Evolution of Transportation

Around 1750, a stagecoach from London to Edinburgh took ten days. Today the train does it in about four and a half hours. Changes like this run through the whole history of transportation: every faster way of moving people, goods and ideas has changed how people earn a living, what they eat and how their cities look.

Około 1750 roku dyliżans jechał z Londynu do Edynburga dziesięć dni. Dziś pociąg pokonuje tę trasę w mniej więcej cztery i pół godziny. Takie skoki przewijają się przez całą historię transportu: każdy szybszy sposób przewożenia ludzi, towarów i idei zmieniał to, jak ludzie zarabiają na życie, co jedzą i jak wyglądają ich miasta.

The story begins thousands of years ago with the first tamed horses and the first wooden wheels. It continues through sailing ships, steam trains, cars and jet planes, and today engineers are working on electric and self-driving vehicles. Again and again, new ways of traveling have not simply followed changes in society. They have helped cause them.

Ta historia zaczyna się tysiące lat temu od pierwszych oswojonych koni i pierwszych drewnianych kół. Ciągnie się przez żaglowce, parowozy, samochody i odrzutowce, a dziś inżynierowie pracują nad pojazdami elektrycznymi i autonomicznymi. Raz po raz nowe sposoby podróżowania nie tylko podążały za zmianami w społeczeństwie. Same pomagały je wywołać.

The wheel is often called humanity's greatest invention, but it is younger than many people think. The oldest evidence of wheeled vehicles dates from around 3500 BCE, at about the same time as the first writing. Pictures and remains of early carts and wagons have been found in Mesopotamia, Central Europe and the steppes north of the Black Sea, and archaeologists still debate where the idea appeared first.

Koło często nazywa się największym wynalazkiem ludzkości, ale jest młodsze, niż wielu sądzi. Najstarsze ślady pojazdów kołowych pochodzą z około 3500 roku p.n.e., czyli mniej więcej z czasów powstania pierwszego pisma. Wizerunki i szczątki dawnych wozów znaleziono w Mezopotamii, w Europie Środkowej i na stepach na północ od Morza Czarnego, a archeolodzy wciąż spierają się, gdzie ten pomysł pojawił się najpierw.

The first wheels may not have been used for travel at all. Potters in Mesopotamia were already turning clay on slow wheels at about the same time, possibly even earlier. And many great civilizations did without wheeled transport. The Inca built a road network of about 40,000 kilometers across the Andes, but goods traveled on the backs of people and llamas. In ancient Mexico, wheels appear only on small clay animal figures. The builders of Egypt's pyramids moved huge stones on wooden sleds. The wheel was a good solution, but not the only one.

Pierwsze koła mogły w ogóle nie służyć do podróżowania. W tym samym czasie, a może nawet wcześniej, garncarze w Mezopotamii formowali już glinę na wolno obracających się kołach. Wiele wielkich cywilizacji obywało się zresztą bez transportu kołowego. Inkowie zbudowali w Andach sieć dróg o długości około 40 000 kilometrów, ale towary przenosili na plecach ludzie i lamy. W starożytnym Meksyku koła pojawiają się tylko przy małych glinianych figurkach zwierząt. Budowniczowie egipskich piramid przesuwali ogromne kamienie na drewnianych saniach. Koło było dobrym rozwiązaniem, ale nie jedynym.

The taming of the horse was probably the most important change in transportation before the age of steam. It happened on the grasslands of Eurasia, and by about 2000 BCE horses were pulling light war chariots with spoked wheels. Horses gave people something new: speed. A rider could cover in one day a distance that took several days on foot, and that changed warfare, trade and the way rulers controlled large territories.

Udomowienie konia było prawdopodobnie najważniejszą zmianą w transporcie przed epoką pary. Nastąpiło na stepach Eurazji, a około 2000 roku p.n.e. konie ciągnęły już lekkie rydwany bojowe z kołami ze szprychami. Konie dały ludziom coś nowego: szybkość. Jeździec pokonywał w jeden dzień odległość, na którą pieszo trzeba było kilku dni, a to zmieniło wojnę, handel i sposób, w jaki władcy kontrolowali rozległe terytoria.

The horse changed some parts of the world more than others. The Mongol Empire of the 13th century, the largest connected land empire in history, was built on horseback. Its relay system, the Yam, had stations where messengers could change horses, so urgent news could travel a few hundred kilometers in a single day. Horses had died out in the Americas thousands of years earlier, and the Spanish brought them back from 1493. On the Great Plains of North America, peoples such as the Lakota and the Comanche built their whole way of life around the horse and became some of the strongest military powers on the continent.

