ابن بطوطة

في سنة 1325 خرج شابّ في الحادية والعشرين من عمره من مدينة طنجة في المغرب، يريد أن يحجّ إلى مكّة. وكان يظنّ أنّ رحلته ستستغرق سنة أو سنتين، لكنّه لم يعد إلى بلده إلا بعد نحو أربع وعشرين سنة.

W 1325 roku dwudziestojednoletni młodzieniec opuścił miasto Tanger w Maroku, aby odbyć pielgrzymkę do Mekki. Myślał, że podróż potrwa rok albo dwa, ale wrócił do domu dopiero po mniej więcej dwudziestu czterech latach.

هذا الشابّ هو ابن بطوطة، الذي صار من أشهر الرحّالة في تاريخ العالم. في هذه المقالة نتبع طريقه من المغرب إلى مصر والشام والحجاز، ثم إلى أفريقيا الشرقية والأناضول والهند والصين، وأخيرًا عبر الصحراء الكبرى إلى مالي.

Tym młodzieńcem był Ibn Battuta, który stał się jednym z najsłynniejszych podróżników w dziejach świata. W tym artykule pójdziemy jego śladem z Maroka do Egiptu, Syrii i Hidżazu, potem do Afryki Wschodniej, Anatolii, Indii i Chin, a na koniec przez Saharę do Mali.

اسمه الكامل أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي، وُلد في طنجة سنة 1304، في أسرة من أصل أمازيغي اشتهر فيها القضاة والعلماء.

Jego pełne imię brzmiało Abu Abdallah Muhammad ibn Abdallah al-Lawati al-Tanji. Urodził się w Tangerze w 1304 roku w rodzinie amazigskiego pochodzenia, znanej ze swoich sędziów i uczonych.

ولم يكن ابن بطوطة تاجرًا ولا مستكشفًا بالمعنى الحديث. فقد كان عالمًا شابًّا، وكانت معرفته بالفقه هي التي تفتح له الأبواب في كلّ بلد إسلامي يصل إليه، فيكرمه الحكّام ويعيّنونه أحيانًا قاضيًا.

Ibn Battuta nie był ani kupcem, ani odkrywcą w dzisiejszym sensie. Był młodym uczonym i to właśnie znajomość prawa islamskiego otwierała mu drzwi w każdym muzułmańskim kraju, do którego dotarł: władcy przyjmowali go z honorami, a czasem mianowali sędzią.

وكان العالم الإسلامي في القرن الرابع عشر يمتدّ من المغرب والأندلس إلى الهند وجزر المحيط الهندي، فكان المسافر الذي يعرف العربية والفقه يستطيع أن يجد في كلّ مكان تقريبًا مسجدًا وعلماء يتكلّمون لغته.

W XIV wieku świat islamu rozciągał się od Maroka i al-Andalus aż po Indie i wyspy Oceanu Indyjskiego, więc podróżnik, który znał arabski i prawo islamskie, prawie wszędzie mógł znaleźć meczet i uczonych mówiących jego językiem.

خرج ابن بطوطة من طنجة وحده، وحزن لفراق والديه حزنًا شديدًا، كما يقول في كتابه. ثم انضمّ إلى القوافل التي تسير على طول ساحل شمال أفريقيا، حتى وصل إلى الإسكندرية ثم إلى القاهرة.

Ibn Battuta wyruszył z Tangeru sam i, jak pisze w swojej księdze, bardzo przeżył rozstanie z rodzicami. Potem dołączył do karawan, które ciągnęły wzdłuż wybrzeża Afryki Północnej, aż dotarł do Aleksandrii, a następnie do Kairu.

وقد أُعجب بالقاهرة إعجابًا كبيرًا، ووصفها بأنّها مدينة لا تكاد تتّسع لأهلها من كثرتهم. ثم سار إلى الشام، فزار القدس ودمشق، ومن دمشق خرج مع قافلة الحجّ إلى المدينة ومكّة، فأدّى الحجّ سنة 1326.

Kair bardzo go zachwycił i opisał go jako miasto, które ledwo mieści swoich mieszkańców, tak wielu ich było. Potem ruszył do Syrii, odwiedził Jerozolimę i Damaszek, a z Damaszku wyruszył z karawaną pielgrzymów do Medyny i Mekki, gdzie w 1326 roku odbył pielgrzymkę.

