Famous Myths and Legends

Long before anyone wrote down laws or history, people told stories. Every culture we know of has its myths and legends: tales about how the world began, why people suffer and die, and where the first fire or the first rain came from. These stories entertained, but they also held communities together, passed on rules and beliefs, and gave people a shared picture of the world.

Na długo zanim ktokolwiek spisał prawa czy historię, ludzie opowiadali sobie historie. Każda znana nam kultura ma swoje mity i legendy: opowieści o tym, jak powstał świat, dlaczego ludzie cierpią i umierają, skąd wziął się pierwszy ogień czy pierwszy deszcz. Te historie bawiły, ale też spajały wspólnoty, przekazywały zasady i wierzenia i dawały ludziom wspólny obraz świata.

Myths say a lot about the people who told them. They deal with questions that every generation asks again: Where did the world come from? Why do we suffer? What happens after death? How should we treat each other? Myths are not failed attempts at science. They are serious, often clever ways of making sense of human life, and reading the myths of other cultures is one of the best ways to understand those cultures.

Mity wiele mówią o ludziach, którzy je opowiadali. Dotyczą pytań, które każde pokolenie zadaje na nowo: Skąd się wziął świat? Dlaczego cierpimy? Co się dzieje po śmierci? Jak powinniśmy się nawzajem traktować? Mity nie są nieudanymi próbami uprawiania nauki. To poważne, często pomysłowe sposoby nadawania sensu ludzkiemu życiu, a czytanie mitów innych kultur to jeden z najlepszych sposobów, by te kultury zrozumieć.

The first poems about Gilgamesh were written in Sumerian on clay tablets in Mesopotamia around 2100 BCE, which makes them some of the oldest literature we have. The best-known version, in the Akkadian language, dates from about 1200 BCE. Gilgamesh, king of the city of Uruk, is two-thirds god and one-third human. When his closest friend Enkidu dies, Gilgamesh is overwhelmed by grief and by fear of his own death, and he sets out to find the secret of eternal life.

Pierwsze poematy o Gilgameszu zapisano po sumeryjsku na glinianych tabliczkach w Mezopotamii około 2100 roku p.n.e., dzięki czemu należą do najstarszej literatury, jaką znamy. Najbardziej znana wersja, w języku akadyjskim, pochodzi z około 1200 roku p.n.e. Gilgamesz, król miasta Uruk, w dwóch trzecich jest bogiem, a w jednej trzeciej człowiekiem. Gdy umiera jego najbliższy przyjaciel Enkidu, Gilgamesza przytłacza żal i strach przed własną śmiercią, więc wyrusza na poszukiwanie tajemnicy wiecznego życia.

His journey takes him to the edge of the world, to Utnapishtim, a man the gods made immortal after he survived a great flood. The flood story is so close to the later Biblical account of Noah that scholars believe the two are related. Utnapishtim cannot give Gilgamesh eternal life, but he tells him about a plant at the bottom of the sea that makes old people young again. Gilgamesh dives down and gets it, but on the way home he stops to bathe in a pool, and a snake carries the plant away. He returns to Uruk with nothing. The epic ends with Gilgamesh showing a companion the great walls of his city, the work that will outlast him. Storytellers have returned to the search for immortality, and its failure, ever since.

Podróż prowadzi go na kraniec świata, do Utnapisztima, człowieka, któremu bogowie dali nieśmiertelność, gdy przeżył wielki potop. Ta opowieść o potopie jest tak podobna do późniejszej biblijnej historii Noego, że badacze uważają, iż obie są ze sobą związane. Utnapisztim nie może dać Gilgameszowi wiecznego życia, ale mówi mu o roślinie z dna morza, która przywraca starcom młodość. Gilgamesz nurkuje i ją zdobywa, lecz w drodze powrotnej zatrzymuje się, by wykąpać się w sadzawce, a wąż zabiera roślinę. Wraca do Uruk z pustymi rękami. Epos kończy się sceną, w której Gilgamesz pokazuje towarzyszowi wielkie mury swojego miasta, dzieło, które go przetrwa. Od tamtej pory opowiadacze wciąż wracają do poszukiwania nieśmiertelności i jego porażki.

What sets Greek mythology apart is how human its gods are. The gods of Mount Olympus were not perfectly good or all-knowing. They were jealous, vain and quick to take revenge, and they could be cruel as well as generous and loving. Zeus was constantly unfaithful to his wife, Hera, and Hera often punished the women he seduced instead of Zeus himself. The heroes were no better: in the Iliad, Achilles refuses to fight for the Greeks because King Agamemnon has taken away a woman he had won. These are ordinary human faults on a huge scale.

