Guerra Civil

La Guerra Civil española enfrentó a los españoles entre julio de 1936 y abril de 1939. En menos de tres años murieron unas 500.000 personas, según las estimaciones más citadas: soldados caídos en el frente, víctimas de los bombardeos y miles de civiles asesinados lejos de las trincheras.

W hiszpańskiej wojnie domowej od lipca 1936 do kwietnia 1939 roku Hiszpanie walczyli przeciwko sobie. W niecałe trzy lata zginęło, według najczęściej przytaczanych szacunków, około 500 tysięcy osób: żołnierze polegli na froncie, ofiary bombardowań i tysiące cywilów zamordowanych z dala od okopów.

Fue también un conflicto internacional. Alemania e Italia ayudaron a un bando, la Unión Soviética al otro, y miles de voluntarios extranjeros vinieron a luchar a España. Muchas cosas de la España actual, desde sus debates políticos hasta las fosas comunes que todavía se excavan, solo se entienden a partir de esta guerra.

Był to także konflikt międzynarodowy. Niemcy i Włochy pomagały jednej stronie, Związek Radziecki drugiej, a tysiące zagranicznych ochotników przyjechało walczyć w Hiszpanii. Wiele spraw współczesnej Hiszpanii, od sporów politycznych po masowe groby, które wciąż się odkopuje, można zrozumieć tylko w świetle tej wojny.

A principios del siglo XX, España estaba dividida por varias fracturas a la vez. Unas pocas familias poseían enormes fincas, sobre todo en Andalucía y Extremadura, mientras cientos de miles de jornaleros solo encontraban trabajo unos meses al año. Además, chocaban el poder central y las regiones que pedían autogobierno, y los partidarios de modernizar el país con los defensores de la tradición.

Na początku XX wieku Hiszpanię dzieliło kilka linii podziału naraz. Garstka rodzin posiadała ogromne majątki ziemskie, zwłaszcza w Andaluzji i Estremadurze, podczas gdy setki tysięcy robotników rolnych znajdowały pracę tylko przez kilka miesięcy w roku. Do tego dochodził konflikt między władzą centralną a regionami domagającymi się samorządności oraz między zwolennikami modernizacji a obrońcami tradycji.

La Iglesia católica tenía una enorme influencia y dirigía buena parte de los colegios. El ejército, con demasiados oficiales para su tamaño, intervenía a menudo en la política: entre 1923 y 1930, el general Miguel Primo de Rivera gobernó como dictador con el apoyo del rey. En Cataluña y el País Vasco, fuertes movimientos nacionalistas pedían que se reconocieran su lengua y sus propias instituciones. Ningún gobierno logró resolver estas tensiones por la vía pacífica.

Kościół katolicki miał ogromne wpływy i prowadził znaczną część szkół. Armia, mająca zbyt wielu oficerów jak na swoją wielkość, często mieszała się do polityki: w latach 1923-1930 generał Miguel Primo de Rivera rządził jako dyktator przy poparciu króla. W Katalonii i Kraju Basków silne ruchy narodowe domagały się uznania swojego języka i własnych instytucji. Żadnemu rządowi nie udało się rozwiązać tych napięć pokojową drogą.

El 12 de abril de 1931, los partidos republicanos ganaron las elecciones municipales en casi todas las grandes ciudades. Dos días después se proclamó la Segunda República, y el rey Alfonso XIII se marchó al exilio. Miles de personas salieron a la calle a celebrarlo, convencidas de que empezaba una época de reformas.

12 kwietnia 1931 roku partie republikańskie wygrały wybory samorządowe niemal we wszystkich dużych miastach. Dwa dni później proklamowano Drugą Republikę, a król Alfons XIII udał się na emigrację. Tysiące ludzi wyszły na ulice świętować, przekonane, że zaczyna się czas reform.

