ابن بطوطة

في سنة 1325 خرج شابّ في الحادية والعشرين من عمره من مدينة طنجة في المغرب، يريد أن يحجّ إلى مكّة. وكان يظنّ أنّ رحلته ستستغرق سنة أو سنتين، لكنّه لم يعد إلى بلده إلا بعد نحو أربع وعشرين سنة.

1325 yılında yirmi bir yaşında bir genç, hacca gitmek için Fas'taki Tanca şehrinden yola çıktı. Yolculuğunun bir iki yıl süreceğini sanıyordu, ama memleketine ancak yirmi dört yıl kadar sonra dönebildi.

هذا الشابّ هو ابن بطوطة، الذي صار من أشهر الرحّالة في تاريخ العالم. في هذه المقالة نتبع طريقه من المغرب إلى مصر والشام والحجاز، ثم إلى أفريقيا الشرقية والأناضول والهند والصين، وأخيرًا عبر الصحراء الكبرى إلى مالي.

Bu genç, dünya tarihinin en ünlü seyyahlarından biri olan İbn Battuta'dır. Bu yazıda onun Fas'tan Mısır'a, Şam'a ve Hicaz'a, oradan Doğu Afrika'ya, Anadolu'ya, Hindistan'a ve Çin'e, en sonunda da Büyük Sahra'yı aşarak Mali'ye uzanan yolunu izleyeceğiz.

اسمه الكامل أبو عبد الله محمد بن عبد الله اللواتي الطنجي، وُلد في طنجة سنة 1304، في أسرة من أصل أمازيغي اشتهر فيها القضاة والعلماء.

Tam adı Ebû Abdullah Muhammed bin Abdullah el-Levâtî et-Tancî'dir. 1304'te Tanca'da, kadıları ve âlimleriyle tanınan Amazig kökenli bir ailede doğdu.

ولم يكن ابن بطوطة تاجرًا ولا مستكشفًا بالمعنى الحديث. فقد كان عالمًا شابًّا، وكانت معرفته بالفقه هي التي تفتح له الأبواب في كلّ بلد إسلامي يصل إليه، فيكرمه الحكّام ويعيّنونه أحيانًا قاضيًا.

İbn Battuta ne tüccardı ne de bugünkü anlamda bir kâşif. Genç bir âlimdi ve vardığı her Müslüman ülkede ona kapıları açan, fıkıh bilgisiydi: Hükümdarlar ona ikram eder, bazen de onu kadı olarak atardı.

وكان العالم الإسلامي في القرن الرابع عشر يمتدّ من المغرب والأندلس إلى الهند وجزر المحيط الهندي، فكان المسافر الذي يعرف العربية والفقه يستطيع أن يجد في كلّ مكان تقريبًا مسجدًا وعلماء يتكلّمون لغته.

On dördüncü yüzyılda İslam dünyası Fas'tan ve Endülüs'ten Hindistan'a ve Hint Okyanusu'nun adalarına kadar uzanıyordu. Bu yüzden Arapça ve fıkıh bilen bir yolcu, neredeyse her yerde bir cami ve kendi dilini konuşan âlimler bulabiliyordu.

خرج ابن بطوطة من طنجة وحده، وحزن لفراق والديه حزنًا شديدًا، كما يقول في كتابه. ثم انضمّ إلى القوافل التي تسير على طول ساحل شمال أفريقيا، حتى وصل إلى الإسكندرية ثم إلى القاهرة.

İbn Battuta Tanca'dan tek başına çıktı ve kitabında anlattığına göre anne babasından ayrılmak ona çok ağır geldi. Sonra Kuzey Afrika kıyısı boyunca giden kervanlara katıldı ve önce İskenderiye'ye, sonra Kahire'ye ulaştı.

وقد أُعجب بالقاهرة إعجابًا كبيرًا، ووصفها بأنّها مدينة لا تكاد تتّسع لأهلها من كثرتهم. ثم سار إلى الشام، فزار القدس ودمشق، ومن دمشق خرج مع قافلة الحجّ إلى المدينة ومكّة، فأدّى الحجّ سنة 1326.

Kahire'ye hayran kaldı ve onu, halkı o kadar kalabalık ki neredeyse içine sığmayan bir şehir diye anlattı. Ardından Şam diyarına geçti, Kudüs'ü ve Şam'ı gezdi; Şam'dan hac kervanıyla Medine'ye ve Mekke'ye gitti ve 1326'da haccını yaptı.

وكان يمكنه بعد ذلك أن يعود إلى بلده، لكنّه قرّر أن يواصل السفر. ويقال إنّه وضع لنفسه قاعدة غريبة: ألّا يسلك طريقًا واحدًا مرّتين إن استطاع.

