Al-Ándalus

Al-Ándalus es el nombre que los árabes dieron a los territorios de la península ibérica bajo dominio musulmán, desde el desembarco de 711 hasta la caída de Granada en 1492. Durante casi ocho siglos, sus ciudades estuvieron entre las más ricas y cultas de la Europa medieval.

Endülüs (el-Endelüs), Arapların İber Yarımadası'nda Müslüman yönetimindeki topraklara verdiği addır; 711'deki çıkarmadan 1492'de Gırnata'nın düşüşüne kadar sürer. Yaklaşık sekiz yüzyıl boyunca şehirleri, Orta Çağ Avrupası'nın en zengin ve en kültürlü şehirleri arasında yer aldı.

Su huella llegó mucho más allá de los Pirineos. Libros de medicina, astronomía y filosofía escritos o estudiados en al-Ándalus se tradujeron al latín y se leyeron en las universidades europeas. Y en España esa herencia sigue a la vista: en miles de palabras del español, en monumentos como la Alhambra o la Mezquita de Córdoba y en lo que comemos cada día.

Etkisi Pireneler'in çok ötesine ulaştı. Endülüs'te yazılan ya da okunan tıp, astronomi ve felsefe kitapları Latinceye çevrildi ve Avrupa üniversitelerinde okundu. İspanya'da ise bu miras hâlâ göz önünde: binlerce İspanyolca kelimede, Elhamra ya da Kurtuba Camii gibi anıtlarda ve her gün yediklerimizde.

En la primavera de 711, un ejército de unos pocos miles de hombres, en su mayoría bereberes, cruzó el Estrecho desde el norte de África al mando de Tariq ibn Ziyad. De su nombre viene Gibraltar: Yabal Tariq, «el monte de Tariq». El reino visigodo estaba dividido por luchas internas, y ese verano, junto al río Guadalete, los recién llegados derrotaron al rey Rodrigo, que murió o desapareció en la batalla.

711 baharında, çoğu Berberi olan birkaç bin kişilik bir ordu, Tarık bin Ziyad komutasında Kuzey Afrika'dan Boğaz'ı geçti. Cebelitarık adını ondan alır: Cebel-i Tarık, yani "Tarık'ın dağı". Vizigot krallığı iç çekişmelerle bölünmüştü ve aynı yaz Guadalete Nehri kıyısında yeni gelenler, savaşta ölen ya da ortadan kaybolan Kral Rodrigo'yu yendi.

La conquista fue asombrosamente rápida. En pocos años, los musulmanes dominaban casi toda la península, salvo las montañas del norte. Muchas ciudades se rindieron sin combatir y firmaron pactos. El más famoso, el del noble visigodo Teodomiro en 713, permitía a los cristianos de la zona de Murcia conservar su fe y sus iglesias a cambio de un tributo anual. Cristianos y judíos pagaban además un impuesto personal, la yizya. Esta tolerancia limitada marcó buena parte de la historia de al-Ándalus.

Fetih şaşırtıcı bir hızla ilerledi. Birkaç yıl içinde Müslümanlar, kuzeydeki dağlar dışında neredeyse bütün yarımadaya hâkim oldu. Pek çok şehir savaşmadan teslim olup antlaşma imzaladı. Bunların en ünlüsü, 713'te Vizigot soylusu Theodemir ile yapılan antlaşma, Murcia bölgesindeki Hristiyanların yıllık bir vergi karşılığında dinlerini ve kiliselerini korumasına izin veriyordu. Hristiyanlar ve Yahudiler ayrıca kişi başına bir vergi, cizye ödüyordu. Bu sınırlı hoşgörü, Endülüs tarihinin büyük bölümüne damgasını vurdu.

En 929, Abderramán III se proclamó califa, y Córdoba pasó a ser la capital de un estado poderoso que duró hasta 1031. Era entonces una de las mayores ciudades de Europa. Nadie sabe con exactitud cuántos habitantes tenía: las estimaciones van de unos 100.000 a varios cientos de miles, cuando París o Londres eran mucho más pequeñas.

