ودعا إلى شعر يصف الحياة التي يعيشها الناس فعلًا.
Abu Nuwas was een van de beroemdste dichters van Bagdad in de tijd van Harun al-Rashid. Hij dreef de spot met dichters die in steden woonden maar hun gedichten nog steeds begonnen met wenen bij ruïnes, en riep op tot poëzie die het leven beschrijft dat mensen echt leiden.
المتنبّي
Al-Mutanabbi
يرى كثير من العرب أنّ أبا الطيّب المتنبّي، الذي وُلد في الكوفة سنة 915 تقريبًا، هو أعظم شعراء العربية. وقد جاءه لقب «المتنبّي» لأنّه ادّعى النبوّة في شبابه، كما تقول الروايات، فسُجن ثم تاب.
Veel Arabieren beschouwen Abu al-Tayyib al-Mutanabbi, die rond 915 in Kufa werd geboren, als de grootste dichter van de Arabische taal. Hij kreeg de bijnaam "al-Mutanabbi", "hij die zich voor profeet uitgaf", omdat hij zich volgens de verhalen in zijn jeugd profeet noemde, gevangen werd gezet en daarna berouw toonde.
عاش المتنبّي سنوات طويلة في حلب عند الأمير سيف الدولة الحمداني، وكتب فيه أجمل قصائد المدح، ثم رحل إلى مصر وغضب على حاكمها كافور فهجاه هجاءً قاسيًا. وكان فخورًا بنفسه وبشعره إلى حدّ بعيد.
Al-Mutanabbi woonde jarenlang in Aleppo aan het hof van vorst Sayf al-Dawla al-Hamdani en schreef voor hem zijn mooiste lofgedichten. Daarna ging hij naar Egypte, kreeg ruzie met de heerser daar, Kafur, en bespotte hem scherp. Hij was buitengewoon trots op zichzelf en op zijn poëzie.
ومن أشهر أبياته: «الخيلُ والليلُ والبيداءُ تعرفني، والسيفُ والرمحُ والقرطاسُ والقلمُ». ويُروى أنّه حين هاجمه اللصوص في الطريق سنة 965 أراد أن يهرب، فذكّره خادمه بهذا البيت، فرجع وقاتل حتى قُتل.
Een van zijn beroemdste verzen luidt: "De paarden, de nacht en de woestijn kennen mij, en het zwaard, de lans, het papier en de pen." Er wordt verteld dat hij wilde vluchten toen rovers hem in 965 onderweg overvielen, maar zijn knecht herinnerde hem aan dit vers. Toen keerde hij om en vocht tot hij werd gedood.
المعرّي
Al-Maarri
ومن الشعراء الكبار أيضًا أبو العلاء المعرّي، الذي عاش في معرّة النعمان في شمال سوريا بين سنتي 973 و1057. وقد فقد بصره وهو طفل صغير بسبب مرض الجدري، لكنّه صار من أعلم أهل عصره باللغة والأدب.
Een andere grote dichter was Abu al-Ala al-Maarri, die tussen 973 en 1057 in Maarrat al-Numan in het noorden van Syrië woonde. Hij verloor als klein kind door de pokken zijn gezichtsvermogen, maar werd een van de geleerdste mannen van zijn tijd op het gebied van taal en literatuur.
وكان المعرّي شاعرًا فيلسوفًا، يتأمّل في الحياة والموت والإنسان. وفي ديوانه «اللزوميّات» ألزم نفسه بقواعد في القافية أصعب ممّا يطلبه الشعر، وكتب أيضًا «رسالة الغفران» التي يتخيّل فيها رحلة إلى العالم الآخر يلقى فيها الشعراء.
Al-Maarri was een filosofische dichter die nadacht over het leven, de dood en de mens. In zijn bundel "al-Luzumiyyat" legde hij zichzelf strengere rijmregels op dan de poëzie vraagt, en hij schreef ook "De brief van de vergeving", waarin hij zich een reis naar het hiernamaals voorstelt waar hij de dichters ontmoet.
