История русского балета

Русский балет знают во всём мире. Слова «Большой» и «Мариинка» понятны без перевода, а «Лебединое озеро» давно стало визитной карточкой страны. За лёгкостью и точностью русских танцовщиков стоят больше трёх веков упорного труда.

Rus baletini bütün dünyada tanıyırlar. «Bolşoy» və «Mariinka» sözləri tərcüməsiz də başa düşülür, «Qu gölü» isə çoxdan ölkənin vizit kartına çevrilib. Rus rəqqaslarının yüngüllüyü və dəqiqliyinin arxasında üç əsrdən artıq inadlı zəhmət dayanır.

Сегодня Большой театр в Москве и Мариинский в Петербурге гастролируют по разным странам, а их выпускники танцуют в лучших труппах мира. Русская школа заметно повлияла на балет в Европе и Америке. А начиналось всё со скромных придворных спектаклей.

Bu gün Moskvadakı Bolşoy teatrı və Peterburqdakı Mariinski teatrı müxtəlif ölkələrə qastrola gedir, onların məzunları isə dünyanın ən yaxşı truppalarında rəqs edir. Rus məktəbi Avropa və Amerikada baletə nəzərəçarpacaq təsir göstərib. Amma hər şey sadə saray tamaşalarından başlamışdı.

Первый балетный спектакль в России показали в 1673 году при дворе царя Алексея Михайловича. Он назывался «Балет об Орфее и Эвридике». Пётр I позже ввёл в моду европейские танцы на своих ассамблеях. А в 1738 году француз Жан-Батист Ланде открыл в Петербурге первую танцевальную школу, где учились дети дворцовых слуг.

Rusiyada ilk balet tamaşası 1673-cü ildə çar Aleksey Mixayloviçin sarayında göstərildi. Tamaşa «Orfey və Evridika haqqında balet» adlanırdı. Sonralar I Pyotr öz assambleyalarında Avropa rəqslərini dəbə saldı. 1738-ci ildə isə fransız Jan-Batist Lande Peterburqda saray xidmətçilərinin uşaqlarının oxuduğu ilk rəqs məktəbini açdı.

В начале XIX века в Петербурге работал французский хореограф Шарль Дидло. Он воспитал целое поколение русских артистов и одним из первых поставил балет по Пушкину: «Кавказского пленника» (1823). Постепенно из европейской техники и русских традиций сложился свой, узнаваемый стиль.

XIX əsrin əvvəlində Peterburqda fransız xoreoqraf Şarl Didlo işləyirdi. O, rus artistlərinin bütöv bir nəslini yetişdirdi və Puşkinin əsəri əsasında baleti ilk səhnəyə qoyanlardan biri oldu: «Qafqaz əsiri» (1823). Tədricən Avropa texnikası və rus ənənələrindən özünəməxsus, tanınan bir üslub formalaşdı.

Расцвет русского балета пришёлся на вторую половину XIX века. Тогда появились спектакли, которые до сих пор идут по всему миру. Музыку к трём самым знаменитым написал Пётр Ильич Чайковский:

Rus baleti XIX əsrin ikinci yarısında çiçəklənmə dövrünü yaşadı. O vaxt bu gün də bütün dünyada səhnələşdirilən tamaşalar meydana çıxdı. Onların ən məşhur üçünün musiqisini Pyotr İliç Çaykovski yazmışdı:

Главным хореографом этой эпохи был Мариус Петипа. В 1895 году он вместе со Львом Ивановым заново поставил «Лебединое озеро», и именно эту версию сегодня знают лучше всего. Петербургская сцена стала одной из лучших в Европе.

Bu dövrün əsas xoreoqrafı Marius Petipa idi. 1895-ci ildə o, Lev İvanovla birlikdə «Qu gölü»nü yenidən səhnəyə qoydu və bu gün ən yaxşı tanınan da məhz bu versiyadır. Peterburq səhnəsi Avropanın ən yaxşı səhnələrindən birinə çevrildi.

Историю русского балета невозможно представить без этих людей:

Rus baletinin tarixini bu insanlarsız təsəvvür etmək mümkün deyil:

Благодаря им в начале XX века о русском балете заговорили в Париже, Лондоне и Нью-Йорке.