La nueva Constitución separó la Iglesia del Estado y reconoció el voto femenino. El gobierno de Manuel Azaña aprobó una reforma agraria y una reforma militar, y en 1932 Cataluña obtuvo su Estatuto de Autonomía. Estos cambios irritaron a la Iglesia, a los grandes propietarios y a parte del ejército, mientras muchos obreros y campesinos se quejaban de que la reforma agraria avanzaba demasiado despacio. En 1933 ganó la derecha; en octubre de 1934, el ejército aplastó una revolución obrera en Asturias, y en febrero de 1936 venció el Frente Popular, una coalición de izquierdas. La primavera de 1936 fue de huelgas, iglesias incendiadas y asesinatos políticos por ambas partes.

Nowa konstytucja rozdzieliła Kościół i państwo oraz przyznała kobietom prawo wyborcze. Rząd Manuela Azañi przeprowadził reformę rolną i reformę wojskową, a w 1932 roku Katalonia otrzymała statut autonomii. Zmiany te rozgniewały Kościół, wielkich właścicieli ziemskich i część armii, a jednocześnie wielu robotników i chłopów narzekało, że reforma rolna postępuje zbyt wolno. W 1933 roku wygrała prawica; w październiku 1934 roku armia stłumiła rewolucję robotniczą w Asturii, a w lutym 1936 roku zwyciężył Front Ludowy, koalicja lewicy. Wiosna 1936 roku upłynęła pod znakiem strajków, podpaleń kościołów i zabójstw politycznych po obu stronach.

El 17 de julio de 1936, las tropas destinadas en el Marruecos español se sublevaron contra el gobierno del Frente Popular, y al día siguiente la rebelión se extendió a la Península. La había planeado el general Emilio Mola. Francisco Franco tomó el mando del ejército de África, y José Sanjurjo, que debía encabezar el levantamiento, murió el 20 de julio en un accidente de avioneta. Los conspiradores contaban con hacerse con el poder en pocos días.

17 lipca 1936 roku wojska stacjonujące w Maroku Hiszpańskim zbuntowały się przeciwko rządowi Frontu Ludowego, a następnego dnia rebelia objęła Półwysep. Zaplanował ją generał Emilio Mola. Francisco Franco objął dowództwo Armii Afrykańskiej, a José Sanjurjo, który miał stanąć na czele powstania, zginął 20 lipca w katastrofie awionetki. Spiskowcy liczyli, że przejmą władzę w ciągu kilku dni.

Pero el golpe solo triunfó en parte. Fracasó en Madrid, Barcelona, Valencia y Bilbao, donde los sindicatos, los partidos obreros y las fuerzas de orden público que se mantuvieron leales lo frenaron en la calle. Los sublevados, que pronto se llamaron a sí mismos "nacionales", dominaban Galicia, Navarra, Castilla la Vieja y parte de Andalucía, con ciudades como Sevilla y Zaragoza. España quedó partida en dos zonas, y lo que había empezado como un golpe se convirtió en una guerra de casi tres años.

Pucz udał się jednak tylko częściowo. Nie powiódł się w Madrycie, Barcelonie, Walencji i Bilbao, gdzie związki zawodowe, partie robotnicze i lojalne siły porządkowe powstrzymały go na ulicach. Zbuntowani, którzy wkrótce zaczęli nazywać siebie "narodowcami", kontrolowali Galicję, Nawarrę, Starą Kastylię i część Andaluzji z takimi miastami jak Sewilla i Saragossa. Hiszpania została podzielona na dwie strefy, a to, co zaczęło się jako pucz, zmieniło się w wojnę trwającą prawie trzy lata.

El bando republicano reunía a fuerzas muy distintas: republicanos de izquierda, socialistas, comunistas, anarquistas de la CNT, el POUM y los nacionalistas vascos y catalanes. Lo apoyaban también muchos maestros, escritores y artistas. Pero las diferencias entre ellos eran profundas. Unos querían ante todo ganar la guerra; otros, hacer al mismo tiempo la revolución. En mayo de 1937, anarquistas y comunistas llegaron a enfrentarse a tiros en las calles de Barcelona.

