The Story Behind Everyday Words

English is a great borrower. Around its old Germanic core, it has taken in words from Latin, French, Old Norse, Greek, Arabic and dozens of other languages. Many words that sound completely ordinary today came from far away, and some changed their meaning beyond recognition on the way.

Angielski chętnie pożycza słowa. Wokół swojego starego germańskiego rdzenia zgromadził wyrazy z łaciny, francuskiego, staronordyckiego, greki, arabskiego i dziesiątek innych języków. Wiele słów, które dziś brzmią zupełnie zwyczajnie, przybyło z daleka, a niektóre po drodze zmieniły znaczenie nie do poznania.

Each of these words records a moment when peoples met: a conquest, a trade route, a new food on the table. When you say 'salary', 'sky', 'disaster' or 'avocado', you are using words with long and unexpected histories. Here are some of the best stories behind everyday English words, along with a few popular ones that turn out to be myths.

Każde z nich zapisuje chwilę, w której spotkały się różne ludy: podbój, szlak handlowy, nową potrawę na stole. Gdy mówisz „salary” (pensja), „sky” (niebo), „disaster” (katastrofa) czy „avocado” (awokado), używasz słów o długiej i zaskakującej historii. Oto kilka najciekawszych historii kryjących się za codziennymi angielskimi słowami, a także kilka popularnych opowieści, które okazują się mitami.

Latin came into English through several doors: Roman trade, the Church, and later scholars and scientists. The word 'salary' comes from the Latin 'salarium', which is related to 'sal', meaning salt. You may have heard that Roman soldiers were paid in salt. It's a nice story, but no ancient source says so, and historians still don't know exactly what the salarium had to do with salt.

Łacina trafiała do angielskiego kilkoma drogami: przez rzymski handel, przez Kościół, a później przez uczonych i naukowców. Słowo „salary” (pensja) pochodzi od łacińskiego „salarium”, spokrewnionego z „sal”, czyli sól. Może słyszałeś, że rzymskim żołnierzom płacono solą. To ładna historia, ale żadne starożytne źródło tego nie potwierdza, a historycy wciąż nie wiedzą dokładnie, co salarium miało wspólnego z solą.

'Disaster' reached English in the 1590s, through French, from the Italian 'disastro'. It is built from 'dis-' (bad) and 'astro' (star), from the Latin 'astrum'. A disaster was literally an event under an unlucky star, an idea that comes from astrology. 'January' is named after Janus, the Roman god of doorways and beginnings, who was shown with two faces, one looking back and one looking forward. 'Calendar' comes from 'calendae', the first day of each Roman month, when debts had to be paid.

„Disaster” (katastrofa) trafiło do angielskiego w latach 90. XVI wieku, przez francuski, z włoskiego „disastro”. Słowo składa się z „dis-” (zły) i „astro” (gwiazda), od łacińskiego „astrum”. Disaster był więc dosłownie zdarzeniem pod nieszczęśliwą gwiazdą, a sam pomysł pochodzi z astrologii. „January” (styczeń) zawdzięcza nazwę Janusowi, rzymskiemu bogu drzwi i początków, przedstawianemu z dwiema twarzami: jedną zwróconą w tył, drugą w przód. „Calendar” (kalendarz) pochodzi od „calendae”, pierwszego dnia każdego rzymskiego miesiąca, kiedy trzeba było spłacać długi.

Viking raids on Britain began in 793 with an attack on the monastery of Lindisfarne. Over the next century, Danes and Norwegians settled across the north and east of England, and their language, Old Norse, mixed with Old English in everyday life. Because the two languages were related, people borrowed even very basic words from each other.

Najazdy wikingów na Brytanię zaczęły się w 793 roku od napaści na klasztor w Lindisfarne. W następnym stuleciu Duńczycy i Norwegowie osiedlili się na północy i wschodzie Anglii, a ich język, staronordycki, mieszał się na co dzień ze staroangielskim. Ponieważ oba języki były spokrewnione, ludzie zapożyczali od siebie nawet najbardziej podstawowe słowa.