Bundan sonra memleketine dönebilirdi, ama yolculuğa devam etmeye karar verdi. Anlatıldığına göre kendine tuhaf bir kural koymuştu: Elinden geldikçe aynı yoldan iki kez geçmemek.

من مكّة سافر ابن بطوطة إلى العراق وبلاد فارس، فزار البصرة وبغداد وتبريز، ثم عاد إلى مكّة وأقام فيها مدّة يدرس ويتعبّد.

İbn Battuta Mekke'den Irak'a ve İran'a gitti; Basra'yı, Bağdat'ı ve Tebriz'i gezdi. Sonra Mekke'ye döndü ve bir süre orada kalıp ilim ve ibadetle meşgul oldu.

ثم ركب البحر من اليمن إلى ساحل أفريقيا الشرقي، فزار مقديشو، ونزل جنوبًا حتى كِلْوَة، في تنزانيا اليوم. ووصف أهل هذه المدن التجارية وكرمهم، وبيوتهم، وطعامهم الذي يُطبخ بالموز وجوز الهند.

Ardından Yemen'den gemiyle Doğu Afrika kıyısına geçti. Mogadişu'yu gezdi ve güneyde bugünkü Tanzanya'da bulunan Kilwa'ya kadar indi. Bu ticaret şehirlerinin insanlarını ve cömertliklerini, evlerini, muz ve hindistancevizi ile pişirilen yemeklerini anlattı.

وبعد ذلك عاد شمالًا عبر عُمان والخليج، ثم اتّجه إلى الأناضول، وهي اليوم جزء من تركيا.

Daha sonra Umman ve Körfez yoluyla yeniden kuzeye döndü, ardından bugün Türkiye'nin bir parçası olan Anadolu'ya yöneldi.

أحبّ ابن بطوطة الأناضول وأهلها. وقد تعجّب بشكل خاصّ من جماعات «الأخيّة»، وهم شباب من أهل الحِرَف في المدن، يجتمعون في زوايا لهم، ويستضيفون الغرباء ويطعمونهم دون مقابل.

İbn Battuta Anadolu'yu ve insanlarını sevdi. Özellikle "Ahiler" denen topluluklara hayran kaldı: Bunlar şehirlerdeki genç zanaatkârlardı; kendi zaviyelerinde toplanır, yabancıları misafir eder ve karşılık beklemeden doyururlardı.

وفي مدينة بورصة التقى بالسلطان أورخان، ابن عثمان مؤسّس الدولة العثمانية. وكانت تلك الدولة يومئذ صغيرة، ولم يكن أحد يعرف أنّها ستصير بعد ذلك من أكبر دول العالم.

Bursa'da Osmanlı Devleti'nin kurucusu Osman Bey'in oğlu Orhan Bey ile görüştü. O zamanlar bu devlet henüz küçüktü ve kimse onun ileride dünyanın en büyük devletlerinden biri olacağını bilmiyordu.

ثم عبر البحر الأسود إلى السهوب الواسعة في شماله، حيث كانت تحكم «القبيلة الذهبية»، فزار السلطان أوزبك خان. ويحكي في كتابه أنّه سافر من هناك مع إحدى زوجات السلطان، وهي أميرة بيزنطية، حين عادت لزيارة أبيها في القسطنطينية.

Sonra Karadeniz'i geçip kuzeydeki geniş bozkırlara, "Altın Orda"nın hüküm sürdüğü topraklara gitti ve Özbek Han'ı ziyaret etti. Kitabında anlattığına göre oradan, hanın eşlerinden biri olan Bizanslı bir prenses babasını ziyarete giderken onunla birlikte İstanbul'a yolculuk etti.

بعد آسيا الوسطى وأفغانستان، وصل ابن بطوطة إلى الهند نحو سنة 1334. وكان يحكم دلهي يومئذ السلطان محمد بن تغلق، وهو حاكم عُرف بكرمه الكبير على العلماء الغرباء، وبقسوته الشديدة في الوقت نفسه.

Orta Asya'dan ve Afganistan'dan sonra İbn Battuta 1334 dolaylarında Hindistan'a vardı. O sırada Delhi'de Sultan Muhammed bin Tuğluk hüküm sürüyordu; bu hükümdar hem yabancı âlimlere karşı büyük cömertliği hem de aşırı zalimliğiyle tanınırdı.

