Ancient Civilizations

The ancient world is full of surprises. For a long time, historians assumed that early civilizations were simple, rough drafts of our own. But the more archaeologists dig, the clearer it becomes that ancient peoples were inventive, well organized and in closer contact with each other than anyone expected.

Starożytny świat jest pełen niespodzianek. Przez długi czas historycy zakładali, że wczesne cywilizacje były jedynie prostymi, surowymi szkicami naszej. Im jednak więcej archeolodzy odkopują, tym wyraźniej widać, że dawne ludy były pomysłowe, dobrze zorganizowane i utrzymywały ze sobą znacznie bliższe kontakty, niż ktokolwiek się spodziewał.

They built cities on careful grid plans, moved goods across seas and deserts, and followed the sky with great accuracy. Some of their work still puzzles engineers today. Their stories make us rethink easy ideas about progress and about what it means to be civilized.

Budowały miasta według starannych planów siatkowych, przewoziły towary przez morza i pustynie, a niebo obserwowały z wielką dokładnością. Niektóre ich dzieła do dziś zadziwiają inżynierów. Ich historie skłaniają nas do przemyślenia wygodnych wyobrażeń o postępie i o tym, co właściwie znaczy być cywilizowanym.

Around 2500 BCE, while the Egyptians were building the pyramids at Giza and the cities of Mesopotamia were growing rich, a third great civilization was flourishing in what is now Pakistan and northwest India. Later historians knew almost nothing about it until excavations began in the 1920s. Today we call it the Indus Valley Civilization, and in some ways it was the most advanced urban society of its time.

Około 2500 roku p.n.e., gdy Egipcjanie budowali piramidy w Gizie, a miasta Mezopotamii się bogaciły, na terenie dzisiejszego Pakistanu i północno-zachodnich Indii kwitła trzecia wielka cywilizacja. Późniejsi historycy nie wiedzieli o niej prawie nic aż do wykopalisk rozpoczętych w latach 20. XX wieku. Dziś nazywamy ją cywilizacją doliny Indusu i pod pewnymi względami było to najbardziej rozwinięte społeczeństwo miejskie swoich czasów.

Its largest cities, Mohenjo-daro and Harappa, were laid out on a grid, with main streets running north to south and east to west. Most houses had a bathroom connected to covered drains along the street, a level of public sanitation that Europe would not see until the Romans. Merchants used the same standard stone weights across a huge area, larger than Egypt and Mesopotamia combined. And yet we still cannot read their writing. The Indus script, found on thousands of small seals and tablets, is one of the great unsolved puzzles of archaeology.

Jej największe miasta, Mohendżo-Daro i Harappa, zbudowano na planie siatki, a główne ulice biegły z północy na południe i ze wschodu na zachód. Większość domów miała łazienkę połączoną z krytymi kanałami ściekowymi wzdłuż ulicy. Taki poziom miejskiej higieny Europa poznała dopiero za czasów Rzymian. Kupcy posługiwali się tymi samymi znormalizowanymi kamiennymi odważnikami na ogromnym obszarze, większym niż Egipt i Mezopotamia razem wzięte. A jednak wciąż nie potrafimy odczytać ich pisma. Pismo Indusu, zachowane na tysiącach małych pieczęci i tabliczek, pozostaje jedną z wielkich nierozwiązanych zagadek archeologii.

Ancient Egyptian civilization lasted for more than 3,000 years. That is so long that Cleopatra lived closer in time to the Moon landing than to the building of the Great Pyramid. Even so, there is a lot about Egypt that most people have never heard.

Cywilizacja starożytnego Egiptu przetrwała ponad 3000 lat. To tak długo, że Kleopatra żyła bliżej w czasie lądowania na Księżycu niż budowy Wielkiej Piramidy. Mimo to o Egipcie wciąż można dowiedzieć się wielu rzeczy, o których większość ludzi nigdy nie słyszała.

The pyramids were not built by slaves, as many films suggest. They were built by organized crews of workers, many of them skilled, who lived in a town next to the site at Giza. Bakeries and animal bones found there show that they ate bread, fish and plenty of meat and drank beer, and their skeletons show broken bones that had been set and healed. The crews gave themselves names like “Friends of Khufu” and “Drunkards of Menkaure,” which they painted on the stones. Records from a later village of tomb builders, Deir el-Medina, show that workers there could take days off when they were sick, or even after a scorpion sting.