Obóz republikański skupiał bardzo różne siły: lewicowych republikanów, socjalistów, komunistów, anarchistów z CNT, POUM oraz nacjonalistów baskijskich i katalońskich. Popierało go też wielu nauczycieli, pisarzy i artystów. Różnice między nimi były jednak głębokie. Jedni chcieli przede wszystkim wygrać wojnę, inni jednocześnie przeprowadzić rewolucję. W maju 1937 roku anarchiści i komuniści strzelali do siebie nawzajem na ulicach Barcelony.

En el bando sublevado estaban buena parte del ejército, la mayoría de la Iglesia, los grandes propietarios, los monárquicos, los carlistas y la Falange, un partido de corte fascista fundado en 1933 por José Antonio Primo de Rivera. Decían luchar por el orden, la religión y la unidad de España. En octubre de 1936, Franco fue nombrado jefe del Estado y Generalísimo, y en abril de 1937 unió por decreto a falangistas y carlistas en un partido único bajo su mando. Así fue concentrando en sus manos todo el poder.

Po stronie zbuntowanych stanęła duża część armii, większość Kościoła, wielcy właściciele ziemscy, monarchiści, karliści i Falanga, partia o charakterze faszystowskim, założona w 1933 roku przez José Antonia Prima de Riverę. Twierdzili, że walczą o porządek, religię i jedność Hiszpanii. W październiku 1936 roku Franco został mianowany szefem państwa i generalissimusem, a w kwietniu 1937 roku dekretem połączył falangistów i karlistów w jedną partię pod swoim dowództwem. W ten sposób stopniowo skupił w swoich rękach całą władzę.

La guerra traspasó enseguida las fronteras de España. Varias potencias europeas tomaron partido, y muchos historiadores la ven como un ensayo general de la Segunda Guerra Mundial, que estalló apenas cinco meses después de que terminara.

Wojna szybko wyszła poza granice Hiszpanii. Kilka europejskich mocarstw opowiedziało się po jednej ze stron, a wielu historyków widzi w niej próbę generalną przed drugą wojną światową, która wybuchła zaledwie pięć miesięcy po jej zakończeniu.

La Alemania de Hitler y la Italia de Mussolini enviaron a Franco aviones, tanques y armas. Italia mandó además decenas de miles de soldados, y Alemania, la Legión Cóndor, una unidad de aviación. El 26 de abril de 1937, aviones de la Legión Cóndor, con apoyo italiano, bombardearon Guernica, la villa más simbólica del País Vasco; ese mismo año, Picasso pintó su famoso cuadro sobre la matanza. La Unión Soviética vendió armas a la República y envió asesores, y la Internacional Comunista organizó las Brigadas Internacionales, en las que lucharon más de 30.000 voluntarios de unos 50 países. Francia y el Reino Unido, en cambio, impulsaron un acuerdo de no intervención que Alemania e Italia firmaron sin cumplirlo, y que dejó a la República casi sin poder comprar armas.

Niemcy Hitlera i Włochy Mussoliniego wysłały Franco samoloty, czołgi i broń. Włochy przysłały ponadto dziesiątki tysięcy żołnierzy, a Niemcy Legion Condor, jednostkę lotniczą. 26 kwietnia 1937 roku samoloty Legionu Condor przy wsparciu Włochów zbombardowały Guernikę, najbardziej symboliczne miasteczko Kraju Basków; w tym samym roku Picasso namalował swój słynny obraz o tej masakrze. Związek Radziecki sprzedawał Republice broń i wysłał doradców, a Międzynarodówka Komunistyczna zorganizowała Brygady Międzynarodowe, w których walczyło ponad 30 tysięcy ochotników z około 50 krajów. Francja i Wielka Brytania doprowadziły natomiast do porozumienia o nieinterwencji, które Niemcy i Włochy podpisały, ale go nie przestrzegały, a które niemal uniemożliwiło Republice zakup broni.