عيّن السلطان ابن بطوطة قاضيًا في دلهي، وأعطاه مالًا كثيرًا، فبقي في خدمته نحو سبع سنوات. لكنّ الحياة قرب هذا السلطان كانت خطيرة، فقد يرضى عن الرجل اليوم ويغضب عليه غدًا.

Sultan İbn Battuta'yı Delhi'ye kadı olarak atadı ve ona bol para verdi. İbn Battuta onun hizmetinde yaklaşık yedi yıl kaldı. Ama bu sultanın yanında yaşamak tehlikeliydi: Bugün birinden memnun olur, yarın ona öfkelenebilirdi.

وفي سنة 1341 تقريبًا اختاره السلطان ليكون سفيره إلى إمبراطور الصين، وأرسل معه هدايا ثمينة. لكنّ السفينة التي تحمل الهدايا غرقت في عاصفة قرب ساحل الهند، فخاف ابن بطوطة أن يعود إلى دلهي، وواصل طريقه وحده.

1341 dolaylarında sultan onu Çin imparatoruna elçi olarak seçti ve yanına değerli hediyeler verdi. Ama hediyeleri taşıyan gemi Hindistan kıyısı açıklarında bir fırtınada battı. İbn Battuta Delhi'ye dönmekten korktu ve yoluna tek başına devam etti.

وصل ابن بطوطة إلى جزر المالديف في المحيط الهندي، فرحّب به أهلها، لأنّه عالم جاء من بلاد بعيدة. وعيّنوه قاضيًا، وتزوّج هناك، وأقام بينهم نحو تسعة أشهر.

İbn Battuta Hint Okyanusu'ndaki Maldiv Adaları'na ulaştı. Ada halkı, uzak bir ülkeden gelmiş bir âlim olduğu için onu iyi karşıladı. Onu kadı yaptılar; orada evlendi ve aralarında dokuz ay kadar kaldı.

ووصف في كتابه حياة أهل الجزر، وكيف كانوا يستعملون الوَدَع، وهو صدف صغير، عملةً في التجارة، ويبيعونه إلى بلاد بعيدة. ثم زار جزيرة سيلان، أي سريلانكا اليوم، وصعد إلى جبل عالٍ فيها يقدّسه الناس من أديان مختلفة.

Kitabında ada halkının hayatını, küçük bir deniz kabuğu olan kauriyi ticarette para olarak nasıl kullandıklarını ve onu uzak ülkelere sattıklarını anlattı. Sonra bugünkü Sri Lanka olan Seylan adasını gezdi ve oradaki, farklı dinlerden insanların kutsal saydığı yüksek bir dağa tırmandı.

بعد سيلان مرّ ابن بطوطة بالبنغال، ثم بجزيرة سومطرة، ثم وصل بالبحر إلى الصين. ويقول إنّه نزل في ميناء كبير يسمّيه «الزيتون»، وهو مدينة تشيوانتشو في جنوب الصين اليوم.

Seylan'dan sonra İbn Battuta Bengal'den ve Sumatra adasından geçti, sonra deniz yoluyla Çin'e vardı. "Zaytun" dediği büyük bir limana indiğini söyler; burası bugün güney Çin'deki Quanzhou şehridir.

وتعجّب ابن بطوطة من السفن الصينية الضخمة، ومن العملة الورقية التي يتعامل بها الناس بدل الذهب والفضّة، ومن أمان الطرق، فقد كان المسافر يستطيع أن يسير فيها وحده ومعه ماله. ووجد في المدن الكبيرة جماعات من التجّار المسلمين لهم مساجدهم وقضاتهم.

İbn Battuta dev Çin gemilerine, insanların altın ve gümüş yerine kullandığı kâğıt paraya ve yolların güvenliğine şaşırdı; bir yolcu bu yollarda parasıyla birlikte tek başına gidebiliyordu. Büyük şehirlerde kendi camileri ve kadıları olan Müslüman tüccar toplulukları buldu.

لكنّ هذا الجزء من الرحلة قصير في كتابه، وفيه أخبار غامضة، ولذلك يشكّ بعض الباحثين في أنّه زار كلّ الأماكن الصينية التي يذكرها.

Ama yolculuğun bu bölümü kitabında kısadır ve bazı belirsiz bilgiler içerir. Bu yüzden bazı araştırmacılar, andığı bütün Çin şehirlerini gerçekten gezdiğinden şüphe eder.

بدأ ابن بطوطة رحلة العودة نحو الغرب، فمرّ بالهند والخليج والعراق، حتى وصل إلى الشام سنة 1348. وهناك رأى «الموت الأسود»، أي الطاعون الذي قتل في تلك السنوات أعدادًا هائلة من الناس في آسيا وأوروبا وأفريقيا.