Koń zmienił niektóre części świata bardziej niż inne. Imperium mongolskie z XIII wieku, największe zwarte imperium lądowe w historii, zbudowano z końskiego grzbietu. Jego system sztafet, zwany Jam, miał stacje, na których posłańcy mogli zmieniać konie, więc pilne wiadomości pokonywały w ciągu jednego dnia kilkaset kilometrów. W Ameryce konie wymarły tysiące lat wcześniej, a Hiszpanie sprowadzili je z powrotem od 1493 roku. Na Wielkich Równinach Ameryki Północnej ludy takie jak Lakotowie i Komancze oparli cały swój sposób życia na koniu i stali się jedną z najsilniejszych potęg militarnych kontynentu.

For most of history, water was the easiest road. Before railways, the cheapest and fastest way to move heavy goods over long distances was by boat. Phoenician traders sailed across the Mediterranean, Arab dhows linked India, East Africa and the Persian Gulf for more than a thousand years, and Chinese junks carried silk and porcelain across Asian seas. The sea did not separate people. It connected them.

Przez większość historii woda była najłatwiejszą drogą. Przed koleją najtańszym i najszybszym sposobem przewożenia ciężkich towarów na duże odległości był statek. Fenickie statki kupieckie przemierzały Morze Śródziemne, arabskie dau przez ponad tysiąc lat łączyły Indie, Afrykę Wschodnią i Zatokę Perską, a chińskie dżonki wiozły jedwab i porcelanę po morzach Azji. Morze nie dzieliło ludzi. Łączyło ich.

In the 15th century, Portuguese and Spanish sailors began to cross the open ocean. Their caravels and carracks combined square sails with triangular lateen sails, and navigators found their position with the compass, the quadrant and the astrolabe. Vasco da Gama reached India by sea in 1498, and from the 1560s Spanish galleons sailed regularly between Mexico and Manila. For the first time, Europe, Africa, the Americas and Asia were linked in one trading system. It brought great wealth to some and terrible suffering to others, above all through the Atlantic slave trade and colonial rule.

W XV wieku portugalscy i hiszpańscy żeglarze zaczęli przepływać otwarty ocean. Ich karawele i karaki łączyły żagle rejowe z trójkątnymi żaglami łacińskimi, a nawigatorzy ustalali pozycję za pomocą kompasu, kwadrantu i astrolabium. Vasco da Gama dotarł drogą morską do Indii w 1498 roku, a od lat 60. XVI wieku hiszpańskie galeony regularnie pływały między Meksykiem a Manilą. Po raz pierwszy Europa, Afryka, obie Ameryki i Azja zostały połączone w jeden system handlowy. Jednym przyniósł on wielkie bogactwo, innym straszne cierpienie, przede wszystkim przez atlantycki handel niewolnikami i rządy kolonialne.

In the early 19th century, the steam engine moved onto wheels and changed the meaning of distance. In 1829, George Stephenson's locomotive Rocket won a competition called the Rainhill Trials, reaching about 48 kilometers per hour. A year later the Liverpool and Manchester Railway opened, the first line to link two cities with steam trains only. Within a few decades, railways had spread across Britain, then Europe, and then the rest of the world.

Na początku XIX wieku maszyna parowa trafiła na koła i zmieniła samo pojęcie odległości. W 1829 roku lokomotywa Rocket George'a Stephensona wygrała konkurs zwany próbami w Rainhill, osiągając około 48 kilometrów na godzinę. Rok później otwarto kolej z Liverpoolu do Manchesteru, pierwszą linię łączącą dwa miasta wyłącznie pociągami parowymi. W ciągu kilku dziesięcioleci kolej rozprzestrzeniła się po Wielkiej Brytanii, potem po Europie, a wreszcie po reszcie świata.

The railway changed far more than travel times. Fresh milk, fish and vegetables could reach city markets, letters and newspapers arrived the next day, and workers could live outside the city and come in each morning. Trains also needed fixed timetables, so Britain adopted one standard time in the 1840s, and American railroads introduced time zones in 1883. When the first transcontinental railroad in the United States was completed in 1869, a trip from New York to California fell from months to about a week. At sea, steamships replaced sailing ships, and by the end of the century the Atlantic crossing took about a week instead of a month or more.

Kolej zmieniła znacznie więcej niż czas podróży. Świeże mleko, ryby i warzywa mogły trafiać na miejskie targi, listy i gazety docierały następnego dnia, a robotnicy mogli mieszkać za miastem i co rano dojeżdżać do pracy. Pociągi potrzebowały też stałych rozkładów jazdy, dlatego Wielka Brytania w latach 40. XIX wieku przyjęła jeden czas urzędowy, a amerykańskie koleje w 1883 roku wprowadziły strefy czasowe. Gdy w 1869 roku ukończono pierwszą kolej transkontynentalną w Stanach Zjednoczonych, podróż z Nowego Jorku do Kalifornii skróciła się z miesięcy do mniej więcej tygodnia. Na morzu parowce zastąpiły żaglowce, a pod koniec stulecia przeprawa przez Atlantyk trwała około tygodnia zamiast miesiąca lub dłużej.