Onların sayəsində XX əsrin əvvəlində Parisdə, Londonda və Nyu-Yorkda rus baletindən danışmağa başladılar.

После революции 1917 года балет не только выжил, но и получил поддержку государства. Старые училища в Москве и Петрограде продолжили работу. В Ленинграде Агриппина Ваганова создала свою систему обучения, и в 1957 году училище назвали её именем.

1917-ci il inqilabından sonra balet nəinki sağ qaldı, hətta dövlətin dəstəyini də qazandı. Moskva və Petroqraddakı köhnə məktəblər fəaliyyətini davam etdirdi. Leninqradda Aqrippina Vaqanova özünün tədris sistemini yaratdı və 1957-ci ildə məktəbə onun adı verildi.

Появились балеты на новую музыку, например «Ромео и Джульетта» Сергея Прокофьева (1940) и «Спартак» Арама Хачатуряна. Галину Уланову и Майю Плисецкую знала вся страна.

Yeni musiqi əsasında baletlər yarandı, məsələn, Sergey Prokofyevin «Romeo və Cülyetta» (1940) və Aram Xaçaturyanın «Spartak» əsərləri. Qalina Ulanovanı və Mayya Plisetskayanı bütün ölkə tanıyırdı.

В 1956 году Большой театр впервые приехал на гастроли в Лондон, и Уланова покорила английскую публику. С тех пор советский балет ждали на сценах Европы, Америки и Азии.

1956-cı ildə Bolşoy teatrı ilk dəfə Londona qastrola getdi və Ulanova ingilis tamaşaçılarını fəth etdi. O vaxtdan bəri sovet baletini Avropa, Amerika və Asiya səhnələrində gözləyirdilər.

Некоторые артисты оставались на Западе: Рудольф Нуреев в 1961 году, Михаил Барышников в 1974-м. Ещё раньше выпускник петербургского училища Джордж Баланчин основал в Нью-Йорке балетную школу и труппу, и американский балет во многом вырос из русской школы.

Bəzi artistlər Qərbdə qaldı: 1961-ci ildə Rudolf Nuriyev, 1974-cü ildə Mixail Barışnikov. Bundan da əvvəl Peterburq məktəbinin məzunu Corc Balançin Nyu-Yorkda balet məktəbi və truppa yaratdı, Amerika baleti də çox cəhətdən rus məktəbindən boy atdı.

Сегодня рядом с классикой на русских сценах идут и современные постановки. Хореографы работают с новой музыкой, необычными костюмами и видеопроекциями, а артисты классической школы осваивают современный танец.

Bu gün rus səhnələrində klassika ilə yanaşı müasir tamaşalar da göstərilir. Xoreoqraflar yeni musiqi, qeyri-adi kostyumlar və videoproyeksiyalarla işləyir, klassik məktəbin artistləri isə müasir rəqsə yiyələnir.

В 2011 году после долгой реконструкции снова открылась историческая сцена Большого театра, а в 2013 году у Мариинского появилась вторая сцена. Билеты на «Щелкунчика» под Новый год часто раскупают задолго до спектакля.

2011-ci ildə uzun sürən bərpa işlərindən sonra Bolşoy teatrının tarixi səhnəsi yenidən açıldı, 2013-cü ildə isə Mariinski teatrının ikinci səhnəsi yarandı. Yeni il ərəfəsində «Şelkunçik»ə biletlər çox vaxt tamaşadan xeyli əvvəl satılıb qurtarır.

От придворного спектакля 1673 года до мировых гастролей Большого и Мариинского прошло три с половиной века. За это время русский балет перенял опыт французской и итальянской школ и создал собственную.

1673-cü ilin saray tamaşasından Bolşoy və Mariinski teatrlarının dünya qastrollarına qədər üç əsr yarım keçdi. Bu müddətdə rus baleti fransız və italyan məktəblərinin təcrübəsini mənimsədi və öz məktəbini yaratdı.

Балет понятен без слов, поэтому он легко пересекает границы. Многие люди впервые знакомятся с Россией именно через «Лебединое озеро» или «Щелкунчика».

Balet sözsüz də başa düşülür, buna görə də sərhədləri asanlıqla aşır. Bir çox insan Rusiya ilə ilk dəfə məhz «Qu gölü» və ya «Şelkunçik» vasitəsilə tanış olur.