Al-Ándalus

Al-Ándalus es el nombre que los árabes dieron a los territorios de la península ibérica bajo dominio musulmán, desde el desembarco de 711 hasta la caída de Granada en 1492. Durante casi ocho siglos, sus ciudades estuvieron entre las más ricas y cultas de la Europa medieval.

Al-Andalus is de naam die de Arabieren gaven aan de gebieden van het Iberisch Schiereiland onder islamitisch bestuur, van de landing in 711 tot de val van Granada in 1492. Bijna acht eeuwen lang behoorden de steden ervan tot de rijkste en meest ontwikkelde van middeleeuws Europa.

Su huella llegó mucho más allá de los Pirineos. Libros de medicina, astronomía y filosofía escritos o estudiados en al-Ándalus se tradujeron al latín y se leyeron en las universidades europeas. Y en España esa herencia sigue a la vista: en miles de palabras del español, en monumentos como la Alhambra o la Mezquita de Córdoba y en lo que comemos cada día.

De invloed ervan reikte tot ver voorbij de Pyreneeën. Boeken over geneeskunde, sterrenkunde en filosofie die in al-Andalus werden geschreven of bestudeerd, werden in het Latijn vertaald en gelezen aan Europese universiteiten. En in Spanje is die erfenis nog altijd goed te zien: in duizenden Spaanse woorden, in monumenten als het Alhambra of de Mezquita van Córdoba en in wat we elke dag eten.

En la primavera de 711, un ejército de unos pocos miles de hombres, en su mayoría bereberes, cruzó el Estrecho desde el norte de África al mando de Tariq ibn Ziyad. De su nombre viene Gibraltar: Yabal Tariq, «el monte de Tariq». El reino visigodo estaba dividido por luchas internas, y ese verano, junto al río Guadalete, los recién llegados derrotaron al rey Rodrigo, que murió o desapareció en la batalla.

In het voorjaar van 711 stak een leger van enkele duizenden mannen, voornamelijk Berbers, onder leiding van Tariq ibn Ziyad vanuit Noord-Afrika de Straat over. Gibraltar is naar hem genoemd: Jabal Tariq, 'de berg van Tariq'. Het Visigotische rijk was verdeeld door interne strijd, en die zomer versloegen de nieuwkomers bij de rivier de Guadalete koning Roderik, die in de slag sneuvelde of spoorloos verdween.

La conquista fue asombrosamente rápida. En pocos años, los musulmanes dominaban casi toda la península, salvo las montañas del norte. Muchas ciudades se rindieron sin combatir y firmaron pactos. El más famoso, el del noble visigodo Teodomiro en 713, permitía a los cristianos de la zona de Murcia conservar su fe y sus iglesias a cambio de un tributo anual. Cristianos y judíos pagaban además un impuesto personal, la yizya. Esta tolerancia limitada marcó buena parte de la historia de al-Ándalus.

De verovering ging verbazend snel. Binnen enkele jaren beheersten de moslims bijna het hele schiereiland, op de bergen in het noorden na. Veel steden gaven zich zonder strijd over en sloten verdragen. Het bekendste, in 713 gesloten met de Visigotische edelman Theodemir, liet de christenen rond Murcia hun geloof en hun kerken houden in ruil voor een jaarlijkse schatting. Christenen en joden betaalden daarnaast een hoofdelijke belasting, de jizya. Deze beperkte verdraagzaamheid bepaalde een groot deel van de geschiedenis van al-Andalus.

En 929, Abderramán III se proclamó califa, y Córdoba pasó a ser la capital de un estado poderoso que duró hasta 1031. Era entonces una de las mayores ciudades de Europa. Nadie sabe con exactitud cuántos habitantes tenía: las estimaciones van de unos 100.000 a varios cientos de miles, cuando París o Londres eran mucho más pequeñas.