Piramid nie budowali niewolnicy, jak sugeruje wiele filmów. Wznosiły je zorganizowane brygady robotników, w dużej części wykwalifikowanych, którzy mieszkali w osadzie tuż obok budowy w Gizie. Znalezione tam piekarnie i kości zwierząt pokazują, że jedli chleb, ryby i sporo mięsa oraz pili piwo, a na ich szkieletach widać złamania, które nastawiono i które się zrosły. Brygady nadawały sobie nazwy w rodzaju „Przyjaciele Cheopsa” i „Pijacy Mykerinosa” i malowały je na kamieniach. Zapiski z Deir el-Medina, późniejszej wioski budowniczych grobowców, pokazują, że tamtejsi robotnicy mogli brać wolne, gdy chorowali, a nawet po ukąszeniu skorpiona.

The Maya flourished for more than 2,000 years in what is now southern Mexico, Guatemala and Belize. Most people know them for their stone pyramids and for the abandonment of many of their great cities in the 9th century. But the Maya were also skilled astronomers and mathematicians.

Cywilizacja Majów rozwijała się przez ponad 2000 lat na terenie dzisiejszego południowego Meksyku, Gwatemali i Belize. Większość ludzi kojarzy Majów z kamiennymi piramidami i z opuszczeniem wielu ich wielkich miast w IX wieku. Majowie byli jednak także zdolnymi astronomami i matematykami.

They developed the idea of zero on their own, many centuries before it reached Europe through Arabic mathematics. A Maya book known as the Dresden Codex contains tables that predicted eclipses and followed the movements of Venus over many years. Their Long Count calendar counted days from a starting point in 3114 BCE, and some inscriptions mention dates millions of years in the past. The Maya themselves never disappeared: about six million people speak Mayan languages today.

Samodzielnie wymyślili pojęcie zera, wiele stuleci przed tym, jak dotarło ono do Europy za pośrednictwem matematyki arabskiej. Księga Majów znana jako Kodeks drezdeński zawiera tablice, które pozwalały przewidywać zaćmienia i śledzić ruchy Wenus przez wiele lat. Ich kalendarz Długiej Rachuby liczył dni od punktu początkowego w 3114 roku p.n.e., a niektóre inskrypcje wspominają daty sprzed milionów lat. Sami Majowie nigdy nie zniknęli: dziś językami majańskimi mówi około sześciu milionów ludzi.

Rome is the ancient civilization most familiar to Westerners, but its numbers are still impressive. Around 100 CE, the city had about a million people, and no European city was that large again until London around 1800. By the 3rd century, eleven aqueducts brought fresh water to Rome's fountains and public baths. The state handed out free grain to citizens, and a great sewer, the Cloaca Maxima, carried waste into the Tiber. Parts of it still drain water today.

Rzym to starożytna cywilizacja najlepiej znana ludziom Zachodu, ale jego liczby wciąż robią wrażenie. Około 100 roku n.e. miasto liczyło mniej więcej milion mieszkańców i żadne europejskie miasto nie osiągnęło znów takiej wielkości aż do Londynu około 1800 roku. W III wieku jedenaście akweduktów doprowadzało świeżą wodę do rzymskich fontann i łaźni publicznych. Państwo rozdawało obywatelom darmowe zboże, a wielki kanał ściekowy, Cloaca Maxima, odprowadzał nieczystości do Tybru. Niektóre jego części do dziś odprowadzają wodę.

Roman concrete, called opus caementicium, is one of the most durable building materials ever made. Roman harbor walls built 2,000 years ago still stand in the sea, taking the force of the waves. Scientists have found out why: seawater reacts with the volcanic ash in the mix and forms new crystals that make the concrete stronger over time. Modern concrete does the opposite and slowly breaks down in seawater. Engineers are now studying the Roman recipe to make longer-lasting, greener building materials.