'Sky' comes from the Old Norse 'ský', which meant 'cloud'. 'Window' comes from 'vindauga', literally 'wind eye', and 'knife' from 'knífr'. 'Husband' comes from 'húsbóndi', the master of a house. 'Egg' is Norse too, and it pushed out the older English word 'ey'. Even the pronouns 'they', 'them' and 'their' come from Old Norse. 'Anger' comes from 'angr', which meant grief or sorrow rather than rage.

„Sky” (niebo) pochodzi od staronordyckiego „ský”, które oznaczało „chmurę”. „Window” (okno) pochodzi od „vindauga”, dosłownie „oko wiatru”, a „knife” (nóż) od „knífr”. „Husband” (mąż) wywodzi się od „húsbóndi”, czyli pana domu. „Egg” (jajko) również jest nordyckie i wyparło starsze angielskie słowo „ey”. Nawet zaimki „they”, „them” i „their” (oni, im, ich) pochodzą ze staronordyckiego. „Anger” (gniew) pochodzi od „angr”, które oznaczało raczej smutek lub żal niż wściekłość.

In 1066, William, Duke of Normandy, defeated King Harold at the Battle of Hastings and became king of England. The new nobility spoke Norman French. For about three hundred years, French was the language of the royal court, the law courts and the upper classes, while ordinary people went on speaking English.

W 1066 roku Wilhelm, książę Normandii, pokonał króla Harolda w bitwie pod Hastings i został królem Anglii. Nowa arystokracja mówiła normandzką odmianą francuskiego. Przez mniej więcej trzysta lat francuski był językiem dworu królewskiego, sądów i wyższych warstw społecznych, a zwykli ludzie nadal mówili po angielsku.

As a result, thousands of French words entered English. Many of them relate to law ('justice', 'judge', 'crime'), government and society ('royal', 'noble', 'servant', 'parliament') and food ('beef', 'pork', 'mutton', 'poultry'). English often kept the old Germanic word for the living animal and took the French word for its meat: 'cow' but 'beef' (French 'boeuf'), 'pig' but 'pork' ('porc'), 'sheep' but 'mutton' ('mouton'). The usual explanation, made famous by Walter Scott's novel 'Ivanhoe' (1819), is that English peasants raised the animals and French-speaking lords ate them. Historians think the real picture was more mixed, but the pattern is clear.

W rezultacie do angielskiego trafiły tysiące francuskich słów. Wiele z nich dotyczy prawa („justice” sprawiedliwość, „judge” sędzia, „crime” przestępstwo), władzy i społeczeństwa („royal” królewski, „noble” szlachetny, „servant” sługa, „parliament” parlament) oraz jedzenia („beef” wołowina, „pork” wieprzowina, „mutton” baranina, „poultry” drób). Angielski często zachowywał stare germańskie słowo na żywe zwierzę, a na jego mięso brał słowo francuskie: „cow” (krowa), ale „beef” (francuskie „bœuf”), „pig” (świnia), ale „pork” („porc”), „sheep” (owca), ale „mutton” („mouton”). Według popularnego wyjaśnienia, które rozsławiła powieść Waltera Scotta „Ivanhoe” (1819), angielscy chłopi hodowali zwierzęta, a francuskojęzyczni panowie je zjadali. Historycy uważają, że w rzeczywistości było to bardziej złożone, ale prawidłowość jest wyraźna.

In the Middle Ages, Baghdad, Cairo and Córdoba were among the world's great centers of science, mathematics and medicine. Many scientific words traveled from Arabic into Latin, often through translations made in Spain and Sicily, and from Latin into English.

W średniowieczu Bagdad, Kair i Kordoba należały do największych na świecie ośrodków nauki, matematyki i medycyny. Wiele naukowych słów przeszło z arabskiego do łaciny, często dzięki przekładom powstającym w Hiszpanii i na Sycylii, a z łaciny do angielskiego.

'Alcohol' comes from the Arabic 'al-kuhl', a fine black powder used as eye makeup. Alchemists later used the word for any very pure substance, and in the end it came to mean the strong spirit distilled from wine. 'Algebra' comes from 'al-jabr', 'putting broken parts back together', a word in the title of a book by the Baghdad mathematician al-Khwarizmi, and 'algorithm' comes from his own name. Other words that came into English through Arabic include 'cotton', 'coffee', 'sugar', 'zero', 'cipher' and 'magazine', which first meant a storehouse. 'Assassin' comes from 'hashishiyyin', 'hashish users', an insulting name that enemies gave to the Nizari Ismailis, a medieval group known for killing political leaders.