In 929 riep Abd ar-Rahman III zich uit tot kalief, en Córdoba werd de hoofdstad van een machtige staat die tot 1031 bestond. Het was toen een van de grootste steden van Europa. Hoeveel inwoners er precies woonden, weet niemand: de schattingen lopen van ongeveer 100.000 tot enkele honderdduizenden, terwijl Parijs of Londen veel kleiner waren.

Las crónicas árabes describen una ciudad deslumbrante, con baños públicos, mercados, jardines y calles empedradas. El califa al-Hakam II reunió una biblioteca enorme: según los cronistas, unos 400.000 volúmenes, aunque la cifra seguramente es exagerada. A pocos kilómetros, Abderramán III mandó construir Medina Azahara, una ciudad palacio que impresionaba a los embajadores de Bizancio y de los reinos cristianos, y que fue saqueada en 1010. Poetas, médicos y sabios llegaban a Córdoba desde todo el mundo islámico.

Arabische kronieken beschrijven een schitterende stad met openbare badhuizen, markten, tuinen en geplaveide straten. Kalief al-Hakam II legde een enorme bibliotheek aan: volgens de kroniekschrijvers zo'n 400.000 boekdelen, al is dat getal vrijwel zeker overdreven. Op een paar kilometer afstand liet Abd ar-Rahman III Madinat al-Zahra bouwen, een paleisstad die gezanten uit Byzantium en de christelijke rijken diep onder de indruk bracht en in 1010 werd geplunderd. Dichters, artsen en geleerden kwamen uit de hele islamitische wereld naar Córdoba.

En al-Ándalus se estudiaban las matemáticas que llegaban de Bagdad, y por esta vía Europa conoció los números indoarábigos, con el cero, que facilitaban mucho los cálculos. El monje Gerberto de Aurillac, futuro papa Silvestre II, los aprendió en Cataluña hacia el año 970. La palabra «álgebra» viene del árabe al-yabr, del título de un libro de al-Juarismi, un sabio de Bagdad del siglo IX, y de su nombre procede «algoritmo».

In al-Andalus bestudeerde men de wiskunde die uit Bagdad kwam, en langs deze weg leerde Europa de Indisch-Arabische cijfers kennen, met de nul, die het rekenen veel eenvoudiger maakten. De monnik Gerbert van Aurillac, de latere paus Silvester II, leerde ze rond 970 in Catalonië. Het woord 'algebra' komt van het Arabische al-jabr, uit de titel van een boek van al-Chwarizmi, een geleerde uit Bagdad uit de 9e eeuw, en zijn naam leverde het woord 'algoritme' op.

En astronomía destacó Azarquiel, que trabajó en Toledo en el siglo XI: perfeccionó el astrolabio y participó en las Tablas toledanas, que se usaron en Europa durante generaciones. En medicina sobresalió Abulcasis (al-Zahrawi), nacido cerca de Córdoba y muerto hacia 1013, que escribió una enorme enciclopedia médica. La parte dedicada a la cirugía describe y dibuja unos 200 instrumentos, como bisturíes, pinzas y ganchos. Se tradujo al latín en el siglo XII y se estudió en Europa durante siglos.

In de sterrenkunde blonk al-Zarqali (Arzachel) uit, die in de 11e eeuw in Toledo werkte: hij verbeterde het astrolabium en werkte mee aan de Toledaanse tafels, die generaties lang in Europa werden gebruikt. In de geneeskunde was Abulcasis (al-Zahrawi) de grote naam, geboren bij Córdoba en gestorven rond 1013, die een enorme medische encyclopedie schreef. Het deel over chirurgie beschrijft en tekent zo'n 200 instrumenten, zoals scalpels, tangen en haken. Het werd in de 12e eeuw in het Latijn vertaald en eeuwenlang in Europa bestudeerd.

En la Europa latina se habían perdido muchas obras de los antiguos griegos, sobre todo de ciencia y filosofía. En el mundo islámico, en cambio, se habían traducido al árabe desde el siglo IX, y en al-Ándalus se leían y comentaban textos de Aristóteles, Euclides, Ptolomeo o Galeno.