929'da III. Abdurrahman kendini halife ilan etti ve Kurtuba, 1031'e kadar ayakta kalan güçlü bir devletin başkenti oldu. Şehir o dönemde Avrupa'nın en büyük şehirlerinden biriydi. Nüfusunun tam olarak ne kadar olduğunu kimse bilmiyor: tahminler yaklaşık 100.000 ile birkaç yüz bin arasında değişiyor; oysa Paris ya da Londra çok daha küçüktü.

Las crónicas árabes describen una ciudad deslumbrante, con baños públicos, mercados, jardines y calles empedradas. El califa al-Hakam II reunió una biblioteca enorme: según los cronistas, unos 400.000 volúmenes, aunque la cifra seguramente es exagerada. A pocos kilómetros, Abderramán III mandó construir Medina Azahara, una ciudad palacio que impresionaba a los embajadores de Bizancio y de los reinos cristianos, y que fue saqueada en 1010. Poetas, médicos y sabios llegaban a Córdoba desde todo el mundo islámico.

Arap kronikleri hamamları, çarşıları, bahçeleri ve taş döşeli sokaklarıyla göz kamaştırıcı bir şehir anlatır. Halife II. Hakem büyük bir kütüphane kurdu: kronik yazarlarına göre yaklaşık 400.000 cilt, ama bu rakam büyük olasılıkla abartılıdır. Birkaç kilometre ötede III. Abdurrahman, Bizans'tan ve Hristiyan krallıklardan gelen elçileri etkileyen ve 1010'da yağmalanan saray şehri Medinetüzzehra'yı inşa ettirdi. Şairler, hekimler ve âlimler bütün İslam dünyasından Kurtuba'ya geliyordu.

En al-Ándalus se estudiaban las matemáticas que llegaban de Bagdad, y por esta vía Europa conoció los números indoarábigos, con el cero, que facilitaban mucho los cálculos. El monje Gerberto de Aurillac, futuro papa Silvestre II, los aprendió en Cataluña hacia el año 970. La palabra «álgebra» viene del árabe al-yabr, del título de un libro de al-Juarismi, un sabio de Bagdad del siglo IX, y de su nombre procede «algoritmo».

Endülüs'te Bağdat'tan gelen matematik okunuyordu ve Avrupa, hesaplamayı çok kolaylaştıran Hint-Arap rakamlarını ve sıfırı bu yoldan tanıdı. Sonradan Papa II. Silvester olacak keşiş Aurillaclı Gerbert, bu rakamları 970 civarında Katalonya'da öğrendi. "Cebir" kelimesi, 9. yüzyılda Bağdat'ta yaşamış bilgin Harezmi'nin bir kitabının adındaki Arapça el-cebr sözcüğünden gelir; "algoritma" ise onun adından türemiştir.

En astronomía destacó Azarquiel, que trabajó en Toledo en el siglo XI: perfeccionó el astrolabio y participó en las Tablas toledanas, que se usaron en Europa durante generaciones. En medicina sobresalió Abulcasis (al-Zahrawi), nacido cerca de Córdoba y muerto hacia 1013, que escribió una enorme enciclopedia médica. La parte dedicada a la cirugía describe y dibuja unos 200 instrumentos, como bisturíes, pinzas y ganchos. Se tradujo al latín en el siglo XII y se estudió en Europa durante siglos.

Astronomide 11. yüzyılda Toledo'da çalışan Zerkali öne çıktı: usturlabı geliştirdi ve Avrupa'da kuşaklar boyu kullanılan Toledo Tabloları'nın hazırlanmasına katkıda bulundu. Tıpta ise Kurtuba yakınlarında doğup 1013 civarında ölen Zehravi, büyük bir tıp ansiklopedisi yazdı. Eserin cerrahiye ayrılan bölümü, neşter, pens ve kanca gibi yaklaşık 200 aleti anlatır ve çizimlerle gösterir. 12. yüzyılda Latinceye çevrildi ve Avrupa'da yüzyıllarca okundu.

En la Europa latina se habían perdido muchas obras de los antiguos griegos, sobre todo de ciencia y filosofía. En el mundo islámico, en cambio, se habían traducido al árabe desde el siglo IX, y en al-Ándalus se leían y comentaban textos de Aristóteles, Euclides, Ptolomeo o Galeno.