Los dos bandos esperaban una victoria rápida, pero la guerra se alargó casi tres años. Hubo grandes ofensivas, batallas de desgaste en pleno invierno, como la de Teruel, y largos periodos de frente quieto, con trincheras parecidas a las de la Primera Guerra Mundial.

Obie strony liczyły na szybkie zwycięstwo, ale wojna przeciągnęła się do prawie trzech lat. Były wielkie ofensywy, bitwy na wyniszczenie w środku zimy, jak ta pod Teruelem, i długie okresy, gdy front stał w miejscu, z okopami podobnymi do tych z pierwszej wojny światowej.

En noviembre de 1936, las tropas de Franco llegaron a las afueras de Madrid, pero la ciudad resistió con el lema "¡No pasarán!" y no cayó hasta el final de la guerra. En 1937, los nacionales conquistaron el norte, con Bilbao, Santander y Asturias, y en abril de 1938 llegaron al Mediterráneo y partieron en dos la zona republicana. La batalla del Ebro, entre julio y noviembre de 1938, fue la más larga y sangrienta de la guerra. Gracias a la ayuda alemana e italiana, el ejército de Franco tenía más aviones y mejor armamento. Barcelona cayó el 26 de enero de 1939, y el 28 de marzo las tropas nacionales entraron en Madrid.

W listopadzie 1936 roku wojska Franco dotarły na przedmieścia Madrytu, ale miasto broniło się pod hasłem "¡No pasarán!" ("Nie przejdą!") i upadło dopiero pod koniec wojny. W 1937 roku narodowcy zdobyli północ z Bilbao, Santanderem i Asturią, a w kwietniu 1938 roku dotarli do Morza Śródziemnego i przecięli strefę republikańską na dwie części. Bitwa nad Ebro, trwająca od lipca do listopada 1938 roku, była najdłuższą i najkrwawszą bitwą tej wojny. Dzięki pomocy niemieckiej i włoskiej armia Franco miała więcej samolotów i lepsze uzbrojenie. Barcelona padła 26 stycznia 1939 roku, a 28 marca wojska narodowców wkroczyły do Madrytu.

Lejos de los frentes también se mataba. En las dos zonas hubo detenciones, "paseos" nocturnos y fusilamientos sin juicio, y muchas veces la violencia enfrentó a vecinos del mismo pueblo.

Zabijano także z dala od frontu. W obu strefach dochodziło do aresztowań, nocnych "przejażdżek" (paseos) i egzekucji bez sądu, a przemoc często stawiała naprzeciw siebie sąsiadów z tej samej wsi.

En la zona republicana, sobre todo en los primeros meses, grupos armados asesinaron a religiosos, propietarios y personas de derechas. Murieron casi 7.000 sacerdotes, frailes y monjas, y en noviembre de 1936 miles de presos sacados de las cárceles de Madrid fueron fusilados en Paracuellos. En la zona sublevada, la represión fue sistemática y se ordenaba desde arriba: se fusiló a alcaldes, maestros, sindicalistas y a cualquiera sospechoso de simpatizar con la República. En agosto de 1936 mataron cerca de Granada al poeta Federico García Lorca. Los historiadores calculan que hubo unos 50.000 muertos en la retaguardia republicana y más de 100.000 en la de los sublevados.

W strefie republikańskiej, zwłaszcza w pierwszych miesiącach, uzbrojone grupy mordowały duchownych, właścicieli i osoby uważane za prawicowe. Zginęło prawie 7 tysięcy księży, zakonników i zakonnic, a w listopadzie 1936 roku tysiące więźniów wyprowadzonych z madryckich więzień rozstrzelano w Paracuellos. W strefie zbuntowanych represje były systematyczne i zarządzane odgórnie: rozstrzeliwano burmistrzów, nauczycieli, związkowców i każdego, kogo podejrzewano o sympatię dla Republiki. W sierpniu 1936 roku pod Granadą zamordowano poetę Federica Garcíę Lorkę. Historycy szacują, że na tyłach republikańskich zginęło około 50 tysięcy osób, a na tyłach zbuntowanych ponad 100 tysięcy.