In het Latijnse Europa waren veel werken van de oude Grieken verloren gegaan, vooral op het gebied van wetenschap en filosofie. In de islamitische wereld waren ze daarentegen sinds de 9e eeuw in het Arabisch vertaald, en in al-Andalus las en becommentarieerde men teksten van Aristoteles, Euclides, Ptolemaeus en Galenus.

El cordobés Averroes (Ibn Rushd, 1126-1198) escribió comentarios tan completos sobre Aristóteles que en Europa lo llamaban simplemente «el Comentador». Maimónides, judío nacido también en Córdoba, intentó conciliar la fe con la filosofía de Aristóteles en su Guía de perplejos. Tras la conquista cristiana de Toledo en 1085, la ciudad se llenó de traductores que pasaron al latín muchas obras árabes; solo Gerardo de Cremona tradujo más de setenta. Así llegaron estas ideas a las universidades de París y Oxford en el siglo XIII.

Averroes (Ibn Rushd, 1126-1198) uit Córdoba schreef zulke grondige commentaren op Aristoteles dat men hem in Europa eenvoudigweg 'de Commentator' noemde. Maimonides, een jood die ook in Córdoba geboren was, probeerde in zijn Gids voor de verdwaalden het geloof te verzoenen met de filosofie van Aristoteles. Na de christelijke verovering van Toledo in 1085 stroomde de stad vol vertalers die veel Arabische werken in het Latijn overzetten; Gerard van Cremona alleen al vertaalde er meer dan zeventig. Zo bereikten deze ideeën in de 13e eeuw de universiteiten van Parijs en Oxford.

La arquitectura es la herencia más visible de al-Ándalus. La Mezquita de Córdoba, empezada por Abderramán I hacia 785 y ampliada varias veces durante dos siglos, impresiona por su bosque de columnas y sus arcos de herradura con dovelas rojas y blancas. Desde 1236 es la catedral de la ciudad.

De architectuur is de meest zichtbare erfenis van al-Andalus. De Mezquita van Córdoba, rond 785 begonnen door Abd ar-Rahman I en in twee eeuwen meermaals uitgebreid, maakt indruk met haar woud van zuilen en haar hoefijzerbogen met rode en witte boogstenen. Sinds 1236 is zij de kathedraal van de stad.

La Alhambra de Granada, levantada sobre todo en el siglo XIV por los reyes nazaríes, es la cumbre de este arte: patios con fuentes, como el de los Leones, techos de mocárabes, zócalos de azulejos y paredes cubiertas de yeserías e inscripciones en árabe. En Sevilla, la Giralda fue el alminar de la gran mezquita almohade, construido a finales del siglo XII. Para subir no tiene escaleras, sino rampas, y el campanario de lo alto se añadió en el siglo XVI. Tras la conquista cristiana, muchos artesanos musulmanes siguieron trabajando para reyes y obispos. Así nació el arte mudéjar, que puede verse, por ejemplo, en el Alcázar de Sevilla.

Het Alhambra in Granada, grotendeels in de 14e eeuw gebouwd door de Nasridische koningen, is het hoogtepunt van deze kunst: binnenplaatsen met fonteinen, zoals de Leeuwenhof, plafonds met muqarnas, tegellambriseringen en muren vol stucwerk en Arabische inscripties. In Sevilla was de Giralda de minaret van de grote Almohadische moskee, gebouwd aan het eind van de 12e eeuw. Je gaat er niet met trappen naar boven maar via hellingbanen, en de klokkentoren bovenop werd in de 16e eeuw toegevoegd. Na de christelijke verovering bleven veel islamitische ambachtslieden werken voor koningen en bisschoppen. Zo ontstond de mudejarkunst, die je bijvoorbeeld in het Alcázar van Sevilla kunt zien.

El árabe dejó una huella profunda en el español. Se calcula que unas 4.000 palabras, contando las derivadas, tienen origen árabe. Después del latín, es una de las lenguas que más vocabulario han aportado, y muchas de esas palabras se usan a diario.