Latin Avrupa'da antik Yunanlıların pek çok eseri, özellikle bilim ve felsefe alanında, kaybolmuştu. İslam dünyasında ise bu eserler 9. yüzyıldan itibaren Arapçaya çevrilmişti ve Endülüs'te Aristoteles, Öklid, Batlamyus ve Galen'in metinleri okunup şerh ediliyordu.

El cordobés Averroes (Ibn Rushd, 1126-1198) escribió comentarios tan completos sobre Aristóteles que en Europa lo llamaban simplemente «el Comentador». Maimónides, judío nacido también en Córdoba, intentó conciliar la fe con la filosofía de Aristóteles en su Guía de perplejos. Tras la conquista cristiana de Toledo en 1085, la ciudad se llenó de traductores que pasaron al latín muchas obras árabes; solo Gerardo de Cremona tradujo más de setenta. Así llegaron estas ideas a las universidades de París y Oxford en el siglo XIII.

Kurtubalı İbn Rüşd (Averroes, 1126-1198), Aristoteles üzerine öyle kapsamlı şerhler yazdı ki Avrupa'da ona kısaca "Şârih" yani "Yorumcu" dendi. Yine Kurtuba'da doğan Yahudi düşünür İbn Meymun (Maimonides), Şaşkınlar İçin Rehber adlı eserinde inancı Aristoteles felsefesiyle uzlaştırmaya çalıştı. 1085'te Toledo'nun Hristiyanlarca alınmasından sonra şehir, pek çok Arapça eseri Latinceye aktaran çevirmenlerle doldu; yalnızca Cremonalı Gerard yetmişten fazla eser çevirdi. Bu fikirler böylece 13. yüzyılda Paris ve Oxford üniversitelerine ulaştı.

La arquitectura es la herencia más visible de al-Ándalus. La Mezquita de Córdoba, empezada por Abderramán I hacia 785 y ampliada varias veces durante dos siglos, impresiona por su bosque de columnas y sus arcos de herradura con dovelas rojas y blancas. Desde 1236 es la catedral de la ciudad.

Mimari, Endülüs'ün en görünür mirasıdır. I. Abdurrahman tarafından 785 civarında yapımına başlanan ve iki yüzyıl boyunca birkaç kez genişletilen Kurtuba Camii, sütun ormanı ve kırmızı beyaz taşlı at nalı kemerleriyle insanı etkiler. 1236'dan beri şehrin katedralidir.

La Alhambra de Granada, levantada sobre todo en el siglo XIV por los reyes nazaríes, es la cumbre de este arte: patios con fuentes, como el de los Leones, techos de mocárabes, zócalos de azulejos y paredes cubiertas de yeserías e inscripciones en árabe. En Sevilla, la Giralda fue el alminar de la gran mezquita almohade, construido a finales del siglo XII. Para subir no tiene escaleras, sino rampas, y el campanario de lo alto se añadió en el siglo XVI. Tras la conquista cristiana, muchos artesanos musulmanes siguieron trabajando para reyes y obispos. Así nació el arte mudéjar, que puede verse, por ejemplo, en el Alcázar de Sevilla.

Büyük kısmı 14. yüzyılda Nasri hükümdarlarınca yapılan Gırnata'daki Elhamra, bu sanatın doruğudur: Aslanlı Avlu gibi fıskiyeli avlular, mukarnas tavanlar, çini kaplı alt duvarlar, alçı oymalar ve Arapça yazılarla kaplı duvarlar. Sevilla'da Giralda, 12. yüzyılın sonunda inşa edilen büyük Muvahhid camisinin minaresiydi. Yukarı çıkmak için merdiven değil rampalar vardır; tepedeki çan kulesi ise 16. yüzyılda eklendi. Hristiyan fethinden sonra pek çok Müslüman zanaatkâr krallar ve piskoposlar için çalışmayı sürdürdü. Örneğin Sevilla Alkazarı'nda görülebilen Mudéjar sanatı böyle doğdu.

