Diez momentos de la historia de España

La historia de España es larga y está llena de giros. Aquí la recorremos en diez momentos, desde la llegada de los romanos hace más de dos mil años hasta la democracia actual.

Historia Hiszpanii jest długa i pełna zwrotów akcji. Przechodzimy przez nią w dziesięciu momentach, od przybycia Rzymian ponad dwa tysiące lat temu aż po dzisiejszą demokrację.

Muchas cosas de la España de hoy vienen de ese pasado: las lenguas que se hablan en sus regiones, las fiestas, los monumentos e incluso las discusiones políticas. Con unas cuantas fechas en la cabeza, el país se entiende bastante mejor.

Wiele we współczesnej Hiszpanii pochodzi z tej przeszłości: języki, którymi mówi się w jej regionach, święta, zabytki, a nawet spory polityczne. Kto ma w głowie kilka dat, rozumie ten kraj znacznie lepiej.

Los romanos desembarcaron en Ampurias, en la costa catalana, en el año 218 a. C., en plena Segunda Guerra Púnica contra Cartago. Conquistar la península les costó casi dos siglos: los últimos en caer fueron los cántabros y los astures, en el 19 a. C.

Rzymianie wylądowali w Empúries na wybrzeżu Katalonii w 218 roku p.n.e., w samym środku drugiej wojny punickiej z Kartaginą. Podbój półwyspu zajął im prawie dwa stulecia: jako ostatni padli Kantabrowie i Asturowie, w 19 roku p.n.e.

Roma lo cambió casi todo. Trazó calzadas, levantó puentes, teatros y acueductos y fundó ciudades como Mérida, Zaragoza o Tarragona. El acueducto de Segovia sigue en pie y el teatro de Mérida todavía acoge un festival cada verano. Del latín que hablaban soldados y colonos nacieron el castellano, el catalán y el gallego, y también vienen de Roma muchas bases del derecho español. El emperador Trajano nació en Itálica, cerca de Sevilla.

Rzym zmienił niemal wszystko. Wytyczał drogi, budował mosty, teatry i akwedukty, zakładał miasta takie jak Mérida, Saragossa czy Tarragona. Akwedukt w Segowii stoi do dziś, a w teatrze w Méridzie co lato odbywa się festiwal. Z łaciny, którą mówili żołnierze i osadnicy, narodziły się kastylijski, kataloński i galicyjski, a z Rzymu wywodzi się też wiele podstaw hiszpańskiego prawa. Cesarz Trajan urodził się w Italice koło Sewilli.

En el año 711, un ejército de árabes y bereberes dirigido por Tariq cruzó el estrecho de Gibraltar y derrotó al rey visigodo Rodrigo. En pocos años dominaba casi toda la península. El nombre de Gibraltar recuerda aquel paso: viene de Yabal Tariq, «el monte de Tariq». El dominio musulmán, sobre un territorio cada vez más pequeño, duró casi ocho siglos.

W 711 roku armia Arabów i Berberów pod wodzą Tarika przeprawiła się przez Cieśninę Gibraltarską i pokonała wizygockiego króla Roderyka. W ciągu kilku lat opanowała niemal cały półwysep. Nazwa Gibraltar przypomina o tej przeprawie: pochodzi od Dżabal Tarik, „góra Tarika”. Panowanie muzułmanów na coraz mniejszym terytorium trwało prawie osiem stuleci.

Durante siglos, al-Ándalus fue una de las regiones más ricas y cultas de Europa. En el siglo X, Córdoba era la capital de un califato y una de las mayores ciudades del continente. De esa época quedan la Mezquita de Córdoba, la Giralda de Sevilla, que fue el alminar de una mezquita, y la Alhambra de Granada. Los andalusíes extendieron cultivos como el arroz, el naranjo amargo y la caña de azúcar, y mejoraron el riego con acequias y norias. Al español pasaron miles de palabras árabes, como aceite, azúcar, almohada u ojalá. Musulmanes, cristianos y judíos vivieron juntos durante largos periodos, aunque no siempre en paz ni en igualdad.

Przez stulecia al-Andalus był jednym z najbogatszych i najbardziej wykształconych regionów Europy. W X wieku Kordoba była stolicą kalifatu i jednym z największych miast kontynentu. Z tej epoki pochodzą Meczet w Kordobie, Giralda w Sewilli, niegdyś minaret meczetu, oraz Alhambra w Grenadzie. Mieszkańcy al-Andalus rozpowszechnili uprawy takie jak ryż, gorzka pomarańcza i trzcina cukrowa oraz udoskonalili nawadnianie za pomocą kanałów i kół wodnych. Do hiszpańskiego przeszły tysiące słów arabskich, na przykład aceite (olej), azúcar (cukier), almohada (poduszka) i ojalá (oby). Muzułmanie, chrześcijanie i Żydzi przez długie okresy żyli obok siebie, choć nie zawsze w pokoju i nie zawsze na równych prawach.