Het Arabisch heeft diepe sporen nagelaten in het Spaans. Naar schatting zijn zo'n 4.000 woorden, afleidingen meegerekend, van Arabische oorsprong. Na het Latijn is het een van de talen die de meeste woorden hebben bijgedragen, en veel van die woorden worden dagelijks gebruikt.

Del campo y la cocina: acequia, aceite, aceituna, algodón, azúcar, zanahoria, berenjena, albahaca. De la casa: azotea, alcoba, aldea, tabique, azulejo. De la ciencia: álgebra, cifra, alquimia. De la administración: alcalde, aduana, alguacil. Muchas empiezan por «al», el artículo árabe, que se quedó pegado a la palabra. Hasta «ojalá» viene del árabe hispánico law sha Allah, «si Dios quiere». Ocho siglos de vida en común dejaron su marca en la lengua de todos los días.

Uit landbouw en keuken: acequia (irrigatiekanaal), aceite (olie), aceituna (olijf), algodón (katoen), azúcar (suiker), zanahoria (wortel), berenjena (aubergine), albahaca (basilicum). Uit het huis: azotea (dakterras), alcoba (slaapkamer), aldea (dorp), tabique (tussenmuur), azulejo (tegel). Uit de wetenschap: álgebra (algebra), cifra (cijfer), alquimia (alchemie). Uit het bestuur: alcalde (burgemeester), aduana (douane), alguacil (gerechtsdienaar). Veel woorden beginnen met 'al', het Arabische lidwoord, dat aan het woord is blijven plakken. Zelfs 'ojalá' komt uit het Andalusisch-Arabische law sha Allah, 'als God het wil'. Acht eeuwen samenleven hebben hun sporen nagelaten in de taal van alledag.

Los andalusíes transformaron la agricultura de la península. Trajeron o extendieron cultivos de Oriente que en Europa eran nuevos o raros: la naranja amarga, el limón, la berenjena, la espinaca, la alcachofa, el arroz, el algodón y la caña de azúcar. Muchos de sus nombres en español vienen precisamente del árabe.

De Andalusiërs veranderden de landbouw op het schiereiland ingrijpend. Ze brachten gewassen uit het Oosten mee of verspreidden ze, gewassen die in Europa nieuw of zeldzaam waren: de bittere sinaasappel, de citroen, de aubergine, spinazie, de artisjok, rijst, katoen en suikerriet. Veel van hun Spaanse namen komen juist uit het Arabisch.

También perfeccionaron el regadío. Construyeron acequias, norias que subían el agua de los ríos y qanats, galerías subterráneas que la traían desde lejos. Gracias a ellos florecieron las huertas de Valencia y Murcia. Agrónomos como el sevillano Ibn al-Awwam, a finales del siglo XII, escribieron tratados sobre injertos, abonos y cuidado de los frutales. En Valencia, el Tribunal de las Aguas, que según la tradición viene de aquella época, sigue reuniéndose cada jueves a la puerta de la catedral para resolver los conflictos del riego.

Ze verbeterden ook de irrigatie. Ze legden kanalen aan, waterraderen die het water uit de rivieren omhoog brachten, en qanats, ondergrondse tunnels die het van ver aanvoerden. Dankzij hen bloeiden de tuinbouwvlaktes van Valencia en Murcia op. Landbouwkundigen als Ibn al-Awwam uit Sevilla schreven aan het eind van de 12e eeuw verhandelingen over enten, bemesting en de verzorging van fruitbomen. In Valencia komt het Watertribunaal, dat volgens de overlevering uit die tijd stamt, nog elke donderdag bijeen bij de deur van de kathedraal om ruzies over irrigatie te beslechten.