El árabe dejó una huella profunda en el español. Se calcula que unas 4.000 palabras, contando las derivadas, tienen origen árabe. Después del latín, es una de las lenguas que más vocabulario han aportado, y muchas de esas palabras se usan a diario.

Arapça, İspanyolcada derin bir iz bıraktı. Türevleriyle birlikte yaklaşık 4.000 kelimenin Arapça kökenli olduğu tahmin ediliyor. Latinceden sonra İspanyolcaya en çok kelime kazandıran dillerden biridir ve bu kelimelerin birçoğu her gün kullanılır.

Del campo y la cocina: acequia, aceite, aceituna, algodón, azúcar, zanahoria, berenjena, albahaca. De la casa: azotea, alcoba, aldea, tabique, azulejo. De la ciencia: álgebra, cifra, alquimia. De la administración: alcalde, aduana, alguacil. Muchas empiezan por «al», el artículo árabe, que se quedó pegado a la palabra. Hasta «ojalá» viene del árabe hispánico law sha Allah, «si Dios quiere». Ocho siglos de vida en común dejaron su marca en la lengua de todos los días.

Tarım ve mutfaktan: acequia (sulama kanalı), aceite (yağ), aceituna (zeytin), algodón (pamuk), azúcar (şeker), zanahoria (havuç), berenjena (patlıcan), albahaca (fesleğen). Evden: azotea (düz dam terası), alcoba (yatak odası), aldea (köy), tabique (ara duvar), azulejo (çini). Bilimden: álgebra (cebir), cifra (rakam), alquimia (simya). Yönetimden: alcalde (belediye başkanı), aduana (gümrük), alguacil (mübaşir). Pek çoğu, kelimeye yapışıp kalan Arapça tanımlık "al" ile başlar. "Ojalá" bile Endülüs Arapçasındaki law sha Allah, yani "Allah dilerse" ifadesinden gelir. Sekiz yüzyıllık ortak yaşam, gündelik dilde iz bıraktı.

Los andalusíes transformaron la agricultura de la península. Trajeron o extendieron cultivos de Oriente que en Europa eran nuevos o raros: la naranja amarga, el limón, la berenjena, la espinaca, la alcachofa, el arroz, el algodón y la caña de azúcar. Muchos de sus nombres en español vienen precisamente del árabe.

Endülüslüler yarımadanın tarımını kökten değiştirdi. Avrupa'da yeni ya da nadir olan Doğu kökenli bitkileri getirdiler veya yaydılar: turunç, limon, patlıcan, ıspanak, enginar, pirinç, pamuk ve şeker kamışı. Bunların İspanyolca adlarının çoğu da Arapçadan gelir.

También perfeccionaron el regadío. Construyeron acequias, norias que subían el agua de los ríos y qanats, galerías subterráneas que la traían desde lejos. Gracias a ellos florecieron las huertas de Valencia y Murcia. Agrónomos como el sevillano Ibn al-Awwam, a finales del siglo XII, escribieron tratados sobre injertos, abonos y cuidado de los frutales. En Valencia, el Tribunal de las Aguas, que según la tradición viene de aquella época, sigue reuniéndose cada jueves a la puerta de la catedral para resolver los conflictos del riego.

Sulamayı da geliştirdiler. Kanallar, nehirlerden su çeken dolaplar ve suyu uzaklardan getiren yeraltı tünelleri olan kanatlar inşa ettiler. Bunlar sayesinde Valencia ve Murcia'nın bostanları gelişti. 12. yüzyılın sonunda Sevillalı İbnü'l-Avvâm gibi tarım bilginleri aşılama, gübreleme ve meyve ağaçlarının bakımı üzerine kitaplar yazdı. Valencia'da, geleneğe göre o döneme uzanan Su Mahkemesi, sulama anlaşmazlıklarını çözmek için hâlâ her perşembe katedralin kapısı önünde toplanır.

La llamada «convivencia» entre musulmanes, cristianos y judíos es uno de los temas más discutidos de al-Ándalus. En algunas épocas, sobre todo bajo el califato, hubo bastante tolerancia: las tres comunidades vivían en las mismas ciudades, compraban en los mismos mercados y a veces trabajaban juntas.