İbn Battuta batıya dönüş yolculuğuna başladı; Hindistan'dan, Körfez'den ve Irak'tan geçerek 1348'de Şam diyarına ulaştı. Orada, o yıllarda Asya'da, Avrupa'da ve Afrika'da sayısız insanı öldüren vebayı, yani "Kara Ölüm"ü gördü.

ويذكر أنّ عدد الموتى في دمشق بلغ في يوم واحد أكثر من ألفين. ثم عرف في الطريق أنّ أمّه قد ماتت بالطاعون، وأنّ أباه كان قد مات قبلها بسنوات، فوصل إلى مدينة فاس سنة 1349 بعد غياب طويل.

Şam'da tek bir günde ölenlerin sayısının iki bini geçtiğini anlatır. Yolda annesinin vebadan öldüğünü, babasının da ondan yıllar önce vefat ettiğini öğrendi. Uzun bir ayrılıktan sonra, 1349'da Fes şehrine vardı.

لم يبقَ ابن بطوطة في بلده طويلًا، فقد زار الأندلس، ثم قام بآخر رحلاته الكبيرة: عبر الصحراء الكبرى مع قافلة من الجمال إلى مملكة مالي في غرب أفريقيا، سنة 1352.

İbn Battuta memleketinde uzun süre kalmadı. Endülüs'ü gezdi, sonra büyük yolculuklarının sonuncusuna çıktı: 1352'de bir deve kervanıyla Büyük Sahra'yı aşarak Batı Afrika'daki Mali Krallığı'na gitti.

وكانت مالي يومئذ مملكة غنيّة بالذهب، يحكمها السلطان سليمان، أخو منسا موسى الذي اشتهر بحجّه وبالذهب الكثير الذي حمله معه إلى مكّة. وزار ابن بطوطة مدينة تمبكتو، ووصف أمان البلاد وحرص أهلها على الصلاة وتعلّم القرآن.

Mali o zamanlar altın bakımından zengin bir krallıktı. Başında, haccı ve Mekke'ye götürdüğü büyük miktardaki altınla ünlenen Mansa Musa'nın kardeşi Sultan Süleyman vardı. İbn Battuta Timbuktu şehrini gezdi; ülkenin güvenliğini ve halkın namaza ve Kur'an öğrenmeye gösterdiği özeni anlattı.

ثم عاد إلى المغرب سنة 1354، بعد نحو تسع وعشرين سنة من خروجه الأوّل من طنجة. ويقدّر الباحثون أنّه قطع في رحلاته كلّها أكثر من مئة ألف كيلومتر.

Sonra 1354'te, Tanca'dan ilk çıkışından yaklaşık yirmi dokuz yıl sonra Fas'a döndü. Araştırmacılar onun bütün yolculuklarında yüz bin kilometreden fazla yol kat ettiğini tahmin ediyor.

أُعجِب سلطان المغرب أبو عنان المريني بأخبار ابن بطوطة، فأمره أن يملي رحلته على كاتب أديب شابّ اسمه ابن جُزَيّ. فجلس معه في فاس، وكتب ما يرويه، ورتّبه وزيّنه بالأشعار.

Fas sultanı Merinî hükümdarı Ebû İnan, İbn Battuta'nın anlattıklarını çok beğendi ve yolculuğunu İbn Cüzey adında genç bir edibe yazdırmasını emretti. İbn Cüzey Fes'te onunla oturdu, anlattıklarını yazdı, düzene koydu ve şiirlerle süsledi.

وانتهى الكتاب سنة 1355، وعنوانه «تحفة النُّظّار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار»، لكنّ الناس يسمّونه اختصارًا «رحلة ابن بطوطة» أو «الرحلة».

Kitap 1355'te tamamlandı. Adı "Tuhfetü'n-Nüzzâr fî Garâibi'l-Emsâr ve Acâibi'l-Esfâr"dır, ama insanlar ona kısaca "İbn Battuta Seyahatnamesi" ya da sadece "Rihle", yani "Yolculuk" der.

وبقي الكتاب قرونًا معروفًا في العالم الإسلامي أكثر من غيره، ثم اكتشفه الأوروبيون في القرن التاسع عشر، فتُرجم كاملًا إلى الفرنسية، ثم إلى لغات كثيرة.

Kitap yüzyıllar boyunca daha çok İslam dünyasında tanındı. Sonra Avrupalılar onu on dokuzuncu yüzyılda keşfetti; kitap önce eksiksiz olarak Fransızcaya, ardından pek çok dile çevrildi.