La llamada «convivencia» entre musulmanes, cristianos y judíos es uno de los temas más discutidos de al-Ándalus. En algunas épocas, sobre todo bajo el califato, hubo bastante tolerancia: las tres comunidades vivían en las mismas ciudades, compraban en los mismos mercados y a veces trabajaban juntas.

De zogenoemde 'convivencia', het samenleven van moslims, christenen en joden, is een van de meest omstreden onderwerpen uit de geschiedenis van al-Andalus. In sommige perioden, vooral onder het kalifaat, was er flinke verdraagzaamheid: de drie gemeenschappen woonden in dezelfde steden, kochten op dezelfde markten en werkten soms samen.

Los cristianos, llamados mozárabes, y los judíos podían practicar su religión si pagaban la yizya, pero tenían menos derechos que los musulmanes. Los judíos vivieron aquí una edad de oro: Hasdai ibn Shaprut fue médico y diplomático de Abderramán III, y Samuel ibn Nagrela llegó a visir en Granada. Pero también hubo violencia. En 1066, una multitud mató a numerosos judíos en Granada. Con los almorávides y los almohades, que llegaron del norte de África a finales del siglo XI y a mediados del XII, la presión creció: muchos cristianos fueron deportados a África y muchos judíos huyeron, entre ellos la familia de Maimónides. La realidad fue compleja: ni un paraíso de tolerancia ni una opresión constante.

De christenen, mozarabieren genoemd, en de joden mochten hun godsdienst uitoefenen als ze de jizya betaalden, maar ze hadden minder rechten dan moslims. De joden beleefden hier een gouden eeuw: Hasdai ibn Shaprut was arts en diplomaat van Abd ar-Rahman III, en Samuel ibn Naghrela werd vizier in Granada. Maar er was ook geweld. In 1066 doodde een menigte talrijke joden in Granada. Onder de Almoraviden en de Almohaden, die aan het eind van de 11e en halverwege de 12e eeuw uit Noord-Afrika kwamen, nam de druk toe: veel christenen werden naar Afrika gedeporteerd en veel joden sloegen op de vlucht, onder wie de familie van Maimonides. De werkelijkheid was complex: geen paradijs van verdraagzaamheid, maar ook geen voortdurende onderdrukking.

Al-Ándalus fue también tierra de músicos y poetas. En 822 llegó a Córdoba desde Bagdad Ziryab, un músico famoso que, según se cuenta, añadió una quinta cuerda al laúd y fundó una escuela de canto. El laúd, cuyo nombre viene del árabe al-ud, y el rabel pasaron a la música de la Europa cristiana. Hay quien ve ecos de esta música en el flamenco, aunque la relación es discutida.

Al-Andalus was ook een land van musici en dichters. In 822 kwam de beroemde musicus Ziryab vanuit Bagdad naar Córdoba; hij zou een vijfde snaar aan de luit hebben toegevoegd en een zangschool hebben opgericht. De luit, waarvan de naam komt van het Arabische al-ud, en de rebec vonden hun weg naar de muziek van christelijk Europa. Sommigen horen echo's van deze muziek in de flamenco, al is het verband omstreden.

La poesía alcanzó un gran refinamiento. Junto a la poesía árabe clásica nacieron formas nuevas, como la moaxaja, que solía cerrarse con unos versos en romance, las jarchas, y el zéjel, escrito en el árabe que se hablaba en la calle. Las jarchas están entre los textos más antiguos de la lírica en lengua romance. En el siglo XI, la princesa Wallada y el poeta Ibn Zaydún vivieron en Córdoba una historia de amor que se hizo famosa por sus versos. Algunos estudiosos creen que esta poesía amorosa influyó en los trovadores provenzales y en el amor cortés, pero es un tema muy debatido.

