Evolution of Maps

To conquer land, trade with faraway peoples or cross an ocean, you first need to know where things are. Maps are one of the oldest tools people have for making sense of the world around them. They are scientific instruments, but they are also cultural objects: they show where places are, and they show how the people who drew them saw and imagined the world.

Żeby podbić ziemie, handlować z dalekimi ludami albo przepłynąć ocean, trzeba najpierw wiedzieć, co gdzie jest. Mapy należą do najstarszych narzędzi, dzięki którym ludzie próbują zrozumieć otaczający ich świat. Są instrumentami naukowymi, ale też wytworami kultury: pokazują, gdzie leżą miejsca, a zarazem to, jak ich twórcy widzieli i wyobrażali sobie świat.

Cartography, the art and science of making maps, has a history of at least 14,000 years. From lines carved into bone to satellite images on a phone screen, maps have changed together with human societies. They have shaped exploration, war, trade and politics, and they have often reflected the ambitions of the people who paid for them.

Kartografia, czyli sztuka i nauka tworzenia map, ma co najmniej 14 000 lat historii. Od linii wyrytych w kości po zdjęcia satelitarne na ekranie telefonu: mapy zmieniały się razem z ludzkimi społeczeństwami. Wpływały na odkrycia, wojny, handel i politykę, a często odzwierciedlały ambicje tych, którzy za nie płacili.

The oldest known maps don't show the whole world. They show small areas that mattered to the people who made them. A carved piece of mammoth tusk found at Mezhyrich in Ukraine is thought to be about 14,000 years old, and some researchers believe it shows a river valley with houses along the water. At Çatalhöyük, a farming town from the New Stone Age in what is now Turkey, a wall painting more than 8,000 years old seems to show rows of houses with a volcano erupting behind them.

Najstarsze znane mapy nie przedstawiają całego świata. Pokazują niewielkie obszary, które były ważne dla ich twórców. Rzeźbiony fragment ciosu mamuta znaleziony w Meżyryczu na Ukrainie ma prawdopodobnie około 14 000 lat, a niektórzy badacze uważają, że przedstawia dolinę rzeki z domami nad wodą. W Çatalhöyük, osadzie rolniczej z młodszej epoki kamienia na terenie dzisiejszej Turcji, malowidło ścienne sprzed ponad 8000 lat zdaje się pokazywać rzędy domów i wybuchający za nimi wulkan.

In ancient Babylon, people drew maps on clay tablets. The most famous one, known today as the Babylonian Map of the World or Imago Mundi, was made around 600 BCE and is now kept in the British Museum in London. It shows Babylon near the center, with a ring of ocean around the land. Many early mapmakers did the same thing and put their own homeland in the middle of the world.

W starożytnym Babilonie mapy rysowano na glinianych tabliczkach. Najsłynniejsza z nich, znana dziś jako babilońska mapa świata lub Imago Mundi, powstała około 600 roku p.n.e. i jest przechowywana w British Museum w Londynie. Babilon znajduje się na niej blisko środka, a ląd otacza pierścień oceanu. Wielu dawnych kartografów robiło to samo i umieszczało własną ojczyznę w środku świata.

The ancient Greeks made huge progress in geography. In the 6th century BCE, Anaximander of Miletus is said to have drawn one of the first maps of the known world. He imagined the Earth as a short cylinder with a flat top, hanging in the middle of the universe and held up by nothing at all. For his time, it was a bold idea.

Starożytni Grecy dokonali ogromnego postępu w geografii. W VI wieku p.n.e. Anaksymander z Miletu miał narysować jedną z pierwszych map znanego świata. Wyobrażał sobie Ziemię jako niski walec o płaskim wierzchu, zawieszony pośrodku wszechświata i niczym niepodparty. Jak na swoje czasy był to śmiały pomysł.

The most important Greek work on mapmaking came from Claudius Ptolemy, who lived in Alexandria in the 2nd century CE. In his book Geography, he listed about 8,000 places by latitude and longitude and explained how to draw the round world on a flat surface. His Earth was too small and his Asia too wide, but his method lasted. When the book was translated into Latin in the early 1400s, it changed European mapmaking for the next two centuries.

Najważniejsze greckie dzieło o kartografii stworzył Klaudiusz Ptolemeusz, który żył w Aleksandrii w II wieku n.e. W swojej Geografii spisał około 8000 miejsc wraz z ich szerokością i długością geograficzną oraz wyjaśnił, jak przedstawić okrągły świat na płaskiej powierzchni. Jego Ziemia była za mała, a jego Azja za szeroka, ale metoda przetrwała. Gdy na początku XV wieku książkę przetłumaczono na łacinę, zmieniła europejską kartografię na następne dwa stulecia.

In medieval Europe, maps became deeply religious. A large world map of that time is called a mappa mundi, Latin for 'map of the world'. These maps cared less about correct distances than about the Christian view of the world. Jerusalem sat in the center, the Garden of Eden was at the top, in the east, and the known lands were arranged inside a circle of ocean.