الأندلس والموشّحات
Al-Andalus en de muwashshah
في الأندلس، أي في جنوب إسبانيا والبرتغال اليوم، ازدهر الشعر العربي قرونًا طويلة. وأحبّ شعراء الأندلس الطبيعة، فوصفوا الأنهار والبساتين والقصور.
In al-Andalus, het huidige zuiden van Spanje en Portugal, bloeide de Arabische poëzie eeuwenlang. De dichters van al-Andalus hielden van de natuur en beschreven rivieren, boomgaarden en paleizen.
وهناك ظهر فنّ جديد اسمه «الموشّح»، وهو شعر يتكوّن من مقاطع، تتغيّر فيه القوافي من مقطع إلى آخر، ويُكتب ليُغنّى. وكانت بعض الموشّحات تُختم بأبيات قصيرة باللهجة العامية، وأحيانًا بلغة محلّية قديمة قريبة من الإسبانية كان يتكلّمها أهل البلاد.
Daar ontstond een nieuwe kunst, de "muwashshah": poëzie die uit strofen bestaat, waarin het rijm van strofe tot strofe wisselt, en die geschreven werd om gezongen te worden. Sommige muwashshahs eindigden met korte regels in het gesproken dialect, en soms in een oude plaatselijke taal die dicht bij het Spaans lag en die de mensen van het land spraken.
ومن أشهر شعراء الأندلس ابن زيدون، الذي عاش في قرطبة في القرن الحادي عشر، واشتهر بقصائده في حبّ الأميرة الشاعرة ولّادة بنت المستكفي. وما زالت الموشّحات تُغنّى إلى اليوم في حلب والمغرب وتونس.
Een van de beroemdste dichters van al-Andalus was Ibn Zaydun, die in de elfde eeuw in Córdoba woonde en bekend werd door zijn liefdesgedichten aan de prinses en dichteres Wallada bint al-Mustakfi. Muwashshahs worden nog altijd gezongen in Aleppo, Marokko en Tunesië.
الشعر الحديث
Moderne poëzie
في أواخر القرن التاسع عشر وأوائل القرن العشرين، عاد الشعراء إلى قوّة الشعر القديم وجماله، ليكتبوا عن قضايا عصرهم. ومن أشهرهم المصري أحمد شوقي، الذي بايعه الشعراء سنة 1927 «أميرًا للشعراء».
Aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw keerden de dichters terug naar de kracht en de schoonheid van de oude poëzie om over de vraagstukken van hun eigen tijd te schrijven. Een van de beroemdsten was de Egyptenaar Ahmad Shawqi, die door de dichters in 1927 tot "vorst der dichters" werd uitgeroepen.
وفي أواخر الأربعينيات ظهر في العراق «شعر التفعيلة»، أو الشعر الحرّ، على يد نازك الملائكة وبدر شاكر السيّاب. فلم يعد البيت مكوّنًا من شطرين متساويين، وصار الشاعر يحرّر سطوره ويغيّر قوافيه، مع الحفاظ على الإيقاع.
Aan het eind van de jaren veertig ontstond in Irak de "taf'ila-poëzie", het vrije vers, met Nazik al-Malaika en Badr Shakir al-Sayyab voorop. Het vers bestond niet langer uit twee gelijke helften: de dichter maakte zijn regels vrij en wisselde van rijm, maar behield het ritme.
ومن أشهر الشعراء المحدثين السوري نزار قبّاني، الذي كتب عن الحبّ والمرأة بلغة قريبة من الناس، والفلسطيني محمود درويش، الذي صار شعره صوتًا لشعبه وقضيّته، وتُرجم إلى لغات كثيرة.
Tot de bekendste moderne dichters horen de Syriër Nizar Qabbani, die in een taal dicht bij de mensen over de liefde en de vrouw schreef, en de Palestijn Mahmoud Darwish, wiens poëzie de stem van zijn volk en zijn zaak werd en in veel talen is vertaald.
الشعر في حياة الناس اليوم
Poëzie in het leven van mensen nu
ما زال الشعر حاضرًا في الحياة العربية اليومية. فقد غنّت أمّ كلثوم قصائد كثيرة لشعراء كبار، منها قصيدة «الأطلال» لإبراهيم ناجي، التي غنّتها سنة 1966 وما زال الناس يحفظونها.
