Al-Ándalus

Al-Ándalus es el nombre que los árabes dieron a los territorios de la península ibérica bajo dominio musulmán, desde el desembarco de 711 hasta la caída de Granada en 1492. Durante casi ocho siglos, sus ciudades estuvieron entre las más ricas y cultas de la Europa medieval.

Al-Andalus to nazwa, którą Arabowie nadali ziemiom Półwyspu Iberyjskiego pod panowaniem muzułmańskim, od lądowania w 711 roku do upadku Grenady w 1492 roku. Przez prawie osiem wieków jego miasta należały do najbogatszych i najbardziej wykształconych w średniowiecznej Europie.

Su huella llegó mucho más allá de los Pirineos. Libros de medicina, astronomía y filosofía escritos o estudiados en al-Ándalus se tradujeron al latín y se leyeron en las universidades europeas. Y en España esa herencia sigue a la vista: en miles de palabras del español, en monumentos como la Alhambra o la Mezquita de Córdoba y en lo que comemos cada día.

Jego wpływ sięgał daleko poza Pireneje. Księgi o medycynie, astronomii i filozofii pisane lub studiowane w al-Andalus przekładano na łacinę i czytano na europejskich uniwersytetach. A w Hiszpanii to dziedzictwo wciąż jest dobrze widoczne: w tysiącach hiszpańskich słów, w zabytkach takich jak Alhambra czy Mezquita w Kordobie i w tym, co jemy na co dzień.

En la primavera de 711, un ejército de unos pocos miles de hombres, en su mayoría bereberes, cruzó el Estrecho desde el norte de África al mando de Tariq ibn Ziyad. De su nombre viene Gibraltar: Yabal Tariq, «el monte de Tariq». El reino visigodo estaba dividido por luchas internas, y ese verano, junto al río Guadalete, los recién llegados derrotaron al rey Rodrigo, que murió o desapareció en la batalla.

Wiosną 711 roku armia licząca kilka tysięcy ludzi, w większości Berberów, przeprawiła się przez Cieśninę z Afryki Północnej pod wodzą Tarika ibn Zijada. Od jego imienia pochodzi nazwa Gibraltar: Dżabal Tarik, „góra Tarika”. Królestwo Wizygotów było rozdarte wewnętrznymi walkami i jeszcze tego lata nad rzeką Guadalete przybysze pokonali króla Roderyka, który zginął lub zaginął w bitwie.

La conquista fue asombrosamente rápida. En pocos años, los musulmanes dominaban casi toda la península, salvo las montañas del norte. Muchas ciudades se rindieron sin combatir y firmaron pactos. El más famoso, el del noble visigodo Teodomiro en 713, permitía a los cristianos de la zona de Murcia conservar su fe y sus iglesias a cambio de un tributo anual. Cristianos y judíos pagaban además un impuesto personal, la yizya. Esta tolerancia limitada marcó buena parte de la historia de al-Ándalus.

Podbój postępował zdumiewająco szybko. W ciągu kilku lat muzułmanie opanowali niemal cały półwysep, z wyjątkiem gór na północy. Wiele miast poddało się bez walki i zawarło układy. Najsłynniejszy z nich, zawarty w 713 roku z wizygockim możnym Teodemirem, pozwalał chrześcijanom z okolic Murcji zachować wiarę i kościoły w zamian za roczną daninę. Chrześcijanie i Żydzi płacili ponadto podatek pogłówny, dżizję. Ta ograniczona tolerancja wyznaczała charakter dużej części historii al-Andalus.

En 929, Abderramán III se proclamó califa, y Córdoba pasó a ser la capital de un estado poderoso que duró hasta 1031. Era entonces una de las mayores ciudades de Europa. Nadie sabe con exactitud cuántos habitantes tenía: las estimaciones van de unos 100.000 a varios cientos de miles, cuando París o Londres eran mucho más pequeñas.