Müslümanlar, Hristiyanlar ve Yahudiler arasındaki "convivencia" yani bir arada yaşama, Endülüs tarihinin en çok tartışılan konularından biridir. Bazı dönemlerde, özellikle hilafet döneminde, kayda değer bir hoşgörü vardı: üç topluluk aynı şehirlerde yaşıyor, aynı çarşılardan alışveriş yapıyor ve zaman zaman birlikte çalışıyordu.

Los cristianos, llamados mozárabes, y los judíos podían practicar su religión si pagaban la yizya, pero tenían menos derechos que los musulmanes. Los judíos vivieron aquí una edad de oro: Hasdai ibn Shaprut fue médico y diplomático de Abderramán III, y Samuel ibn Nagrela llegó a visir en Granada. Pero también hubo violencia. En 1066, una multitud mató a numerosos judíos en Granada. Con los almorávides y los almohades, que llegaron del norte de África a finales del siglo XI y a mediados del XII, la presión creció: muchos cristianos fueron deportados a África y muchos judíos huyeron, entre ellos la familia de Maimónides. La realidad fue compleja: ni un paraíso de tolerancia ni una opresión constante.

Mozarablar denen Hristiyanlar ve Yahudiler cizye ödedikleri sürece dinlerini yaşayabiliyordu, ama Müslümanlardan daha az hakları vardı. Yahudiler burada bir altın çağ yaşadı: Hasday ibn Şaprut, III. Abdurrahman'ın hekimi ve diplomatıydı; Samuel ibn Nagrela ise Gırnata'da vezirliğe yükseldi. Ama şiddet de vardı. 1066'da Gırnata'da bir kalabalık çok sayıda Yahudiyi öldürdü. 11. yüzyılın sonunda ve 12. yüzyılın ortasında Kuzey Afrika'dan gelen Murabıtlar ve Muvahhidler döneminde baskı arttı: pek çok Hristiyan Afrika'ya sürüldü, pek çok Yahudi kaçtı; İbn Meymun'un ailesi de bunlar arasındaydı. Gerçek karmaşıktı: ne bir hoşgörü cenneti ne de sürekli bir baskı.

Al-Ándalus fue también tierra de músicos y poetas. En 822 llegó a Córdoba desde Bagdad Ziryab, un músico famoso que, según se cuenta, añadió una quinta cuerda al laúd y fundó una escuela de canto. El laúd, cuyo nombre viene del árabe al-ud, y el rabel pasaron a la música de la Europa cristiana. Hay quien ve ecos de esta música en el flamenco, aunque la relación es discutida.

Endülüs aynı zamanda müzisyenlerin ve şairlerin diyarıydı. 822'de Bağdat'tan Kurtuba'ya ünlü müzisyen Ziryab geldi; anlatıldığına göre ud'a beşinci teli ekledi ve bir şan okulu kurdu. İspanyolca adı laúd olan ve bu adı Arapça el-ud'dan alan ud ile rebek, Hristiyan Avrupa'nın müziğine geçti. Bazıları bu müziğin yankılarını flamenkoda duyar, ama bu bağlantı tartışmalıdır.

La poesía alcanzó un gran refinamiento. Junto a la poesía árabe clásica nacieron formas nuevas, como la moaxaja, que solía cerrarse con unos versos en romance, las jarchas, y el zéjel, escrito en el árabe que se hablaba en la calle. Las jarchas están entre los textos más antiguos de la lírica en lengua romance. En el siglo XI, la princesa Wallada y el poeta Ibn Zaydún vivieron en Córdoba una historia de amor que se hizo famosa por sus versos. Algunos estudiosos creen que esta poesía amorosa influyó en los trovadores provenzales y en el amor cortés, pero es un tema muy debatido.