Poëzie is nog altijd een deel van het Arabische dagelijks leven. Umm Kulthum zong veel gedichten van grote dichters, waaronder "Al-Atlal", "De ruïnes", van Ibrahim Naji, dat ze in 1966 zong en dat mensen nog steeds uit het hoofd kennen.
وفي دول الخليج يحبّ الناس «الشعر النبطي»، وهو شعر يُقال باللهجة البدوية. ومنذ سنة 2006 يتابع الملايين برنامجًا تلفزيونيًا في أبوظبي اسمه «شاعر المليون»، يتنافس فيه شعراء من بلاد كثيرة.
In de Golfstaten houden mensen van "nabati-poëzie", poëzie in het bedoeïenendialect. Sinds 2006 kijken miljoenen mensen naar een televisieprogramma uit Abu Dhabi dat "De dichter van het miljoen" heet, waarin dichters uit veel landen het tegen elkaar opnemen.
كلمات الشعر
Woorden van de poëzie
هذه كلمات مهمّة من عالم الشعر العربي:
Hier zijn enkele belangrijke woorden uit de wereld van de Arabische poëzie:
القصيدة: عمل شعري طويل، وجمعها قصائد.
Al-qasida: een lang gedicht; het meervoud is qasa'id.
البيت: سطر من القصيدة، وجمعه أبيات.
Al-bayt: een regel van een gedicht; het meervoud is abyat.
القافية: الصوت الذي تنتهي به الأبيات.
Al-qafiya: het rijm, de klank waarop de verzen eindigen.
البحر: الوزن الذي يسير عليه الشعر، وهو أيضًا البحر الذي نعرفه.
Al-bahr: de versmaat die een gedicht volgt; het is ook de zee die we kennen.
الديوان: كتاب يجمع شعر شاعر واحد.
Al-diwan: een boek met de gedichten van één dichter.
الإنشاد: قراءة الشعر بصوت عالٍ أمام الناس.
Al-inshad: het hardop voordragen van poëzie voor publiek.
في النهاية
Tot slot
الشعر العربي رحلة طويلة تمتدّ أكثر من خمسة عشر قرنًا، من خيمة في الصحراء إلى شاشة التلفزيون. وقد تغيّرت أشكاله وموضوعاته، لكنّ حبّ العرب للكلمة الجميلة بقي كما هو.
De Arabische poëzie is een lange reis van meer dan vijftien eeuwen, van een tent in de woestijn tot het televisiescherm. Haar vormen en onderwerpen zijn veranderd, maar de liefde van de Arabieren voor het mooie woord is gebleven.
وحين يتعلّم المرء العربية، يصل يومًا إلى لحظة يسمع فيها بيتًا من الشعر فيفهمه ويشعر بموسيقاه. وهذه اللحظة من أجمل ما يمكن أن يمنحه تعلّم هذه اللغة.
Wie Arabisch leert, komt op een dag bij het moment waarop hij een vers hoort, het begrijpt en de muziek ervan voelt. Dat moment is een van de mooiste geschenken die het leren van deze taal kan geven.
فلعلّك تبدأ اليوم ببيت واحد تحفظه، كما كان الرواة يحفظون آلاف الأبيات، ثم تضيف إليه بيتًا آخر، حتى يصير لك ديوانك الصغير.
Misschien kun je dus vandaag beginnen met één vers dat je uit het hoofd leert, zoals de voordragers er vroeger duizenden leerden, en er daarna nog een aan toevoegen, tot je je eigen kleine diwan hebt.
In de gratis app hoor je de tekst voorgelezen en tik je op een woord om te zien wat het betekent.
Van de blog
Learn Arabic komt op 1 december
De app is bijna klaar: het Arabische alfabet vanaf nul, grammatica, ruim 2500 woorden met uitspraak en klassiekers als De gebroken vleugels van Khalil Gibran in het origineel. Laat je e-mailadres achter, dan hoor je het zodra hij uit is.
Eén mail als de app uit is. Verder niets.