يرى الباحثون أنّ «الرحلة» مصدر ثمين جدًّا لمعرفة العالم في القرن الرابع عشر، لكنّهم ينبّهون إلى بعض المشكلات. فقد أملى ابن بطوطة كتابه من الذاكرة بعد سنوات طويلة، فاختلطت عليه أحيانًا التواريخ والأسماء.

Araştırmacılar "Rihle"yi on dördüncü yüzyıl dünyasını tanımak için çok değerli bir kaynak sayar, ama bazı sorunlara dikkat çeker. İbn Battuta kitabını uzun yıllar sonra hafızasından yazdırdığı için zaman zaman tarihleri ve isimleri karıştırmıştır.

ووجد الباحثون أيضًا أنّ ابن جزي نقل بعض الأوصاف من كتاب رحّالة أقدم هو ابن جبير، وأنّ بعض الأجزاء، مثل جزء الصين، أقلّ دقّة من غيرها. ومع ذلك فإنّ معظم ما يذكره عن الهند والمالديف وأفريقيا يتّفق مع مصادر أخرى.

Araştırmacılar ayrıca İbn Cüzey'in bazı tasvirleri daha önceki bir seyyah olan İbn Cübeyr'in kitabından aldığını ve Çin bölümü gibi bazı kısımların ötekilerden daha az doğru olduğunu tespit etti. Yine de Hindistan, Maldivler ve Afrika hakkında anlattıklarının çoğu başka kaynaklarla örtüşür.

ما زال اسم ابن بطوطة حاضرًا في أماكن كثيرة. فمطار طنجة يحمل اسمه، وفي دبي سوق تجاري كبير اسمه «ابن بطوطة»، أقسامه مزيّنة على طراز البلاد التي زارها، وهناك حفرة على سطح القمر سُمّيت باسمه أيضًا.

İbn Battuta'nın adı bugün de pek çok yerde yaşıyor. Tanca'nın havalimanı onun adını taşır; Dubai'de bölümleri gezdiği ülkelerin tarzında süslenmiş "Ibn Battuta" adlı büyük bir alışveriş merkezi vardır; Ay'ın yüzeyinde de onun adı verilmiş bir krater bulunur.

وفي المدينة القديمة في طنجة قبر صغير يقول الناس إنّه قبره، وإن كان المؤرّخون لا يعرفون بالتأكيد أين دُفن. وقد مات في المغرب نحو سنة 1368 أو 1369.

Tanca'nın eski şehrinde, halkın ona ait olduğunu söylediği küçük bir türbe vardır; gerçi tarihçiler onun nereye gömüldüğünü kesin olarak bilmiyor. 1368 ya da 1369 dolaylarında Fas'ta öldü.

هذه كلمات مهمّة من عالم ابن بطوطة:

İşte İbn Battuta'nın dünyasından bazı önemli kelimeler:

لم يكن ابن بطوطة يملك خريطة دقيقة ولا وسيلة سفر سريعة، لكنّه كان يملك فضولًا لا ينتهي، ولغة يفهمها العلماء من المغرب إلى الصين، وقدرة عجيبة على أن يجد مكانًا له بين كلّ قوم.

İbn Battuta'nın ne doğru dürüst bir haritası ne de hızlı bir yolculuk aracı vardı. Ama bitmek bilmeyen bir merakı, Fas'tan Çin'e âlimlerin anladığı bir dili ve her halkın arasında kendine yer bulma konusunda şaşırtıcı bir yeteneği vardı.

وقد ترك لنا في «الرحلة» صورة حيّة للعالم قبل نحو سبعة قرون: أسواقه وموانئه، وطعامه وملابسه، وحكّامه وعلماءه وناسه البسطاء.

"Rihle"de bize yaklaşık yedi yüzyıl önceki dünyanın canlı bir resmini bıraktı: çarşılarını ve limanlarını, yemeklerini ve kıyafetlerini, hükümdarlarını, âlimlerini ve sıradan insanlarını.

ولعلّ أجمل ما في قصّته أنّها بدأت بنيّة رحلة واحدة قصيرة، ثم صارت رحلة عمر كامل. فمن يدري؟ قد تبدأ أنت أيضًا بتعلّم كلمة عربية واحدة، ثم تجد نفسك في رحلة طويلة لا تريد أن تنتهي.

Belki de hikâyesinin en güzel yanı, kısa bir yolculuk niyetiyle başlayıp bütün bir ömrün yolculuğuna dönüşmesidir. Kim bilir? Belki sen de tek bir Arapça kelimeyle başlarsın ve bir gün kendini hiç bitmesini istemediğin uzun bir yolculukta bulursun.