W średniowiecznej Europie mapy nabrały głęboko religijnego charakteru. Dużą mapę świata z tamtej epoki nazywa się mappa mundi, co po łacinie znaczy „mapa świata”. Takim mapom mniej chodziło o prawidłowe odległości, a bardziej o chrześcijański obraz świata. Jerozolima leżała w środku, ogród Eden na samej górze, na wschodzie, a znane lądy rozmieszczono wewnątrz kręgu oceanu.

The most famous one that survives is the Hereford Mappa Mundi, made in England around 1300. It has about 500 drawings of cities, animals, plants, Bible stories and strange creatures. Nobody used it to plan a journey: it was more like a picture encyclopedia of the medieval Christian world. Mapmakers in the Islamic world worked differently. In 1154, more than a century earlier, the Arab geographer al-Idrisi finished a world map for King Roger II of Sicily. He built on Ptolemy's work, added what traders and travelers knew about Africa and Asia, and put south at the top.

Najsłynniejszym zachowanym przykładem jest mappa mundi z Hereford, wykonana w Anglii około 1300 roku. Zawiera około 500 rysunków miast, zwierząt, roślin, scen biblijnych i dziwnych stworzeń. Nikt nie używał jej do planowania podróży: była raczej ilustrowaną encyklopedią średniowiecznego świata chrześcijańskiego. W świecie islamu kartografowie pracowali inaczej. W 1154 roku, ponad sto lat wcześniej, arabski geograf al-Idrisi ukończył mapę świata dla króla Sycylii Rogera II. Oparł się na dziele Ptolemeusza, dodał to, co kupcy i podróżnicy wiedzieli o Afryce i Azji, i umieścił południe na górze.

In the 15th and 16th centuries, European voyages led to a boom in mapmaking. Portuguese and Spanish sailors were heading into waters that appeared on no European map, and a good chart could mean the difference between life and death. Some of the most important maps in history were made in this period.

W XV i XVI wieku europejskie wyprawy morskie wywołały rozkwit kartografii. Portugalscy i hiszpańscy żeglarze wypływali na wody, których nie było na żadnej europejskiej mapie, a dobra mapa morska mogła decydować o życiu i śmierci. W tym okresie powstały niektóre z najważniejszych map w historii.

When Columbus set sail in 1492, he believed the Earth was much smaller than it really is, a mistake that went back partly to Ptolemy. If he had known the real distance to Asia, he might never have sailed west. In 1507, the German mapmaker Martin Waldseemüller printed a world map with the name 'America' written across the new lands in the south. He named them after the Italian explorer Amerigo Vespucci. The name stuck, and today two whole continents carry it.

Kiedy Krzysztof Kolumb wyruszył w rejs w 1492 roku, uważał, że Ziemia jest dużo mniejsza, niż jest naprawdę. Ten błąd wywodził się częściowo od Ptolemeusza. Gdyby Kolumb znał prawdziwą odległość do Azji, być może nigdy nie popłynąłby na zachód. W 1507 roku niemiecki kartograf Martin Waldseemüller wydrukował mapę świata z nazwą „America” wypisaną na nowych lądach na południu. Nazwał je tak na cześć włoskiego podróżnika Ameriga Vespucciego. Nazwa się przyjęła i dziś noszą ją dwa całe kontynenty.

In 1569, the Flemish mapmaker Gerardus Mercator found a new way to show the round Earth on a flat sheet. On his map, now known as the Mercator projection, the lines of latitude and longitude cross at right angles and compass directions stay true. A sailor could draw a straight line between two ports, read the compass bearing and keep to it at sea.

W 1569 roku flamandzki kartograf Gerard Merkator znalazł nowy sposób przedstawienia okrągłej Ziemi na płaskim arkuszu. Na jego mapie, znanej dziś jako odwzorowanie Merkatora, równoleżniki i południki przecinają się pod kątem prostym, a kierunki kompasu pozostają prawdziwe. Żeglarz mógł wyznaczyć prostą linię między dwoma portami, odczytać kurs i trzymać się go na morzu.

The price for this is distortion: the farther a place is from the equator, the bigger it looks. On a Mercator map, Greenland looks about as big as Africa, but in reality Africa is about 14 times larger. For centuries, these maps hung on classroom walls in the West and made Europe and North America look bigger and more important than the countries near the equator. In 1973, the German historian Arno Peters publicly attacked the projection, and a long debate about the politics of maps began.

Ceną za to są zniekształcenia: im dalej od równika leży dane miejsce, tym większe się wydaje. Na mapie Merkatora Grenlandia wygląda na mniej więcej tak dużą jak Afryka, choć w rzeczywistości Afryka jest około 14 razy większa. Przez stulecia takie mapy wisiały na ścianach klas w krajach Zachodu i sprawiały, że Europa i Ameryka Północna wydawały się większe i ważniejsze niż kraje leżące przy równiku. W 1973 roku niemiecki historyk Arno Peters publicznie skrytykował to odwzorowanie i zaczęła się długa debata o polityce map.