Mitologię grecką wyróżnia to, jak bardzo ludzcy są jej bogowie. Bogowie z Olimpu nie byli doskonale dobrzy ani wszechwiedzący. Byli zazdrośni, próżni i mściwi, a potrafili być równie okrutni, jak hojni i kochający. Zeus nieustannie zdradzał swoją żonę Herę, a Hera często karała kobiety, które uwiódł, zamiast samego Zeusa. Herosi nie byli lepsi: w Iliadzie Achilles odmawia walki za Greków, bo król Agamemnon odebrał mu kobietę, którą zdobył jako łup. To zwykłe ludzkie wady w ogromnej skali.

Because of this, Greek myths are full of psychology and moral questions. Sigmund Freud used the story of Oedipus, who unknowingly kills his father and marries his mother, to describe what he called the Oedipus complex. The beautiful young Narcissus, who fell in love with his own reflection, gave us the word “narcissism.” Prometheus stole fire from the gods and gave it to humans. As punishment, Zeus had him chained to a rock, where an eagle ate his liver every day, until the hero Heracles finally set him free. In Western art and literature, Prometheus became the classic image of the rebel who defies power to help others.

Dlatego greckie mity są pełne psychologii i pytań moralnych. Zygmunt Freud wykorzystał historię Edypa, który nieświadomie zabija ojca i żeni się z matką, by opisać to, co nazwał kompleksem Edypa. Piękny młody Narcyz, który zakochał się we własnym odbiciu, dał nam słowo „narcyzm”. Prometeusz ukradł bogom ogień i dał go ludziom. Za karę Zeus kazał przykuć go do skały, gdzie orzeł każdego dnia wyjadał mu wątrobę, aż w końcu uwolnił go heros Herakles. W zachodniej sztuce i literaturze Prometeusz stał się klasycznym obrazem buntownika, który przeciwstawia się władzy, by pomóc innym.

Norse mythology was the religion of Scandinavia in the Viking Age. Most of what we know about it comes from Icelandic texts written down in the 13th century, about two hundred years after Iceland became Christian. Its most unusual feature is that the gods know they are going to lose. At Ragnarök, the “fate of the gods,” the world tree Yggdrasil will shake, monsters will break free, and the gods will die in a final battle. Odin will be swallowed by the giant wolf Fenrir. Thor will kill the world serpent Jörmungandr, take nine steps, and fall dead from its poison.

Mitologia nordycka była religią Skandynawii w epoce wikingów. Większość tego, co o niej wiemy, pochodzi z islandzkich tekstów spisanych w XIII wieku, mniej więcej dwieście lat po przyjęciu chrześcijaństwa przez Islandię. Jej najbardziej niezwykłą cechą jest to, że bogowie wiedzą, iż przegrają. Podczas Ragnaröku, „losu bogów”, drzewo świata Yggdrasil zadrży, potwory wyrwą się na wolność, a bogowie zginą w ostatniej bitwie. Odyna połknie olbrzymi wilk Fenrir. Thor zabije węża świata Jörmungandra, zrobi dziewięć kroków i padnie martwy od jego jadu.

Knowing the end does not make the Norse gods give up. They prepare for the battle anyway, and Odin gathers the bravest dead warriors in his hall, Valhalla, to fight beside him on the last day. The myths do not end in complete darkness either: after Ragnarök a new, green earth rises from the sea, and a few gods and two humans survive to begin again. The same Germanic gods, under their Old English names, gave English four days of the week: Tuesday is named after Tiw (the Norse Tyr), Wednesday after Woden (Odin), Thursday after Thunor (Thor), and Friday after Frig (Frigg).

Wiedza o końcu nie sprawia, że nordyccy bogowie się poddają. Mimo wszystko szykują się do bitwy, a Odyn gromadzi najdzielniejszych poległych wojowników w swojej sali, Walhalli, by w ostatnim dniu walczyli u jego boku. Mity nie kończą się też w zupełnej ciemności: po Ragnaröku z morza wyłania się nowa, zielona ziemia, a kilku bogów i dwoje ludzi przeżywa, by zacząć wszystko od nowa. Ci sami germańscy bogowie, pod swoimi staroangielskimi imionami, dali angielskiemu cztery dni tygodnia: Tuesday nazwano od Tiwa (nordyckiego Tyra), Wednesday od Wodena (Odyna), Thursday od Thunora (Thora), a Friday od Frig (Frigg).

Few legends have lasted in the Western world as long as the story of King Arthur: the boy who pulled a sword from a stone, gathered the Knights of the Round Table, sent them in search of the Holy Grail, and ruled at Camelot until his kingdom fell apart. The legend has been told for more than a thousand years, and every age has retold it in its own way.