W 929 roku Abd ar-Rahman III ogłosił się kalifem, a Kordoba stała się stolicą potężnego państwa, które przetrwało do 1031 roku. Była wtedy jednym z największych miast Europy. Nikt nie wie dokładnie, ilu miała mieszkańców: szacunki wahają się od około 100 000 do kilkuset tysięcy, w czasach gdy Paryż czy Londyn były znacznie mniejsze.

Las crónicas árabes describen una ciudad deslumbrante, con baños públicos, mercados, jardines y calles empedradas. El califa al-Hakam II reunió una biblioteca enorme: según los cronistas, unos 400.000 volúmenes, aunque la cifra seguramente es exagerada. A pocos kilómetros, Abderramán III mandó construir Medina Azahara, una ciudad palacio que impresionaba a los embajadores de Bizancio y de los reinos cristianos, y que fue saqueada en 1010. Poetas, médicos y sabios llegaban a Córdoba desde todo el mundo islámico.

Kroniki arabskie opisują olśniewające miasto z łaźniami publicznymi, targami, ogrodami i brukowanymi ulicami. Kalif al-Hakam II zgromadził ogromną bibliotekę: według kronikarzy około 400 000 tomów, choć liczba ta jest niemal na pewno przesadzona. Kilka kilometrów dalej Abd ar-Rahman III kazał zbudować Madinat az-Zahra, miasto pałac, które zachwycało posłów z Bizancjum i królestw chrześcijańskich, a w 1010 roku zostało złupione. Poeci, lekarze i uczeni przybywali do Kordoby z całego świata islamu.

En al-Ándalus se estudiaban las matemáticas que llegaban de Bagdad, y por esta vía Europa conoció los números indoarábigos, con el cero, que facilitaban mucho los cálculos. El monje Gerberto de Aurillac, futuro papa Silvestre II, los aprendió en Cataluña hacia el año 970. La palabra «álgebra» viene del árabe al-yabr, del título de un libro de al-Juarismi, un sabio de Bagdad del siglo IX, y de su nombre procede «algoritmo».

W al-Andalus studiowano matematykę, która docierała z Bagdadu, i tą drogą Europa poznała cyfry indyjsko-arabskie wraz z zerem, które bardzo ułatwiały obliczenia. Mnich Gerbert z Aurillac, późniejszy papież Sylwester II, nauczył się ich w Katalonii około 970 roku. Słowo „algebra” pochodzi od arabskiego al-dżabr, z tytułu księgi al-Chuwarizmiego, uczonego z Bagdadu z IX wieku, a od jego imienia wywodzi się „algorytm”.

En astronomía destacó Azarquiel, que trabajó en Toledo en el siglo XI: perfeccionó el astrolabio y participó en las Tablas toledanas, que se usaron en Europa durante generaciones. En medicina sobresalió Abulcasis (al-Zahrawi), nacido cerca de Córdoba y muerto hacia 1013, que escribió una enorme enciclopedia médica. La parte dedicada a la cirugía describe y dibuja unos 200 instrumentos, como bisturíes, pinzas y ganchos. Se tradujo al latín en el siglo XII y se estudió en Europa durante siglos.

W astronomii wyróżnił się az-Zarkali (Arzachel), który pracował w Toledo w XI wieku: udoskonalił astrolabium i współtworzył Tablice toledańskie, używane w Europie przez pokolenia. W medycynie zasłynął Abulkasis (az-Zahrawi), urodzony pod Kordobą i zmarły około 1013 roku, autor ogromnej encyklopedii medycznej. Jej część poświęcona chirurgii opisuje i przedstawia na rysunkach około 200 narzędzi, takich jak skalpele, kleszcze i haki. Przełożono ją na łacinę w XII wieku i studiowano w Europie przez stulecia.

En la Europa latina se habían perdido muchas obras de los antiguos griegos, sobre todo de ciencia y filosofía. En el mundo islámico, en cambio, se habían traducido al árabe desde el siglo IX, y en al-Ándalus se leían y comentaban textos de Aristóteles, Euclides, Ptolomeo o Galeno.