Maps have always been tools of power. Empires drew borders on them, often without asking the people who lived there. At the Berlin Conference of 1884 and 1885, European powers agreed on rules for claiming land in Africa, and over the next thirty years they divided almost the whole continent between them. Many new borders were simply straight lines on a map. They cut through ethnic groups and old trade routes, and some of them still cause conflict today.

Mapy zawsze były narzędziem władzy. Imperia wytyczały na nich granice, często nie pytając o zdanie ludzi, którzy tam mieszkali. Na konferencji berlińskiej w latach 1884 i 1885 mocarstwa europejskie uzgodniły zasady zgłaszania roszczeń do ziem w Afryce, a w ciągu następnych trzydziestu lat podzieliły między siebie niemal cały kontynent. Wiele nowych granic było po prostu prostymi liniami na mapie. Przecięły one grupy etniczne i dawne szlaki handlowe, a niektóre do dziś wywołują konflikty.

Maps have also helped to decide wars. Napoleon's campaigns, the trenches of the First World War and the D-Day landings of 1944 were all planned in detail on maps. In the First World War, pilots photographed enemy lines from the air, and later in the century spy satellites did the same from space. Maps could also be secrets. For decades, the Soviet Union printed maps for the public with towns, roads and rivers moved or left out on purpose. Its chief mapmaker admitted this in 1988.

Mapy pomagały też rozstrzygać wojny. Kampanie Napoleona, okopy pierwszej wojny światowej i lądowanie w Normandii w 1944 roku zaplanowano dokładnie na mapach. W czasie pierwszej wojny światowej piloci fotografowali linie wroga z powietrza, a później w tym samym stuleciu satelity szpiegowskie robiły to samo z kosmosu. Mapy mogły być też tajemnicą. Przez dziesięciolecia Związek Radziecki drukował dla ludności mapy, na których miasta, drogi i rzeki celowo przesuwano albo pomijano. Główny kartograf kraju przyznał to w 1988 roku.

In the 20th and 21st centuries, mapmaking changed in ways that Ptolemy or Mercator could never have imagined. Satellites circle the Earth and photograph its surface again and again. With GPS, anyone with a smartphone can see where they are, almost anywhere on the planet, to within a few meters.

W XX i XXI wieku tworzenie map zmieniło się w sposób, którego Ptolemeusz ani Merkator nie mogliby sobie wyobrazić. Satelity krążą wokół Ziemi i fotografują jej powierzchnię raz za razem. Dzięki GPS każdy, kto ma smartfon, może zobaczyć, gdzie jest, niemal w każdym miejscu na planecie, z dokładnością do kilku metrów.

Google Maps, launched in 2005, changed the way billions of people find their way around. OpenStreetMap, started in Britain in 2004, is a free world map made by volunteers, a little like Wikipedia. Today's digital maps change by the minute: they show traffic jams, shop opening hours and even the floor plans of airports and shopping malls. Maps that once belonged to emperors and explorers now fit in everyone's pocket.

Mapy Google, uruchomione w 2005 roku, zmieniły to, jak miliardy ludzi znajdują drogę. OpenStreetMap, projekt rozpoczęty w Wielkiej Brytanii w 2004 roku, to darmowa mapa świata tworzona przez wolontariuszy, trochę jak Wikipedia. Dzisiejsze mapy cyfrowe zmieniają się z minuty na minutę: pokazują korki, godziny otwarcia sklepów, a nawet plany lotnisk i centrów handlowych. Mapy, które kiedyś należały do cesarzy i odkrywców, mieszczą się dziś w kieszeni każdego z nas.

Maps are among the most powerful things people have ever invented. They have guided sailors across unknown oceans, helped generals win battles, let empires rule huge territories and helped ordinary people find their way in a strange city. No map is neutral: each one reflects what its maker knew, believed and wanted.

Mapy należą do najpotężniejszych wynalazków ludzkości. Prowadziły żeglarzy przez nieznane oceany, pomagały generałom wygrywać bitwy, pozwalały imperiom rządzić ogromnymi terytoriami i pomagały zwykłym ludziom odnaleźć się w obcym mieście. Żadna mapa nie jest neutralna: każda odzwierciedla to, co jej twórca wiedział, w co wierzył i czego chciał.

The maps on our phones are more detailed and accurate than anything people could have imagined a few centuries ago. Yet they do the same job as that carving on a mammoth tusk: they help us understand the world and find our place in it.

Mapy w naszych telefonach są dokładniejsze i bardziej szczegółowe, niż ktokolwiek mógł sobie wyobrazić kilka stuleci temu. Mimo to pełnią tę samą rolę co tamten rysunek na ciosie mamuta: pomagają nam zrozumieć świat i znaleźć w nim swoje miejsce.