Karl Benz's Patent-Motorwagen, patented in 1886, is usually seen as the first real automobile. But cars only became an everyday product after Henry Ford introduced the moving assembly line in 1913. Building a Model T suddenly took about an hour and a half instead of more than twelve hours, and its price kept falling until ordinary workers could buy one. This changed how people traveled, and before long it changed where they lived and worked too.

Patent-Motorwagen Karla Benza, opatentowany w 1886 roku, uważa się zwykle za pierwszy prawdziwy samochód. Ale auto stało się produktem codziennego użytku dopiero wtedy, gdy Henry Ford w 1913 roku wprowadził ruchomą linię montażową. Złożenie Forda T zajmowało nagle około półtorej godziny zamiast ponad dwunastu, a jego cena spadała tak długo, aż mogli go kupić zwykli robotnicy. To zmieniło sposób podróżowania, a wkrótce także to, gdzie ludzie mieszkali i pracowali.

In the 20th century, the car reshaped towns and cities. People moved out to the suburbs and drove to work, and shopping centers and offices grew up along the new highways. Oil became one of the most important goods in world politics. The car also brought heavy costs: polluted air, greenhouse gases that heat the planet, more than a million deaths on the roads every year, and cities planned for cars rather than for people. Few inventions have given people so much freedom and done so much damage at the same time.

W XX wieku samochód przebudował miasta i miasteczka. Ludzie przeprowadzali się na przedmieścia i dojeżdżali autem do pracy, a wzdłuż nowych autostrad wyrastały centra handlowe i biurowce. Ropa naftowa stała się jednym z najważniejszych towarów w światowej polityce. Samochód przyniósł też wysokie koszty: zanieczyszczone powietrze, gazy cieplarniane ogrzewające planetę, ponad milion ofiar śmiertelnych na drogach każdego roku i miasta projektowane dla aut, a nie dla ludzi. Niewiele wynalazków dało ludziom tyle wolności i jednocześnie wyrządziło tyle szkód.

On December 17, 1903, near Kitty Hawk, North Carolina, Orville and Wilbur Wright made the first controlled, powered flight in an airplane. Their longest flight that day lasted 59 seconds and covered about 260 meters. Just 66 years later, in 1969, two astronauts walked on the Moon. Few technologies have developed so quickly.

17 grudnia 1903 roku w pobliżu Kitty Hawk w Karolinie Północnej Orville i Wilbur Wright wykonali pierwszy kontrolowany lot samolotem z napędem. Ich najdłuższy lot tego dnia trwał 59 sekund i miał około 260 metrów. Zaledwie 66 lat później, w 1969 roku, dwaj astronauci chodzili po Księżycu. Niewiele technologii rozwinęło się tak szybko.

Passenger jets came into regular service in the 1950s, and the Boeing 707, which started flying passengers in 1958, made long-distance flights common. A trip from London to New York that could take six weeks by sailing ship now takes about seven or eight hours. Cheap flights made mass tourism possible and helped companies build supply chains around the world. Today there are around 100,000 flights every day, carrying more than 12 million passengers.

Odrzutowe samoloty pasażerskie weszły do regularnej służby w latach 50., a Boeing 707, który zaczął przewozić pasażerów w 1958 roku, sprawił, że loty dalekodystansowe stały się powszechne. Podróż z Londynu do Nowego Jorku, która żaglowcem mogła trwać sześć tygodni, trwa dziś około siedmiu lub ośmiu godzin. Tanie loty umożliwiły masową turystykę i pomogły firmom zbudować łańcuchy dostaw na całym świecie. Dziś każdego dnia odbywa się około 100 000 lotów, którymi podróżuje ponad 12 milionów pasażerów.

Transportation is going through its biggest change since the age of steam. Electric cars are replacing petrol and diesel cars faster every year. In Norway, nearly all new cars sold are now electric, and China sells more electric cars than the rest of the world combined. Many governments have set targets to end or sharply cut sales of new petrol and diesel cars. Better batteries, more charging stations and lower prices make electric cars practical for more and more people.

Transport przechodzi największą przemianę od epoki pary. Samochody elektryczne z roku na rok coraz szybciej zastępują auta benzynowe i diesle. W Norwegii prawie wszystkie sprzedawane nowe samochody są już elektryczne, a Chiny sprzedają więcej aut elektrycznych niż cała reszta świata razem wzięta. Wiele rządów wyznaczyło cele, by zakończyć sprzedaż nowych samochodów benzynowych i diesli albo mocno ją ograniczyć. Lepsze baterie, więcej stacji ładowania i niższe ceny sprawiają, że auto elektryczne staje się praktyczne dla coraz większej liczby ludzi.