W łacińskiej Europie zaginęło wiele dzieł starożytnych Greków, zwłaszcza z dziedziny nauki i filozofii. W świecie islamu natomiast tłumaczono je na arabski od IX wieku, a w al-Andalus czytano i komentowano teksty Arystotelesa, Euklidesa, Ptolemeusza czy Galena.

El cordobés Averroes (Ibn Rushd, 1126-1198) escribió comentarios tan completos sobre Aristóteles que en Europa lo llamaban simplemente «el Comentador». Maimónides, judío nacido también en Córdoba, intentó conciliar la fe con la filosofía de Aristóteles en su Guía de perplejos. Tras la conquista cristiana de Toledo en 1085, la ciudad se llenó de traductores que pasaron al latín muchas obras árabes; solo Gerardo de Cremona tradujo más de setenta. Así llegaron estas ideas a las universidades de París y Oxford en el siglo XIII.

Pochodzący z Kordoby Awerroes (Ibn Ruszd, 1126-1198) pisał tak wyczerpujące komentarze do Arystotelesa, że w Europie nazywano go po prostu „Komentatorem”. Majmonides, Żyd również urodzony w Kordobie, próbował pogodzić wiarę z filozofią Arystotelesa w swoim „Przewodniku błądzących”. Po zdobyciu Toledo przez chrześcijan w 1085 roku miasto zapełniło się tłumaczami, którzy przekładali na łacinę wiele dzieł arabskich; sam Gerard z Cremony przetłumaczył ich ponad siedemdziesiąt. W ten sposób idee te dotarły w XIII wieku na uniwersytety w Paryżu i Oksfordzie.

La arquitectura es la herencia más visible de al-Ándalus. La Mezquita de Córdoba, empezada por Abderramán I hacia 785 y ampliada varias veces durante dos siglos, impresiona por su bosque de columnas y sus arcos de herradura con dovelas rojas y blancas. Desde 1236 es la catedral de la ciudad.

Architektura to najbardziej widoczne dziedzictwo al-Andalus. Mezquita w Kordobie, rozpoczęta przez Abd ar-Rahmana I około 785 roku i wielokrotnie rozbudowywana przez dwa stulecia, robi wrażenie lasem kolumn i łukami podkowiastymi z czerwonymi i białymi klińcami. Od 1236 roku jest katedrą miasta.

La Alhambra de Granada, levantada sobre todo en el siglo XIV por los reyes nazaríes, es la cumbre de este arte: patios con fuentes, como el de los Leones, techos de mocárabes, zócalos de azulejos y paredes cubiertas de yeserías e inscripciones en árabe. En Sevilla, la Giralda fue el alminar de la gran mezquita almohade, construido a finales del siglo XII. Para subir no tiene escaleras, sino rampas, y el campanario de lo alto se añadió en el siglo XVI. Tras la conquista cristiana, muchos artesanos musulmanes siguieron trabajando para reyes y obispos. Así nació el arte mudéjar, que puede verse, por ejemplo, en el Alcázar de Sevilla.

Alhambra w Grenadzie, zbudowana głównie w XIV wieku przez władców z dynastii Nasrydów, to szczyt tej sztuki: dziedzińce z fontannami, takie jak Dziedziniec Lwów, sklepienia z mukarnasami, cokoły z kafli i ściany pokryte stiukami oraz arabskimi inskrypcjami. W Sewilli Giralda była minaretem wielkiego meczetu Almohadów, wzniesionym pod koniec XII wieku. Zamiast schodów ma rampy, a dzwonnicę na szczycie dobudowano w XVI wieku. Po chrześcijańskim podboju wielu muzułmańskich rzemieślników nadal pracowało dla królów i biskupów. Tak narodziła się sztuka mudéjar, którą można zobaczyć na przykład w Alcázarze w Sewilli.