وكان يمكنه بعد ذلك أن يعود إلى بلده، لكنّه قرّر أن يواصل السفر. ويقال إنّه وضع لنفسه قاعدة غريبة: ألّا يسلك طريقًا واحدًا مرّتين إن استطاع.

Potem mógł wrócić do domu, ale postanowił podróżować dalej. Mówi się, że narzucił sobie dziwną zasadę: jeśli tylko się da, nigdy nie iść tą samą drogą dwa razy.

من مكّة سافر ابن بطوطة إلى العراق وبلاد فارس، فزار البصرة وبغداد وتبريز، ثم عاد إلى مكّة وأقام فيها مدّة يدرس ويتعبّد.

Z Mekki Ibn Battuta wyruszył do Iraku i Persji, odwiedził Basrę, Bagdad i Tebriz, a potem wrócił do Mekki i został tam przez pewien czas, ucząc się i modląc.

ثم ركب البحر من اليمن إلى ساحل أفريقيا الشرقي، فزار مقديشو، ونزل جنوبًا حتى كِلْوَة، في تنزانيا اليوم. ووصف أهل هذه المدن التجارية وكرمهم، وبيوتهم، وطعامهم الذي يُطبخ بالموز وجوز الهند.

Następnie popłynął z Jemenu na wybrzeże Afryki Wschodniej. Odwiedził Mogadiszu i dotarł na południe aż do Kilwy w dzisiejszej Tanzanii. Opisał mieszkańców tych miast handlowych i ich hojność, ich domy i ich jedzenie gotowane z bananami i kokosem.

وبعد ذلك عاد شمالًا عبر عُمان والخليج، ثم اتّجه إلى الأناضول، وهي اليوم جزء من تركيا.

Później wrócił na północ przez Oman i Zatokę, a potem skierował się do Anatolii, która dziś jest częścią Turcji.

أحبّ ابن بطوطة الأناضول وأهلها. وقد تعجّب بشكل خاصّ من جماعات «الأخيّة»، وهم شباب من أهل الحِرَف في المدن، يجتمعون في زوايا لهم، ويستضيفون الغرباء ويطعمونهم دون مقابل.

Ibn Battuta pokochał Anatolię i jej mieszkańców. Szczególnie zachwyciły go wspólnoty zwane „akhi”: byli to młodzi rzemieślnicy z miast, którzy spotykali się we własnych domach gościnnych, przyjmowali obcych i karmili ich za darmo.

وفي مدينة بورصة التقى بالسلطان أورخان، ابن عثمان مؤسّس الدولة العثمانية. وكانت تلك الدولة يومئذ صغيرة، ولم يكن أحد يعرف أنّها ستصير بعد ذلك من أكبر دول العالم.

W mieście Bursa spotkał sułtana Orhana, syna Osmana, założyciela państwa osmańskiego. To państwo było wtedy jeszcze małe i nikt nie wiedział, że stanie się później jednym z największych na świecie.

ثم عبر البحر الأسود إلى السهوب الواسعة في شماله، حيث كانت تحكم «القبيلة الذهبية»، فزار السلطان أوزبك خان. ويحكي في كتابه أنّه سافر من هناك مع إحدى زوجات السلطان، وهي أميرة بيزنطية، حين عادت لزيارة أبيها في القسطنطينية.

Potem przepłynął Morze Czarne i dotarł na rozległe stepy na północy, gdzie rządziła Złota Orda, i odwiedził chana Uzbeka. W swojej księdze opowiada, że stamtąd podróżował z jedną z żon chana, bizantyjską księżniczką, gdy jechała odwiedzić ojca w Konstantynopolu.

بعد آسيا الوسطى وأفغانستان، وصل ابن بطوطة إلى الهند نحو سنة 1334. وكان يحكم دلهي يومئذ السلطان محمد بن تغلق، وهو حاكم عُرف بكرمه الكبير على العلماء الغرباء، وبقسوته الشديدة في الوقت نفسه.

Po Azji Środkowej i Afganistanie Ibn Battuta dotarł do Indii około 1334 roku. W Delhi rządził wtedy sułtan Muhammad ibn Tughluk, władca znany zarówno z wielkiej hojności wobec obcych uczonych, jak i z ogromnego okrucieństwa.