Rzymski beton, zwany opus caementicium, jest jednym z najtrwalszych materiałów budowlanych, jakie kiedykolwiek wytworzono. Rzymskie mury portowe zbudowane 2000 lat temu wciąż stoją w morzu i opierają się sile fal. Naukowcy odkryli dlaczego: woda morska reaguje z popiołem wulkanicznym w mieszance i tworzy nowe kryształy, które z czasem wzmacniają beton. Współczesny beton zachowuje się odwrotnie i w wodzie morskiej powoli się rozpada. Inżynierowie badają dziś rzymską recepturę, aby tworzyć trwalsze i bardziej ekologiczne materiały budowlane.

The Inca Empire grew in western South America from the early 1400s until the Spanish conquest in 1533. It was the largest state in the Americas before Columbus, covering about 2 million square kilometers from southern Colombia to central Chile. A network of roads about 40,000 kilometers long held it together across deserts, forests and high mountains.

Imperium Inków rozrastało się w zachodniej części Ameryki Południowej od początku XV wieku aż do podboju hiszpańskiego w 1533 roku. Było największym państwem obu Ameryk przed Kolumbem i zajmowało około 2 milionów kilometrów kwadratowych, od południowej Kolumbii po środkowe Chile. Sieć dróg o długości około 40 000 kilometrów spajała je przez pustynie, lasy i wysokie góry.

The Inca had no iron tools, did not use the wheel for transport and had no writing in the usual sense. Even so, they built stone walls high in the Andes whose blocks fit together so closely, without mortar, that a knife blade cannot slip between them. In Cusco, many of these walls have survived strong earthquakes that badly damaged later Spanish buildings. To keep records, the Inca used the quipu, a set of knotted strings that stored numbers and perhaps stories. Researchers can read the numbers, but much of the system is still a mystery.

Inkowie nie mieli żelaznych narzędzi, nie używali koła w transporcie i nie znali pisma w zwykłym sensie. Mimo to wznosili wysoko w Andach kamienne mury, których bloki pasują do siebie bez zaprawy tak ściśle, że nie da się między nie wsunąć ostrza noża. W Cuzco wiele z tych murów przetrwało silne trzęsienia ziemi, które poważnie uszkodziły późniejsze hiszpańskie budowle. Do prowadzenia zapisów Inkowie używali kipu, zestawu sznurków z węzłami, w którym zapisywano liczby, a może także opowieści. Badacze potrafią odczytać liczby, ale duża część tego systemu wciąż pozostaje tajemnicą.

Modern archaeology keeps showing how connected the ancient world was. For a long time, scholars pictured early civilizations as islands, each developing on its own. The evidence now tells a different story.

Współczesna archeologia wciąż pokazuje, jak bardzo połączony był starożytny świat. Przez długi czas uczeni wyobrażali sobie wczesne cywilizacje jako wyspy, z których każda rozwijała się osobno. Dzisiejsze odkrycia opowiadają inną historię.

Blue glass beads made in Egypt and Mesopotamia have been found in Bronze Age graves in Denmark, buried around 1400 BCE. Silk, probably from Asia, was identified in the hair of an Egyptian mummy from about 1000 BCE. Roman coins have turned up at Oc Eo, an ancient port in what is now southern Vietnam. Some researchers have even reported traces of tobacco and coca, plants from the Americas, in Egyptian mummies, but most scholars think those samples were contaminated. How goods traveled such distances is still being studied and debated.

Niebieskie szklane paciorki wyprodukowane w Egipcie i Mezopotamii znaleziono w grobach z epoki brązu w Danii, pochodzących z około 1400 roku p.n.e. We włosach egipskiej mumii z około 1000 roku p.n.e. wykryto jedwab, prawdopodobnie z Azji. W Óc Eo, starożytnym porcie na terenie dzisiejszego południowego Wietnamu, odnaleziono rzymskie monety. Niektórzy badacze donosili nawet o śladach tytoniu i koki, roślin z Ameryki, w egipskich mumiach, ale większość specjalistów uważa, że próbki te były zanieczyszczone. To, jak towary pokonywały tak wielkie odległości, wciąż jest przedmiotem badań i sporów.

On the Konya Plain in central Turkey lies Çatalhöyük, one of the oldest and largest Neolithic settlements in the world. People lived there from about 7100 BCE for well over a thousand years. At its peak, it was home to several thousand people, a huge number for its time.