Niewiele legend przetrwało w świecie zachodnim tak długo jak opowieść o królu Arturze: chłopcu, który wyciągnął miecz z kamienia, zgromadził rycerzy Okrągłego Stołu, wysłał ich na poszukiwanie Świętego Graala i panował w Camelocie, aż jego królestwo się rozpadło. Legendę opowiada się od ponad tysiąca lat, a każda epoka opowiadała ją na swój sposób.

Whether a real Arthur ever lived is still debated. A Latin history from the 9th century and some early Welsh poems mention a war leader called Arthur who fought against Saxon invaders of Britain around the year 500. Most of the famous legend, however, came later. In about 1136, Geoffrey of Monmouth wrote a “history” of the kings of Britain that gave Arthur his sword, his queen Guinevere and the wizard Merlin. The French poet Chrétien de Troyes added Lancelot and the Grail in the late 12th century, and in 1485 the English writer Thomas Malory collected the stories in Le Morte d'Arthur. Arthur is less a historical person than a picture onto which each generation paints its own idea of a good king.

To, czy prawdziwy Artur w ogóle żył, wciąż budzi spory. Łacińska kronika z IX wieku i kilka dawnych walijskich wierszy wspominają wodza o imieniu Artur, który około 500 roku walczył z saskimi najeźdźcami Brytanii. Większość słynnej legendy powstała jednak później. Około 1136 roku Geoffrey z Monmouth napisał „historię” królów Brytanii, w której dał Arturowi miecz, królową Ginewrę i czarodzieja Merlina. Francuski poeta Chrétien de Troyes dodał pod koniec XII wieku Lancelota i Graala, a w 1485 roku angielski pisarz Thomas Malory zebrał te opowieści w dziele Le Morte d'Arthur. Artur jest nie tyle postacią historyczną, ile płótnem, na którym każde pokolenie maluje własne wyobrażenie o dobrym królu.

The Popol Vuh is the sacred book of the K'iche' Maya of Guatemala. It was written down in the K'iche' language with Latin letters in the 16th century, a few decades after the Spanish conquest, and the copy that survives was made by a Spanish priest around 1701. It tells how the gods tried several times to make beings who could speak and honor them. The animals could only screech and howl. People made of mud fell apart, and people made of wood had no hearts or minds. Only the fourth attempt worked: humans made from maize dough. For the Maya, maize was not just food; it was what people themselves were made of.

Popol Vuh to święta księga Majów Kicze z Gwatemali. Spisano ją w XVI wieku, kilkadziesiąt lat po hiszpańskim podboju, w języku kicze alfabetem łacińskim, a zachowany odpis sporządził około 1701 roku hiszpański ksiądz. Księga opowiada, jak bogowie kilka razy próbowali stworzyć istoty, które umiałyby mówić i oddawać im cześć. Zwierzęta potrafiły tylko skrzeczeć i wyć. Ludzie z błota rozpadli się, a ludzie z drewna nie mieli serca ani rozumu. Udała się dopiero czwarta próba: ludzie z ciasta kukurydzianego. Dla Majów kukurydza nie była tylko pożywieniem, lecz samym tworzywem, z którego zrobieni byli ludzie.

The Popol Vuh also tells the story of the Hero Twins, Hunahpu and Xbalanque. They go down into Xibalba, the underworld, play a dangerous ball game against its lords of death, and defeat them with tricks rather than strength. At one point they even let themselves be killed and then come back to life. In the end, the twins rise into the sky and become the Sun and the Moon. The story is about death and rebirth and about cleverness beating brute force, ideas that appear in myths all over the world.

Popol Vuh opowiada też historię Boskich Bliźniaków, Hunahpu i Xbalanque. Schodzą do Xibalby, krainy podziemnej, grają w niebezpieczną grę w piłkę z jej władcami śmierci i pokonują ich podstępem, a nie siłą. W pewnej chwili pozwalają się nawet zabić, a potem wracają do życia. Na koniec bliźniacy wznoszą się do nieba i stają się Słońcem i Księżycem. To opowieść o śmierci i odrodzeniu oraz o sprycie, który pokonuje brutalną siłę, czyli o motywach obecnych w mitach na całym świecie.

Anansi, a trickster in the shape of a spider, is one of the best-known characters in West African folklore. His stories come from the Akan people of present-day Ghana. In one famous tale, all the stories in the world belong to the sky god Nyame. Anansi asks to buy them, and Nyame sets a price that seems impossible: Anansi must bring him a python, a leopard, a swarm of hornets and a fairy. Using only tricks, Anansi captures all four, and since then the stories have been called Anansi's stories.

Anansi, spryciarz w postaci pająka, to jedna z najbardziej znanych postaci zachodnioafrykańskiego folkloru. Jego historie pochodzą od ludu Akan z dzisiejszej Ghany. W jednej ze słynnych opowieści wszystkie historie świata należą do boga nieba Nyame. Anansi chce je kupić, a Nyame wyznacza cenę, która wydaje się niemożliwa: Anansi ma mu przynieść pytona, lamparta, rój szerszeni i wróżkę. Samym podstępem Anansi chwyta całą czwórkę i od tamtej pory te historie nazywa się historiami Anansiego.