Self-driving cars and trucks are moving from tests to real streets: robotaxis with no one at the wheel already carry paying passengers in several American and Chinese cities. Supporters say they could prevent many crashes, because human mistakes are involved in the great majority of them. High-speed rail keeps growing in Europe and Asia, and China alone has more than 45,000 kilometers of it, a lower-emission alternative to short flights. The hyperloop, an idea for capsules racing through low-pressure tubes, has been tested, but some of the best-known companies working on it have closed. SpaceX even suggests that rockets could one day carry passengers between cities on Earth, linking almost any two places in under an hour.

Autonomiczne samochody i ciężarówki przechodzą z testów na prawdziwe ulice: robotaksówki bez nikogo za kierownicą już wożą płacących pasażerów w kilku miastach w USA i w Chinach. Ich zwolennicy twierdzą, że mogłyby zapobiec wielu wypadkom, bo w ogromnej większości z nich udział ma błąd człowieka. Koleje dużych prędkości wciąż się rozwijają w Europie i Azji, a same Chiny mają ich ponad 45 000 kilometrów, co daje mniej emisyjną alternatywę dla krótkich lotów. Hyperloop, czyli pomysł kapsuł pędzących w rurach o niskim ciśnieniu, był testowany, ale niektóre z najbardziej znanych firm, które nad nim pracowały, zostały zamknięte. SpaceX twierdzi nawet, że rakiety mogłyby kiedyś przewozić pasażerów między miastami na Ziemi i łączyć niemal dowolne dwa miejsca w mniej niż godzinę.

Each big change in transportation has changed the way societies are organized. The horse made nomadic empires possible. Sailing ships created world trade and colonial empires. Railways drove industry and helped hold together large countries such as the United States. The car created suburbs and economies that depend on oil, and the airplane made global tourism and worldwide supply chains possible. Each new technology gave people new freedoms, and each one also created new dependencies.

Każda wielka zmiana w transporcie zmieniała też sposób, w jaki zorganizowane są społeczeństwa. Koń umożliwił powstanie imperiów koczowniczych. Żaglowce stworzyły handel światowy i imperia kolonialne. Kolej napędzała przemysł i pomagała utrzymać w całości wielkie kraje, takie jak Stany Zjednoczone. Samochód stworzył przedmieścia i gospodarki zależne od ropy, a samolot umożliwił światową turystykę i globalne łańcuchy dostaw. Każda nowa technologia dawała ludziom nowe swobody i każda tworzyła też nowe zależności.

The next change, driven by electric motors and automation, may be just as large. Cities that were planned around cars could be redesigned for people on foot and on bicycles. If self-driving vehicles work as promised, they could bring down the number of road deaths, which is now about 1.2 million around the world each year. Knowing how earlier changes played out can help us make better choices about the next one.

Następna zmiana, napędzana silnikami elektrycznymi i automatyzacją, może być równie wielka. Miasta zaplanowane wokół samochodów mogłyby zostać przebudowane dla pieszych i rowerzystów. Jeśli pojazdy autonomiczne będą działać tak, jak obiecano, mogłyby zmniejszyć liczbę ofiar wypadków drogowych, która dziś wynosi na świecie około 1,2 miliona rocznie. Wiedza o tym, jak przebiegały wcześniejsze zmiany, może nam pomóc lepiej wybierać, gdy nadejdzie następna.

From the first carts rolling through Mesopotamia to a spacecraft traveling far beyond the planets, transportation shows the same pattern again and again. Each generation has found ways to travel farther, faster and more cheaply than the one before.

Od pierwszych wozów toczących się po Mezopotamii po sondę kosmiczną lecącą daleko poza planetami transport wciąż pokazuje ten sam wzór. Każde pokolenie znajdowało sposoby, by podróżować dalej, szybciej i taniej niż poprzednie.

But transportation has never been only about getting from one place to another. It also decides who can travel, what it costs, and what it does to the places around us. The challenge now is not mainly to go faster. It is to travel in ways that are cleaner, fairer and safer for the people who will live on this planet after us.

Ale w transporcie nigdy nie chodziło tylko o to, by dostać się z jednego miejsca do drugiego. Decyduje on też o tym, kto może podróżować, ile to kosztuje i jak wpływa to na miejsca wokół nas. Wyzwaniem nie jest dziś przede wszystkim szybsza jazda. Chodzi o to, by podróżować czyściej, sprawiedliwiej i bezpieczniej dla ludzi, którzy będą żyć na tej planecie po nas.