„Alcohol” (alkohol) pochodzi od arabskiego „al-kuhl”, drobnego czarnego proszku używanego do malowania oczu. Alchemicy nazywali później tak każdą bardzo czystą substancję, aż w końcu słowo zaczęło oznaczać mocny spirytus destylowany z wina. „Algebra” pochodzi od „al-jabr”, czyli „składania złamanych części”, słowa z tytułu książki bagdadzkiego matematyka al-Chuwarizmiego, a „algorithm” (algorytm) od jego własnego imienia. Inne słowa, które trafiły do angielskiego przez arabski, to „cotton” (bawełna), „coffee” (kawa), „sugar” (cukier), „zero”, „cipher” (szyfr) i „magazine” (czasopismo), które najpierw oznaczało magazyn. „Assassin” (zamachowiec) pochodzi od „hashishiyyin” („używający haszyszu”), obraźliwego przezwiska, jakie wrogowie nadali nizarytom, średniowiecznemu odłamowi izmailitów znanemu z zabójstw przywódców politycznych.

After Columbus reached the Caribbean in 1492, Europeans met plants, foods and animals they had never seen, and the words for them. Most of these words came into English through Spanish, from Native American languages such as Nahuatl (the language of the Aztecs), Quechua and Taino. Others, like 'raccoon', 'moose' and 'skunk', came straight from the Algonquian languages of North America.

Po tym, jak Krzysztof Kolumb dotarł w 1492 roku na Karaiby, Europejczycy poznali rośliny, potrawy i zwierzęta, których nigdy wcześniej nie widzieli, a wraz z nimi ich nazwy. Większość tych słów trafiła do angielskiego przez hiszpański, z rdzennych języków Ameryki, takich jak nahuatl (język Azteków), keczua i taino. Inne, jak „raccoon” (szop), „moose” (łoś) i „skunk” (skunks), przeszły bezpośrednio z języków algonkińskich Ameryki Północnej.

'Avocado' comes from the Nahuatl 'ahuacatl', through the Spanish 'aguacate'. 'Tomato' comes from 'tomatl'. 'Chocolate' is also from Nahuatl, although experts still argue about the exact original word. 'Potato' first meant the sweet potato, from the Taino 'batata'. 'Hurricane' comes from the Taino 'hurakán', and 'barbecue' and 'canoe' probably come from Taino too, through the Spanish 'barbacoa' and 'canoa'. 'Llama' and 'puma' are Quechua words from the Andes.

„Avocado” (awokado) pochodzi od słowa „ahuacatl” z języka nahuatl, przez hiszpańskie „aguacate”. „Tomato” (pomidor) pochodzi od „tomatl”. „Chocolate” (czekolada) też wywodzi się z nahuatl, choć eksperci wciąż spierają się o dokładne słowo źródłowe. „Potato” (ziemniak) oznaczało najpierw batata, czyli słodkiego ziemniaka, od słowa „batata” z języka taino. „Hurricane” (huragan) pochodzi od „hurakán” z taino, a „barbecue” (grill) i „canoe” (kanoe) też prawdopodobnie pochodzą z taino, przez hiszpańskie „barbacoa” i „canoa”. „Llama” (lama) i „puma” to słowa z keczua, języka Andów.

'Berserk' comes from the Old Norse 'berserkr', probably 'bear shirt'. It was the name for Viking warriors who fought in a wild rage, perhaps dressed in bearskins. 'Clue' is a newer spelling of 'clew', a ball of thread (Old English 'cliewen'). In the Greek myth, Ariadne gives Theseus a ball of thread so he can find his way out of the Minotaur's labyrinth. Over time, a clue came to mean anything that helps you solve a puzzle.

„Berserk” (w szale) pochodzi od staronordyckiego „berserkr”, prawdopodobnie „niedźwiedzia koszula”. Tak nazywano wikińskich wojowników, którzy walczyli w dzikim szale, być może odziani w niedźwiedzie skóry. „Clue” (wskazówka) to nowsza pisownia słowa „clew”, czyli kłębka nici (w staroangielskim „cliewen”). W greckim micie Ariadna daje Tezeuszowi kłębek nici, aby mógł znaleźć wyjście z labiryntu Minotaura. Z czasem clue zaczęło oznaczać wszystko, co pomaga rozwiązać zagadkę.