عيّن السلطان ابن بطوطة قاضيًا في دلهي، وأعطاه مالًا كثيرًا، فبقي في خدمته نحو سبع سنوات. لكنّ الحياة قرب هذا السلطان كانت خطيرة، فقد يرضى عن الرجل اليوم ويغضب عليه غدًا.

Sułtan mianował Ibn Battutę sędzią w Delhi i dał mu dużo pieniędzy, a on służył mu przez około siedem lat. Ale życie u boku tego sułtana było niebezpieczne: dziś mógł być z kogoś zadowolony, a jutro wpaść na niego w gniew.

وفي سنة 1341 تقريبًا اختاره السلطان ليكون سفيره إلى إمبراطور الصين، وأرسل معه هدايا ثمينة. لكنّ السفينة التي تحمل الهدايا غرقت في عاصفة قرب ساحل الهند، فخاف ابن بطوطة أن يعود إلى دلهي، وواصل طريقه وحده.

Około 1341 roku sułtan wybrał go na swojego posła do cesarza Chin i powierzył mu cenne dary. Ale statek z darami zatonął podczas burzy u wybrzeży Indii. Ibn Battuta bał się wrócić do Delhi i ruszył dalej sam.

وصل ابن بطوطة إلى جزر المالديف في المحيط الهندي، فرحّب به أهلها، لأنّه عالم جاء من بلاد بعيدة. وعيّنوه قاضيًا، وتزوّج هناك، وأقام بينهم نحو تسعة أشهر.

Ibn Battuta dotarł na Malediwy na Oceanie Indyjskim, a mieszkańcy wysp dobrze go przyjęli, bo był uczonym przybyłym z dalekiego kraju. Mianowali go sędzią, ożenił się tam i mieszkał wśród nich około dziewięciu miesięcy.

ووصف في كتابه حياة أهل الجزر، وكيف كانوا يستعملون الوَدَع، وهو صدف صغير، عملةً في التجارة، ويبيعونه إلى بلاد بعيدة. ثم زار جزيرة سيلان، أي سريلانكا اليوم، وصعد إلى جبل عالٍ فيها يقدّسه الناس من أديان مختلفة.

W swojej księdze opisał życie wyspiarzy i to, jak używali kauri, małych muszelek, jako pieniędzy w handlu i sprzedawali je do dalekich krajów. Potem odwiedził wyspę Cejlon, czyli dzisiejszą Sri Lankę, i wszedł tam na wysoką górę, którą uważają za świętą ludzie różnych religii.

بعد سيلان مرّ ابن بطوطة بالبنغال، ثم بجزيرة سومطرة، ثم وصل بالبحر إلى الصين. ويقول إنّه نزل في ميناء كبير يسمّيه «الزيتون»، وهو مدينة تشيوانتشو في جنوب الصين اليوم.

Po Cejlonie Ibn Battuta przejechał przez Bengal i wyspę Sumatrę, a potem dotarł drogą morską do Chin. Mówi, że wysiadł w wielkim porcie, który nazywa „Zajtun”; to dzisiejsze miasto Quanzhou na południu Chin.

وتعجّب ابن بطوطة من السفن الصينية الضخمة، ومن العملة الورقية التي يتعامل بها الناس بدل الذهب والفضّة، ومن أمان الطرق، فقد كان المسافر يستطيع أن يسير فيها وحده ومعه ماله. ووجد في المدن الكبيرة جماعات من التجّار المسلمين لهم مساجدهم وقضاتهم.

Ibn Battutę zdumiały ogromne chińskie statki, papierowe pieniądze, których ludzie używali zamiast złota i srebra, oraz bezpieczeństwo dróg, po których podróżnik mógł iść sam ze swoimi pieniędzmi. W wielkich miastach znalazł społeczności muzułmańskich kupców z własnymi meczetami i sędziami.

لكنّ هذا الجزء من الرحلة قصير في كتابه، وفيه أخبار غامضة، ولذلك يشكّ بعض الباحثين في أنّه زار كلّ الأماكن الصينية التي يذكرها.

Ale ta część podróży jest w jego księdze krótka i zawiera niejasne wiadomości, dlatego niektórzy badacze wątpią, czy odwiedził wszystkie chińskie miejsca, o których wspomina.

بدأ ابن بطوطة رحلة العودة نحو الغرب، فمرّ بالهند والخليج والعراق، حتى وصل إلى الشام سنة 1348. وهناك رأى «الموت الأسود»، أي الطاعون الذي قتل في تلك السنوات أعدادًا هائلة من الناس في آسيا وأوروبا وأفريقيا.