El 1 de abril de 1939, el último parte de guerra del cuartel general de Franco anunciaba: "La guerra ha terminado". No hubo reconciliación. Franco gobernó España como dictador durante 36 años, hasta su muerte el 20 de noviembre de 1975.

1 kwietnia 1939 roku ostatni komunikat wojenny kwatery głównej Franco ogłosił: "Wojna się skończyła". Do pojednania nie doszło. Franco rządził Hiszpanią jako dyktator przez 36 lat, aż do swojej śmierci 20 listopada 1975 roku.

Para los vencidos empezó una larga posguerra. Decenas de miles de personas fueron fusiladas después de 1939, y cientos de miles pasaron por cárceles y campos de concentración. Ya en el invierno de 1939, casi medio millón de personas habían cruzado a pie la frontera francesa; muchas se quedaron para siempre en el exilio, en Francia, México y otros países de América. El régimen prohibió los partidos y los sindicatos libres, y persiguió el uso público del catalán, el vasco y el gallego. Fueron los "años del hambre": las cartillas de racionamiento duraron hasta 1952, y en 1946 la ONU pidió a sus miembros que retiraran a sus embajadores de Madrid.

Dla pokonanych zaczął się długi okres powojenny. Po 1939 roku rozstrzelano dziesiątki tysięcy osób, a setki tysięcy przeszły przez więzienia i obozy koncentracyjne. Już zimą 1939 roku prawie pół miliona ludzi przekroczyło pieszo granicę francuską; wielu z nich na zawsze zostało na emigracji, we Francji, w Meksyku i w innych krajach Ameryki. Reżim zakazał partii i wolnych związków zawodowych oraz tępił publiczne używanie katalońskiego, baskijskiego i galicyjskiego. Były to "lata głodu": kartki żywnościowe obowiązywały do 1952 roku, a w 1946 roku ONZ wezwała swoich członków do odwołania ambasadorów z Madrytu.

Unas 500.000 personas murieron en la guerra, entre combatientes y civiles. Muchos pueblos quedaron en ruinas, igual que puentes, carreteras, vías de tren y fábricas. Belchite, en Aragón, quedó tan destrozado que se construyó un pueblo nuevo al lado; las ruinas del viejo siguen hoy en pie.

W wojnie zginęło około 500 tysięcy osób, zarówno żołnierzy, jak i cywilów. Wiele wsi leżało w gruzach, podobnie jak mosty, drogi, linie kolejowe i fabryki. Belchite w Aragonii zostało tak zniszczone, że obok zbudowano nową miejscowość; ruiny starej stoją do dziś.

Las heridas sociales duraron mucho más. Durante décadas, España estuvo dividida en "vencedores" y "vencidos", y muchas familias se rompieron: hermanos que habían luchado en bandos opuestos, padres e hijos separados por el exilio. Bajo la dictadura reinaron el miedo y el silencio, y en muchas casas no se hablaba de la guerra. El país perdió además a muchos de sus mejores maestros, científicos y artistas. Antonio Machado murió en Colliure, en Francia, en febrero de 1939, y Luis Buñuel, Pau Casals o el futuro premio Nobel Severo Ochoa vivieron y trabajaron durante décadas lejos de España.