Na równinie Konya w środkowej Turcji leży Çatalhöyük, jedna z najstarszych i największych osad neolitycznych na świecie. Ludzie mieszkali tu od około 7100 roku p.n.e. przez znacznie ponad tysiąc lat. W okresie rozkwitu osada liczyła kilka tysięcy mieszkańców, co jak na tamte czasy było ogromną liczbą.

The settlement had no streets. Houses were built wall to wall, and people walked across the roofs and climbed down into their homes by ladder. Archaeologists have found very little sign of rich and poor: no palaces, no grand tombs, no wealthy neighborhoods. The dead were buried under the floors of the houses, and their bones show that men and women ate much the same food and lived very similar lives. People painted animals and hunting scenes on their walls, and some covered the skulls of their ancestors in plaster and kept them at home. Çatalhöyük shows that a large community could be organized very differently from most of the societies that came after it.

Osada nie miała ulic. Domy stały ściana w ścianę: ludzie chodzili po dachach i schodzili do mieszkań po drabinie. Archeolodzy znaleźli bardzo niewiele śladów podziału na bogatych i biednych: żadnych pałaców, okazałych grobowców ani zamożnych dzielnic. Zmarłych chowano pod podłogami domów, a ich kości pokazują, że kobiety i mężczyźni jedli niemal to samo i prowadzili bardzo podobne życie. Mieszkańcy malowali na ścianach zwierzęta i sceny polowań, a niektórzy pokrywali czaszki przodków gipsem i trzymali je w domu. Çatalhöyük pokazuje, że duża społeczność mogła być zorganizowana zupełnie inaczej niż większość społeczeństw, które pojawiły się później.

The more we learn about ancient civilizations, the harder it is to see human progress as a simple climb upward. Harappa had covered drains in its streets, which most European towns of the Middle Ages lacked. The Maya followed Venus and predicted eclipses for centuries. Parts of the Inca roads are still in use today, more than 500 years after they were built.

Im więcej wiemy o starożytnych cywilizacjach, tym trudniej postrzegać ludzki postęp jako prostą wspinaczkę w górę. Harappa miała na ulicach kryte kanały ściekowe, których brakowało większości europejskich miast w średniowieczu. Majowie przez stulecia śledzili Wenus i przewidywali zaćmienia. Niektóre odcinki inkaskich dróg są używane do dziś, ponad 500 lat po ich zbudowaniu.

These civilizations also show how fragile even great societies can be. Every one of them eventually declined or changed beyond recognition, often because of a mix of climate change, political conflict, war and damage to the land. Those problems are not limited to the past. Societies today face many of the same ones.

Te cywilizacje pokazują też, jak kruche mogą być nawet wielkie społeczeństwa. Każda z nich w końcu podupadła albo zmieniła się nie do poznania, często z powodu połączenia zmian klimatu, konfliktów politycznych, wojen i niszczenia ziemi. Te problemy nie należą wyłącznie do przeszłości. Dzisiejsze społeczeństwa mierzą się z wieloma z nich.

Ancient civilizations were not primitive. The people who built Mohenjo-daro, calculated eclipses in the forests of the Yucatán or cut roads through the Andes had the same brains and abilities that we have today. They were creative and ambitious, and like us, they could achieve great things or fail badly.

Starożytne cywilizacje nie były prymitywne. Ludzie, którzy zbudowali Mohendżo-Daro, obliczali zaćmienia w lasach Jukatanu albo wytyczali drogi przez Andy, mieli taki sam mózg i takie same zdolności jak my dzisiaj. Byli twórczy i ambitni, a tak jak my potrafili osiągać wielkie rzeczy albo ponosić dotkliwe porażki.

Their tools were different from ours, but the hopes and needs that drove them were much the same. Studying them tells us where we come from, and it helps us see our own time more clearly.

Ich narzędzia różniły się od naszych, ale nadzieje i potrzeby, które nimi kierowały, były w dużej mierze takie same. Badanie ich mówi nam, skąd pochodzimy, i pomaga wyraźniej zobaczyć nasze własne czasy.