De poëzie bereikte een grote verfijning. Naast de klassieke Arabische poëzie ontstonden nieuwe vormen, zoals de muwashshah, die meestal eindigde met een paar regels in het Romaans, de kharja's, en de zajal, geschreven in het Arabisch dat op straat werd gesproken. De kharja's behoren tot de oudste lyrische teksten in een Romaanse taal. In de 11e eeuw beleefden prinses Wallada en de dichter Ibn Zaydun in Córdoba een liefdesgeschiedenis die door hun verzen beroemd werd. Sommige onderzoekers denken dat deze liefdespoëzie de Provençaalse troubadours en de hoofse liefde heeft beïnvloed, maar daarover wordt fel gediscussieerd.

Con el avance de los reinos cristianos, el territorio de al-Ándalus se fue reduciendo. Alfonso VI de Castilla tomó Toledo en 1085. Tras la victoria cristiana de Las Navas de Tolosa, en 1212, Fernando III conquistó Córdoba en 1236 y Sevilla en 1248. Solo quedó el reino nazarí de Granada, que resistió dos siglos y medio más.

Naarmate de christelijke rijken oprukten, kromp het gebied van al-Andalus. Alfons VI van Castilië nam in 1085 Toledo in. Na de christelijke overwinning bij Las Navas de Tolosa in 1212 veroverde Ferdinand III in 1236 Córdoba en in 1248 Sevilla. Alleen het Nasridische koninkrijk Granada bleef over, en dat hield nog tweeënhalve eeuw stand.

El 2 de enero de 1492, el sultán Boabdil entregó Granada a los Reyes Católicos. Fue el final político de al-Ándalus, pero no el de su gente. A principios del siglo XVI, los musulmanes que se habían quedado fueron obligados a bautizarse, y se les llamó moriscos. Muchos siguieron hablando árabe y conservando sus costumbres en secreto, hasta que entre 1609 y 1614 unos 300.000 fueron expulsados de España. Su herencia, sin embargo, sigue viva en el idioma, en los campos de regadío, en la cocina y en los edificios de media España.

Op 2 januari 1492 droeg sultan Boabdil Granada over aan de Katholieke Koningen. Dat was het politieke einde van al-Andalus, maar niet het einde van zijn mensen. Begin 16e eeuw werden de moslims die gebleven waren gedwongen zich te laten dopen; voortaan heetten ze morisken. Velen bleven Arabisch spreken en hielden in het geheim vast aan hun gewoonten, tot tussen 1609 en 1614 zo'n 300.000 van hen uit Spanje werden verdreven. Hun erfenis leeft echter voort: in de taal, op de geïrrigeerde akkers, in de keuken en in gebouwen in half Spanje.

Al-Ándalus fue uno de los capítulos más ricos y complejos de la historia de Europa. Durante casi ocho siglos, sus ciudades unieron Oriente y Occidente: recogieron el saber griego y el de Bagdad, lo ampliaron con trabajos propios en medicina, astronomía y filosofía, y dejaron obras de arte que todavía hoy se visitan.

Al-Andalus was een van de rijkste en meest complexe hoofdstukken uit de Europese geschiedenis. Bijna acht eeuwen lang verbonden de steden ervan Oost en West: ze verzamelden de kennis van de Grieken en van Bagdad, vulden die aan met eigen werk in geneeskunde, sterrenkunde en filosofie, en lieten kunstwerken na die nog altijd worden bezocht.

Su herencia no se limita a España, porque sus libros, traducidos al latín, se leyeron en toda Europa. Pero es aquí donde más se nota. Cada año, millones de personas recorren la Alhambra y la Mezquita de Córdoba, y casi a diario, sin darnos cuenta, decimos palabras como aceite, azúcar, almohada u ojalá, que llegaron con el árabe hace más de mil años.

Die erfenis blijft niet beperkt tot Spanje, want de boeken, in het Latijn vertaald, werden in heel Europa gelezen. Maar hier is ze het duidelijkst te merken. Elk jaar lopen miljoenen mensen door het Alhambra en de Mezquita van Córdoba, en bijna dagelijks gebruiken we, zonder het te beseffen, woorden als aceite, azúcar, almohada (kussen) of ojalá, die meer dan duizend jaar geleden met het Arabisch zijn meegekomen.