Rany społeczne goiły się znacznie dłużej. Przez dziesięciolecia Hiszpania była podzielona na "zwycięzców" i "zwyciężonych", a wiele rodzin się rozpadło: bracia walczyli po przeciwnych stronach, rodziców i dzieci rozdzieliła emigracja. W czasach dyktatury panowały strach i milczenie, a w wielu domach nie mówiło się o wojnie. Kraj stracił też wielu swoich najlepszych nauczycieli, naukowców i artystów. Antonio Machado zmarł w lutym 1939 roku we francuskim Collioure, a Luis Buñuel, Pau Casals czy przyszły noblista Severo Ochoa przez dziesięciolecia żyli i pracowali z dala od Hiszpanii.

Tras la muerte de Franco en 1975, España pasó a la democracia sin una ruptura violenta. Para lograrlo, los principales partidos aceptaron no remover el pasado, y la Ley de Amnistía de 1977 impidió juzgar los crímenes de la dictadura. A este acuerdo tácito se le suele llamar "pacto del olvido".

Po śmierci Franco w 1975 roku Hiszpania przeszła do demokracji bez gwałtownego zerwania z przeszłością. Aby to się udało, główne partie zgodziły się nie rozdrapywać dawnych ran, a ustawa amnestyjna z 1977 roku uniemożliwiła sądzenie zbrodni dyktatury. To milczące porozumienie nazywa się często "paktem zapomnienia".

Aquel pacto facilitó la Transición, pero dejó muchas cuentas pendientes. Decenas de miles de personas siguen enterradas en fosas comunes, en cunetas y junto a las tapias de los cementerios, y sus familias todavía buscan sus restos. En 2007 se aprobó la Ley de Memoria Histórica, que reconoció a las víctimas de la guerra y la dictadura, y en 2022, la Ley de Memoria Democrática. En 2019, los restos de Franco salieron del Valle de los Caídos, hoy llamado Valle de Cuelgamuros. Aun así, la guerra sigue siendo un tema delicado, y cada paso provoca debates políticos.

Pakt ten ułatwił transformację, ale pozostawił wiele nierozliczonych spraw. Dziesiątki tysięcy osób wciąż spoczywają w masowych grobach, w przydrożnych rowach i pod murami cmentarzy, a ich rodziny nadal szukają ich szczątków. W 2007 roku uchwalono ustawę o pamięci historycznej, która uznała ofiary wojny i dyktatury, a w 2022 roku ustawę o pamięci demokratycznej. W 2019 roku szczątki Franco wyprowadzono z Doliny Poległych, nazywanej dziś Doliną Cuelgamuros. Mimo to wojna pozostaje drażliwym tematem, a każdy krok wywołuje spory polityczne.

La Guerra Civil no estalló de repente. Fue el final violento de décadas de conflictos sin resolver, entre ricos y pobres, entre el poder central y las regiones, entre la Iglesia y quienes querían un Estado laico. La República no logró cerrarlos, y un golpe militar los convirtió en guerra.

Wojna domowa nie wybuchła nagle. Była gwałtownym finałem dziesięcioleci nierozwiązanych konfliktów: między bogatymi a biednymi, między władzą centralną a regionami, między Kościołem a zwolennikami państwa świeckiego. Republice nie udało się ich zażegnać, a wojskowy pucz zamienił je w wojnę.

Sus huellas siguen visibles en la España actual. El Guernica de Picasso cuelga desde 1992 en el Museo Reina Sofía de Madrid. Cada año se abren nuevas fosas y se publican libros y novelas sobre la guerra, como "Soldados de Salamina", de Javier Cercas. Y la Constitución de 1978 la redactaron juntos políticos herederos de los dos bandos, entre ellos un comunista y un antiguo ministro de Franco.

Jej ślady są wciąż widoczne we współczesnej Hiszpanii. "Guernica" Picassa wisi od 1992 roku w madryckim Muzeum Reina Sofía. Co roku otwiera się nowe groby i ukazują się nowe książki i powieści o wojnie, jak "Żołnierze spod Salaminy" Javiera Cercasa. A konstytucję z 1978 roku napisali wspólnie politycy wywodzący się z obu obozów, wśród nich komunista i były minister Franco.