Şiir büyük bir incelik kazandı. Klasik Arap şiirinin yanında yeni biçimler doğdu: genellikle Roman dilinde birkaç dizeyle, yani harcalarla biten muvaşşah ve sokakta konuşulan Arapçayla yazılan zecel. Harcalar, bir Roman dilindeki en eski lirik metinler arasındadır. 11. yüzyılda Prenses Vellâde ile şair İbn Zeydûn, Kurtuba'da şiirleriyle ünlenen bir aşk yaşadı. Bazı araştırmacılar bu aşk şiirinin Provans trubadurlarını ve saray aşkını etkilediğine inanır, ancak konu çok tartışmalıdır.

Con el avance de los reinos cristianos, el territorio de al-Ándalus se fue reduciendo. Alfonso VI de Castilla tomó Toledo en 1085. Tras la victoria cristiana de Las Navas de Tolosa, en 1212, Fernando III conquistó Córdoba en 1236 y Sevilla en 1248. Solo quedó el reino nazarí de Granada, que resistió dos siglos y medio más.

Hristiyan krallıklar ilerledikçe Endülüs toprakları küçüldü. Kastilya Kralı VI. Alfonso 1085'te Toledo'yu aldı. 1212'deki Las Navas de Tolosa zaferinin ardından III. Fernando 1236'da Kurtuba'yı, 1248'de Sevilla'yı fethetti. Geriye yalnızca iki buçuk yüzyıl daha direnen Nasri Gırnata Krallığı kaldı.

El 2 de enero de 1492, el sultán Boabdil entregó Granada a los Reyes Católicos. Fue el final político de al-Ándalus, pero no el de su gente. A principios del siglo XVI, los musulmanes que se habían quedado fueron obligados a bautizarse, y se les llamó moriscos. Muchos siguieron hablando árabe y conservando sus costumbres en secreto, hasta que entre 1609 y 1614 unos 300.000 fueron expulsados de España. Su herencia, sin embargo, sigue viva en el idioma, en los campos de regadío, en la cocina y en los edificios de media España.

2 Ocak 1492'de Sultan Boabdil (Ebu Abdullah) Gırnata'yı Katolik Hükümdarlar'a teslim etti. Bu, Endülüs'ün siyasi sonuydu ama halkının sonu değildi. 16. yüzyılın başında geride kalan Müslümanlar vaftiz olmaya zorlandı ve onlara Moriskolar denmeye başlandı. Pek çoğu Arapça konuşmayı ve geleneklerini gizlice sürdürdü; ta ki 1609-1614 yılları arasında yaklaşık 300.000'i İspanya'dan sürülene kadar. Yine de mirasları dilde, sulanan tarlalarda, mutfakta ve İspanya'nın yarısındaki yapılarda yaşamaya devam ediyor.

Al-Ándalus fue uno de los capítulos más ricos y complejos de la historia de Europa. Durante casi ocho siglos, sus ciudades unieron Oriente y Occidente: recogieron el saber griego y el de Bagdad, lo ampliaron con trabajos propios en medicina, astronomía y filosofía, y dejaron obras de arte que todavía hoy se visitan.

Endülüs, Avrupa tarihinin en zengin ve en karmaşık bölümlerinden biridir. Yaklaşık sekiz yüzyıl boyunca şehirleri Doğu ile Batı'yı birleştirdi: Yunanların ve Bağdat'ın bilgisini topladı, onu tıp, astronomi ve felsefede kendi çalışmalarıyla zenginleştirdi ve bugün hâlâ ziyaret edilen sanat eserleri bıraktı.

Su herencia no se limita a España, porque sus libros, traducidos al latín, se leyeron en toda Europa. Pero es aquí donde más se nota. Cada año, millones de personas recorren la Alhambra y la Mezquita de Córdoba, y casi a diario, sin darnos cuenta, decimos palabras como aceite, azúcar, almohada u ojalá, que llegaron con el árabe hace más de mil años.

Bu miras İspanya ile sınırlı değildir, çünkü Latinceye çevrilen kitapları bütün Avrupa'da okundu. Ama en çok burada hissedilir. Her yıl milyonlarca insan Elhamra'yı ve Kurtuba Camii'ni geziyor; neredeyse her gün de farkında olmadan aceite, azúcar, almohada (yastık) ya da ojalá gibi, Arapçayla bin yılı aşkın süre önce gelmiş kelimeleri kullanıyoruz.