'Muscle' comes from the Latin 'musculus', 'little mouse', perhaps because a muscle moving under the skin looks like a mouse running under a cloth. 'Hazard' was first the name of a dice game, and the word probably comes from the Arabic 'az-zahr', 'the die'. 'Silly' meant 'happy' or 'blessed' in Old English and slowly drifted to 'innocent' and then to 'foolish'. Some famous stories, though, are simply made up. 'Posh' does not stand for 'port out, starboard home', and 'sincere' does not come from the Latin 'sine cera', 'without wax'. There is no evidence for either story.

„Muscle” (mięsień) pochodzi od łacińskiego „musculus”, czyli „myszka”, być może dlatego, że mięsień poruszający się pod skórą przypomina mysz biegnącą pod tkaniną. „Hazard” (zagrożenie) był najpierw nazwą gry w kości, a słowo pochodzi prawdopodobnie od arabskiego „az-zahr”, czyli „kostka do gry”. „Silly” (niemądry) znaczyło w staroangielskim „szczęśliwy” lub „błogosławiony” i powoli przesunęło się w stronę „niewinny”, a potem „głupi”. Niektóre słynne historie są jednak po prostu zmyślone. „Posh” (wytworny) nie jest skrótem od „port out, starboard home” (lewa burta w tamtą stronę, prawa z powrotem), a „sincere” (szczery) nie pochodzi od łacińskiego „sine cera”, czyli „bez wosku”. Nie ma dowodów na żadną z tych historii.

English is still taking in new words. Technology alone has brought 'app', 'blog', 'emoji' (borrowed from Japanese) and 'selfie', as well as the verbs 'to tweet' and 'to google'. In 2013, Oxford Dictionaries named 'selfie' its Word of the Year.

Angielski wciąż przyjmuje nowe słowa. Sama technologia przyniosła „app”, „blog”, „emoji” (zapożyczone z japońskiego) i „selfie”, a także czasowniki „to tweet” i „to google”. W 2013 roku wydawnictwo Oxford Dictionaries uznało „selfie” za słowo roku.

A few new words are invented from nothing, but most follow old patterns. Some are blends, like 'brunch' from 'breakfast' and 'lunch'. Others are borrowed, like 'karaoke' from Japanese or 'schadenfreude' from German. Old words also get new jobs: a 'cloud' now stores data, and a 'mouse' sits next to your keyboard. Nobody can say exactly how many words English has, because it depends on how you count, but the Oxford English Dictionary alone describes more than half a million words and phrases.

Nieliczne nowe słowa wymyśla się od zera, ale większość powstaje według starych wzorców. Niektóre to zbitki, jak „brunch” z „breakfast” (śniadanie) i „lunch” (drugie śniadanie). Inne to zapożyczenia, jak „karaoke” z japońskiego czy „schadenfreude” z niemieckiego. Stare słowa także dostają nowe zadania: „cloud” (chmura) przechowuje dziś dane, a „mouse” (mysz) leży obok klawiatury. Nikt nie potrafi dokładnie powiedzieć, ile słów ma angielski, bo zależy to od sposobu liczenia, ale sam Oxford English Dictionary opisuje ponad pół miliona słów i wyrażeń.

Every English word keeps traces of the people who used it before us. Roman law and Roman gods, Viking settlers, Norman lords, Arab scholars and Aztec cooks have all left something in the words we use every day.

Każde angielskie słowo nosi ślady ludzi, którzy używali go przed nami. Rzymskie prawo i rzymscy bogowie, wikińscy osadnicy, normańscy panowie, arabscy uczeni i azteccy kucharze zostawili coś w słowach, których używamy na co dzień.

The study of word origins is called etymology, and a good dictionary will tell you the history of almost any word. The next time an ordinary word catches your attention, look it up. The real story is often more surprising than the popular one.

Nauka o pochodzeniu słów nazywa się etymologią, a dobry słownik opowie ci historię niemal każdego słowa. Gdy następnym razem jakieś zwykłe słowo zwróci twoją uwagę, sprawdź je. Prawdziwa historia bywa bardziej zaskakująca niż ta powszechnie znana.