Ibn Battuta wyruszył w drogę powrotną na zachód przez Indie, Zatokę i Irak, aż w 1348 roku dotarł do Syrii. Tam zobaczył „czarną śmierć”, czyli dżumę, która w tamtych latach zabiła ogromną liczbę ludzi w Azji, Europie i Afryce.

ويذكر أنّ عدد الموتى في دمشق بلغ في يوم واحد أكثر من ألفين. ثم عرف في الطريق أنّ أمّه قد ماتت بالطاعون، وأنّ أباه كان قد مات قبلها بسنوات، فوصل إلى مدينة فاس سنة 1349 بعد غياب طويل.

Pisze, że w Damaszku liczba zmarłych jednego dnia przekroczyła dwa tysiące. W drodze dowiedział się, że jego matka zmarła na dżumę, a ojciec umarł wiele lat przed nią. Po długiej nieobecności dotarł wreszcie w 1349 roku do miasta Fez.

لم يبقَ ابن بطوطة في بلده طويلًا، فقد زار الأندلس، ثم قام بآخر رحلاته الكبيرة: عبر الصحراء الكبرى مع قافلة من الجمال إلى مملكة مالي في غرب أفريقيا، سنة 1352.

Ibn Battuta nie został długo w ojczyźnie. Odwiedził al-Andalus, a potem odbył ostatnią ze swoich wielkich podróży: w 1352 roku przeszedł przez Saharę z karawaną wielbłądów do królestwa Mali w Afryce Zachodniej.

وكانت مالي يومئذ مملكة غنيّة بالذهب، يحكمها السلطان سليمان، أخو منسا موسى الذي اشتهر بحجّه وبالذهب الكثير الذي حمله معه إلى مكّة. وزار ابن بطوطة مدينة تمبكتو، ووصف أمان البلاد وحرص أهلها على الصلاة وتعلّم القرآن.

Mali było wtedy królestwem bogatym w złoto, którym rządził sułtan Sulajman, brat Mansy Musy, słynnego ze swojej pielgrzymki i z ogromnej ilości złota, które zabrał ze sobą do Mekki. Ibn Battuta odwiedził miasto Timbuktu i opisał bezpieczeństwo kraju oraz to, jak starannie jego mieszkańcy modlili się i uczyli Koranu.

ثم عاد إلى المغرب سنة 1354، بعد نحو تسع وعشرين سنة من خروجه الأوّل من طنجة. ويقدّر الباحثون أنّه قطع في رحلاته كلّها أكثر من مئة ألف كيلومتر.

Potem w 1354 roku wrócił do Maroka, mniej więcej dwadzieścia dziewięć lat po tym, jak po raz pierwszy opuścił Tanger. Badacze szacują, że we wszystkich swoich podróżach przebył ponad sto tysięcy kilometrów.

أُعجِب سلطان المغرب أبو عنان المريني بأخبار ابن بطوطة، فأمره أن يملي رحلته على كاتب أديب شابّ اسمه ابن جُزَيّ. فجلس معه في فاس، وكتب ما يرويه، ورتّبه وزيّنه بالأشعار.

Sułtan Maroka z dynastii Marynidów, Abu Inan, był pod wrażeniem opowieści Ibn Battuty i kazał mu podyktować swoją podróż młodemu literatowi imieniem Ibn Dżuzajj. Ten siedział z nim w Fezie, zapisywał to, co mu opowiadał, porządkował to i ozdabiał wierszami.

وانتهى الكتاب سنة 1355، وعنوانه «تحفة النُّظّار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار»، لكنّ الناس يسمّونه اختصارًا «رحلة ابن بطوطة» أو «الرحلة».

Księga została ukończona w 1355 roku. Jej tytuł brzmi „Dar dla tych, którzy przyglądają się osobliwościom miast i cudom podróży”, ale ludzie nazywają ją krótko „Podróżami Ibn Battuty” albo po prostu „Rihlą”, czyli „Podróżą”.

وبقي الكتاب قرونًا معروفًا في العالم الإسلامي أكثر من غيره، ثم اكتشفه الأوروبيون في القرن التاسع عشر، فتُرجم كاملًا إلى الفرنسية، ثم إلى لغات كثيرة.