Enslaved Africans carried the Anansi stories across the Atlantic. They took root in Jamaica and other parts of the Caribbean and in the American South, where the spider sometimes became “Aunt Nancy.” The tales changed over time, but Anansi stayed the same: a small, weak creature who beats the powerful by using his head. For people who had no power and no rights, his victories were more than entertainment. Today Anansi also appears in modern fiction, for example in Neil Gaiman's novel Anansi Boys (2005).

Zniewoleni Afrykanie przenieśli opowieści o Anansim na drugi brzeg Atlantyku. Zakorzeniły się na Jamajce i w innych częściach Karaibów oraz na południu Stanów Zjednoczonych, gdzie pająk stawał się czasem „Aunt Nancy” (ciocią Nancy). Opowieści zmieniały się z czasem, ale Anansi pozostał taki sam: to małe, słabe stworzenie, które pokonuje silnych dzięki rozumowi. Dla ludzi bez władzy i bez praw jego zwycięstwa były czymś więcej niż rozrywką. Dziś Anansi pojawia się także we współczesnej literaturze, na przykład w powieści Neila Gaimana Chłopaki Anansiego (2005).

Scholars who compare myths have found that many themes appear in cultures far apart from each other. Flood stories are a good example. The Mesopotamian flood of Utnapishtim and the Biblical flood of Noah are probably related, but similar tales exist in India, where the god Vishnu warns the first man, Manu; in Greece, where Deucalion and his wife survive in a wooden chest; and in Aztec Mexico. Trickster figures appear on almost every continent too: clever troublemakers like Anansi, the Norse Loki or Coyote in many Native American tales, who break the rules and make fun of the powerful.

Badacze porównujący mity odkryli, że wiele motywów pojawia się w kulturach bardzo od siebie odległych. Dobrym przykładem są opowieści o potopie. Mezopotamski potop Utnapisztima i biblijny potop Noego są prawdopodobnie ze sobą powiązane, ale podobne historie istnieją w Indiach, gdzie bóg Wisznu ostrzega pierwszego człowieka, Manu; w Grecji, gdzie Deukalion i jego żona przeżywają w drewnianej skrzyni; i w Meksyku Azteków. Postacie trickstera także występują niemal na każdym kontynencie: to sprytni psotnicy, tacy jak Anansi, nordycki Loki czy Kojot z wielu opowieści rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, którzy łamią zasady i drwią z możnych.

The psychologist Carl Jung explained these repeated patterns with his idea of archetypes: basic images and types of story that, he believed, all humans share deep in the unconscious mind. Many scholars today doubt Jung's theory and point to trade, migration and common human experience instead. Whatever the reason, people separated by oceans and thousands of years have told similar stories about floods, heroes, creation and death, perhaps because they all faced the same things: love, loss, fear and the wish to understand their place in the world.

Psycholog Carl Jung tłumaczył te powracające wzory swoją koncepcją archetypów: podstawowych obrazów i typów opowieści, które jego zdaniem wszyscy ludzie dzielą głęboko w nieświadomości. Wielu dzisiejszych badaczy wątpi w teorię Junga i wskazuje raczej na handel, migracje i wspólne ludzkie doświadczenia. Bez względu na przyczynę ludzie oddzieleni oceanami i tysiącami lat opowiadali podobne historie o potopach, bohaterach, stworzeniu świata i śmierci, może dlatego, że wszyscy mierzyli się z tym samym: z miłością, stratą, strachem i pragnieniem zrozumienia swojego miejsca w świecie.

Myths and legends have outlived empires, burned libraries and even the religions that first told them. They survive because they deal with things that do not change: who we are, where we came from and how we should live.

Mity i legendy przetrwały imperia, spalone biblioteki, a nawet religie, które je pierwsze opowiadały. Trwają, bo dotyczą rzeczy, które się nie zmieniają: tego, kim jesteśmy, skąd pochodzimy i jak powinniśmy żyć.

Gilgamesh still grieves for his friend, Prometheus still steals fire, Anansi still tricks the sky god, and the Hero Twins still outwit the lords of the underworld. These stories are not true as history, and they do not need to be. People keep retelling them because they still recognize themselves in them.

Gilgamesz wciąż opłakuje przyjaciela, Prometeusz wciąż kradnie ogień, Anansi wciąż oszukuje boga nieba, a Boscy Bliźniacy wciąż przechytrzają władców podziemi. Te historie nie są prawdziwe jako historia i nie muszą takie być. Ludzie wciąż je opowiadają, bo wciąż rozpoznają w nich siebie.