El árabe dejó una huella profunda en el español. Se calcula que unas 4.000 palabras, contando las derivadas, tienen origen árabe. Después del latín, es una de las lenguas que más vocabulario han aportado, y muchas de esas palabras se usan a diario.

Arabski pozostawił w hiszpańskim głęboki ślad. Szacuje się, że około 4000 słów, licząc wyrazy pochodne, ma arabskie pochodzenie. Po łacinie jest to jeden z języków, które dostarczyły najwięcej słownictwa, a wiele z tych słów używa się na co dzień.

Del campo y la cocina: acequia, aceite, aceituna, algodón, azúcar, zanahoria, berenjena, albahaca. De la casa: azotea, alcoba, aldea, tabique, azulejo. De la ciencia: álgebra, cifra, alquimia. De la administración: alcalde, aduana, alguacil. Muchas empiezan por «al», el artículo árabe, que se quedó pegado a la palabra. Hasta «ojalá» viene del árabe hispánico law sha Allah, «si Dios quiere». Ocho siglos de vida en común dejaron su marca en la lengua de todos los días.

Z pola i kuchni: acequia (kanał nawadniający), aceite (olej), aceituna (oliwka), algodón (bawełna), azúcar (cukier), zanahoria (marchew), berenjena (bakłażan), albahaca (bazylia). Z domu: azotea (płaski taras na dachu), alcoba (alkowa), aldea (wioska), tabique (ścianka działowa), azulejo (płytka ceramiczna). Z nauki: álgebra (algebra), cifra (cyfra), alquimia (alchemia). Z administracji: alcalde (burmistrz), aduana (urząd celny), alguacil (woźny sądowy). Wiele z nich zaczyna się od „al”, arabskiego rodzajnika, który przylgnął do słowa. Nawet „ojalá” pochodzi z arabskiego andaluzyjskiego law sza Allah, „jeśli Bóg zechce”. Osiem wieków wspólnego życia odcisnęło piętno na codziennym języku.

Los andalusíes transformaron la agricultura de la península. Trajeron o extendieron cultivos de Oriente que en Europa eran nuevos o raros: la naranja amarga, el limón, la berenjena, la espinaca, la alcachofa, el arroz, el algodón y la caña de azúcar. Muchos de sus nombres en español vienen precisamente del árabe.

Mieszkańcy al-Andalus przeobrazili rolnictwo na półwyspie. Sprowadzili lub rozpowszechnili rośliny ze Wschodu, które w Europie były nowe albo rzadkie: gorzką pomarańczę, cytrynę, bakłażan, szpinak, karczoch, ryż, bawełnę i trzcinę cukrową. Wiele ich hiszpańskich nazw pochodzi właśnie z arabskiego.

También perfeccionaron el regadío. Construyeron acequias, norias que subían el agua de los ríos y qanats, galerías subterráneas que la traían desde lejos. Gracias a ellos florecieron las huertas de Valencia y Murcia. Agrónomos como el sevillano Ibn al-Awwam, a finales del siglo XII, escribieron tratados sobre injertos, abonos y cuidado de los frutales. En Valencia, el Tribunal de las Aguas, que según la tradición viene de aquella época, sigue reuniéndose cada jueves a la puerta de la catedral para resolver los conflictos del riego.

Udoskonalili też nawadnianie. Budowali kanały, koła wodne podnoszące wodę z rzek i kanaty, podziemne sztolnie, które doprowadzały ją z daleka. Dzięki nim rozkwitły ogrody warzywne i sady Walencji i Murcji. Agronomowie, tacy jak Ibn al-Awwam z Sewilli, pod koniec XII wieku pisali traktaty o szczepieniu, nawożeniu i pielęgnacji drzew owocowych. W Walencji Trybunał Wodny, który według tradycji wywodzi się z tamtych czasów, wciąż zbiera się w każdy czwartek przed drzwiami katedry, by rozstrzygać spory o nawadnianie.