Przez wieki księgę znano głównie w świecie islamu. Potem, w XIX wieku, odkryli ją Europejczycy: przetłumaczono ją w całości na francuski, a później na wiele innych języków.

يرى الباحثون أنّ «الرحلة» مصدر ثمين جدًّا لمعرفة العالم في القرن الرابع عشر، لكنّهم ينبّهون إلى بعض المشكلات. فقد أملى ابن بطوطة كتابه من الذاكرة بعد سنوات طويلة، فاختلطت عليه أحيانًا التواريخ والأسماء.

Badacze uważają „Rihlę” za bardzo cenne źródło wiedzy o świecie XIV wieku, ale zwracają uwagę na pewne problemy. Ibn Battuta dyktował swoją księgę z pamięci wiele lat później, dlatego czasem mylił daty i imiona.

ووجد الباحثون أيضًا أنّ ابن جزي نقل بعض الأوصاف من كتاب رحّالة أقدم هو ابن جبير، وأنّ بعض الأجزاء، مثل جزء الصين، أقلّ دقّة من غيرها. ومع ذلك فإنّ معظم ما يذكره عن الهند والمالديف وأفريقيا يتّفق مع مصادر أخرى.

Badacze odkryli też, że Ibn Dżuzajj przepisał niektóre opisy z księgi wcześniejszego podróżnika, Ibn Dżubajra, i że niektóre części, na przykład chińska, są mniej dokładne od innych. Mimo to większość tego, co opowiada o Indiach, Malediwach i Afryce, zgadza się z innymi źródłami.

ما زال اسم ابن بطوطة حاضرًا في أماكن كثيرة. فمطار طنجة يحمل اسمه، وفي دبي سوق تجاري كبير اسمه «ابن بطوطة»، أقسامه مزيّنة على طراز البلاد التي زارها، وهناك حفرة على سطح القمر سُمّيت باسمه أيضًا.

Imię Ibn Battuty wciąż jest obecne w wielu miejscach. Lotnisko w Tangerze nosi jego imię; w Dubaju jest duże centrum handlowe „Ibn Battuta”, którego części urządzono w stylu krajów, które odwiedził; a na Księżycu jest też krater nazwany jego imieniem.

وفي المدينة القديمة في طنجة قبر صغير يقول الناس إنّه قبره، وإن كان المؤرّخون لا يعرفون بالتأكيد أين دُفن. وقد مات في المغرب نحو سنة 1368 أو 1369.

W starym mieście w Tangerze znajduje się mały grób, o którym ludzie mówią, że to jego grób, choć historycy nie wiedzą na pewno, gdzie został pochowany. Zmarł w Maroku około 1368 lub 1369 roku.

هذه كلمات مهمّة من عالم ابن بطوطة:

Oto kilka ważnych słów ze świata Ibn Battuty:

لم يكن ابن بطوطة يملك خريطة دقيقة ولا وسيلة سفر سريعة، لكنّه كان يملك فضولًا لا ينتهي، ولغة يفهمها العلماء من المغرب إلى الصين، وقدرة عجيبة على أن يجد مكانًا له بين كلّ قوم.

Ibn Battuta nie miał dokładnej mapy ani szybkiego środka podróży, ale miał niekończącą się ciekawość, język, który rozumieli uczeni od Maroka po Chiny, i zdumiewającą umiejętność znajdowania sobie miejsca wśród każdego ludu.

وقد ترك لنا في «الرحلة» صورة حيّة للعالم قبل نحو سبعة قرون: أسواقه وموانئه، وطعامه وملابسه، وحكّامه وعلماءه وناسه البسطاء.

W „Rihli” zostawił nam żywy obraz świata sprzed mniej więcej siedmiu stuleci: jego targów i portów, jedzenia i ubrań, władców, uczonych i zwykłych ludzi.

ولعلّ أجمل ما في قصّته أنّها بدأت بنيّة رحلة واحدة قصيرة، ثم صارت رحلة عمر كامل. فمن يدري؟ قد تبدأ أنت أيضًا بتعلّم كلمة عربية واحدة، ثم تجد نفسك في رحلة طويلة لا تريد أن تنتهي.

Może najpiękniejsze w jego historii jest to, że zaczęła się od planu jednej krótkiej podróży, a stała się podróżą całego życia. Kto wie? Może i ty zaczniesz od jednego arabskiego słowa, a potem znajdziesz się w długiej podróży, która nie będzie chciała się skończyć.