La llamada «convivencia» entre musulmanes, cristianos y judíos es uno de los temas más discutidos de al-Ándalus. En algunas épocas, sobre todo bajo el califato, hubo bastante tolerancia: las tres comunidades vivían en las mismas ciudades, compraban en los mismos mercados y a veces trabajaban juntas.

Tak zwana „convivencia”, czyli współistnienie muzułmanów, chrześcijan i Żydów, to jeden z najbardziej spornych tematów w historii al-Andalus. W niektórych okresach, zwłaszcza za kalifatu, panowała spora tolerancja: trzy społeczności mieszkały w tych samych miastach, robiły zakupy na tych samych targach i czasem pracowały razem.

Los cristianos, llamados mozárabes, y los judíos podían practicar su religión si pagaban la yizya, pero tenían menos derechos que los musulmanes. Los judíos vivieron aquí una edad de oro: Hasdai ibn Shaprut fue médico y diplomático de Abderramán III, y Samuel ibn Nagrela llegó a visir en Granada. Pero también hubo violencia. En 1066, una multitud mató a numerosos judíos en Granada. Con los almorávides y los almohades, que llegaron del norte de África a finales del siglo XI y a mediados del XII, la presión creció: muchos cristianos fueron deportados a África y muchos judíos huyeron, entre ellos la familia de Maimónides. La realidad fue compleja: ni un paraíso de tolerancia ni una opresión constante.

Chrześcijanie, zwani mozarabami, i Żydzi mogli wyznawać swoją religię, jeśli płacili dżizję, ale mieli mniej praw niż muzułmanie. Żydzi przeżyli tu swój złoty wiek: Chasdaj ibn Szaprut był lekarzem i dyplomatą Abd ar-Rahmana III, a Samuel ibn Nagrela został wezyrem w Grenadzie. Ale była też przemoc. W 1066 roku tłum zabił w Grenadzie wielu Żydów. Za Almorawidów i Almohadów, którzy przybyli z Afryki Północnej pod koniec XI i w połowie XII wieku, presja wzrosła: wielu chrześcijan deportowano do Afryki, a wielu Żydów uciekło, wśród nich rodzina Majmonidesa. Rzeczywistość była złożona: ani raj tolerancji, ani nieustanny ucisk.

Al-Ándalus fue también tierra de músicos y poetas. En 822 llegó a Córdoba desde Bagdad Ziryab, un músico famoso que, según se cuenta, añadió una quinta cuerda al laúd y fundó una escuela de canto. El laúd, cuyo nombre viene del árabe al-ud, y el rabel pasaron a la música de la Europa cristiana. Hay quien ve ecos de esta música en el flamenco, aunque la relación es discutida.

Al-Andalus był też krainą muzyków i poetów. W 822 roku przybył do Kordoby z Bagdadu Zirjab, słynny muzyk, który podobno dodał lutni piątą strunę i założył szkołę śpiewu. Lutnia, której nazwa pochodzi od arabskiego al-ud, oraz rebek przeszły do muzyki chrześcijańskiej Europy. Niektórzy słyszą echa tej muzyki we flamenco, choć ten związek jest sporny.

La poesía alcanzó un gran refinamiento. Junto a la poesía árabe clásica nacieron formas nuevas, como la moaxaja, que solía cerrarse con unos versos en romance, las jarchas, y el zéjel, escrito en el árabe que se hablaba en la calle. Las jarchas están entre los textos más antiguos de la lírica en lengua romance. En el siglo XI, la princesa Wallada y el poeta Ibn Zaydún vivieron en Córdoba una historia de amor que se hizo famosa por sus versos. Algunos estudiosos creen que esta poesía amorosa influyó en los trovadores provenzales y en el amor cortés, pero es un tema muy debatido.

Poezja osiągnęła wielkie wyrafinowanie. Obok klasycznej poezji arabskiej powstały nowe formy, takie jak muwaszszah, który zwykle kończył się kilkoma wersami w języku romańskim, tak zwanymi chardżami, oraz zadżal, pisany arabskim, jakim mówiono na ulicy. Chardże należą do najstarszych tekstów liryki w języku romańskim. W XI wieku księżniczka Wallada i poeta Ibn Zajdun przeżyli w Kordobie historię miłosną, którą rozsławiły ich wiersze. Niektórzy badacze uważają, że ta poezja miłosna wpłynęła na prowansalskich trubadurów i miłość dworską, ale jest to kwestia mocno dyskutowana.

Con el avance de los reinos cristianos, el territorio de al-Ándalus se fue reduciendo. Alfonso VI de Castilla tomó Toledo en 1085. Tras la victoria cristiana de Las Navas de Tolosa, en 1212, Fernando III conquistó Córdoba en 1236 y Sevilla en 1248. Solo quedó el reino nazarí de Granada, que resistió dos siglos y medio más.

W miarę postępów królestw chrześcijańskich terytorium al-Andalus się kurczyło. Alfons VI Kastylijski zdobył Toledo w 1085 roku. Po zwycięstwie chrześcijan pod Las Navas de Tolosa w 1212 roku Ferdynand III zajął Kordobę w 1236 roku i Sewillę w 1248 roku. Pozostało jedynie nasrydzkie królestwo Grenady, które przetrwało jeszcze dwa i pół wieku.

El 2 de enero de 1492, el sultán Boabdil entregó Granada a los Reyes Católicos. Fue el final político de al-Ándalus, pero no el de su gente. A principios del siglo XVI, los musulmanes que se habían quedado fueron obligados a bautizarse, y se les llamó moriscos. Muchos siguieron hablando árabe y conservando sus costumbres en secreto, hasta que entre 1609 y 1614 unos 300.000 fueron expulsados de España. Su herencia, sin embargo, sigue viva en el idioma, en los campos de regadío, en la cocina y en los edificios de media España.

2 stycznia 1492 roku sułtan Boabdil oddał Grenadę Królom Katolickim. Był to polityczny koniec al-Andalus, ale nie koniec jego ludzi. Na początku XVI wieku muzułmanów, którzy pozostali, zmuszono do przyjęcia chrztu; nazywano ich moryskami. Wielu nadal mówiło po arabsku i potajemnie zachowywało swoje zwyczaje, aż w latach 1609-1614 około 300 000 z nich wygnano z Hiszpanii. Ich dziedzictwo jednak wciąż żyje: w języku, na nawadnianych polach, w kuchni i w budowlach w połowie Hiszpanii.

Al-Ándalus fue uno de los capítulos más ricos y complejos de la historia de Europa. Durante casi ocho siglos, sus ciudades unieron Oriente y Occidente: recogieron el saber griego y el de Bagdad, lo ampliaron con trabajos propios en medicina, astronomía y filosofía, y dejaron obras de arte que todavía hoy se visitan.

Al-Andalus to jeden z najbogatszych i najbardziej złożonych rozdziałów historii Europy. Przez prawie osiem wieków jego miasta łączyły Wschód z Zachodem: zebrały wiedzę Greków i Bagdadu, wzbogaciły ją własnymi pracami z medycyny, astronomii i filozofii i pozostawiły dzieła sztuki, które wciąż się zwiedza.

Su herencia no se limita a España, porque sus libros, traducidos al latín, se leyeron en toda Europa. Pero es aquí donde más se nota. Cada año, millones de personas recorren la Alhambra y la Mezquita de Córdoba, y casi a diario, sin darnos cuenta, decimos palabras como aceite, azúcar, almohada u ojalá, que llegaron con el árabe hace más de mil años.

Jego dziedzictwo nie ogranicza się do Hiszpanii, bo jego księgi, przełożone na łacinę, czytano w całej Europie. Ale to tutaj widać je najwyraźniej. Co roku miliony ludzi zwiedzają Alhambrę i Mezquitę w Kordobie, a niemal codziennie, nawet o tym nie myśląc, mówimy słowa takie jak aceite, azúcar, almohada (poduszka) czy ojalá, które przyszły z arabskim ponad tysiąc lat temu.