Mientras tanto, en el norte fueron creciendo reinos cristianos como Asturias, León, Castilla, Navarra y Aragón, que avanzaron poco a poco hacia el sur. La tradición sitúa el comienzo en la batalla de Covadonga, hacia el año 722; el final llegó en 1492, con la caída de Granada. A este proceso de casi ocho siglos se le llama Reconquista.

W tym czasie na północy rosły w siłę królestwa chrześcijańskie, takie jak Asturia, León, Kastylia, Nawarra i Aragonia, które powoli posuwały się na południe. Tradycja wiąże początek tego procesu z bitwą pod Covadongą około 722 roku; koniec nastąpił w 1492 roku wraz z upadkiem Grenady. Ten trwający prawie osiem stuleci proces nazywa się rekonkwistą.

1492 es quizá el año más famoso de la historia de España. El 2 de enero, los Reyes Católicos, Isabel de Castilla y Fernando de Aragón, entraron en Granada, el último reino musulmán de la península. En marzo firmaron el decreto que obligaba a los judíos a convertirse o a marcharse, y decenas de miles abandonaron el país. Y el 12 de octubre, Cristóbal Colón, con el apoyo de los Reyes Católicos, llegó a una isla del Caribe. Empezaba la conquista de América.

Rok 1492 to chyba najsłynniejszy rok w historii Hiszpanii. 2 stycznia Królowie Katoliccy, Izabela Kastylijska i Ferdynand Aragoński, wkroczyli do Grenady, ostatniego muzułmańskiego królestwa na półwyspie. W marcu podpisali dekret, który zmuszał Żydów do przyjęcia chrztu albo wyjazdu, i dziesiątki tysięcy opuściły kraj. A 12 października Krzysztof Kolumb, przy wsparciu Królów Katolickich, dotarł do jednej z wysp na Karaibach. Zaczynał się podbój Ameryki.

En el siglo XVI, la Monarquía Hispánica se convirtió en la mayor potencia de su tiempo. Tenía territorios en América, en Europa, en el norte de África y en Asia, donde las islas Filipinas llevan el nombre de Felipe II. De ahí la famosa frase de que en sus dominios «no se ponía el sol»: siempre era de día en alguna parte.

W XVI wieku monarchia hiszpańska stała się największą potęgą swoich czasów. Miała terytoria w Ameryce, w Europie, w Afryce Północnej i w Azji, gdzie Filipiny zawdzięczają nazwę Filipowi II. Stąd słynne powiedzenie, że w jej granicach „nigdy nie zachodziło słońce”: gdzieś zawsze był dzień.

Carlos I, que como emperador del Sacro Imperio fue Carlos V, y su hijo Felipe II reinaron en la época de mayor poder. Por Sevilla entraban toneladas de plata americana, aunque buena parte se iba en pagar guerras y deudas con banqueros extranjeros. Fue también el Siglo de Oro de la cultura: Cervantes publicó el Quijote en 1605, Lope de Vega escribió cientos de comedias y Velázquez pintó Las meninas en 1656. Pero las guerras continuas, las bancarrotas de la Corona y la expulsión de los moriscos a partir de 1609 fueron debilitando el país.

Karol I, który jako cesarz Świętego Cesarstwa Rzymskiego był Karolem V, i jego syn Filip II panowali w okresie największej potęgi. Przez Sewillę napływały tony amerykańskiego srebra, choć znaczna część szła na wojny i spłatę długów u zagranicznych bankierów. Był to także Złoty Wiek kultury: Cervantes wydał Don Kichota w 1605 roku, Lope de Vega napisał setki komedii, a Velázquez namalował Panny dworskie w 1656 roku. Jednak nieustanne wojny, bankructwa Korony i wygnanie Morysków od 1609 roku stopniowo osłabiały kraj.

En 1700 murió sin hijos Carlos II, el último Habsburgo español. Le sucedió Felipe V, nieto del rey francés Luis XIV, que conservó la corona tras la Guerra de Sucesión (1701-1714). Con él llegaron los Borbones, que todavía reinan hoy. Los nuevos reyes centralizaron el Estado y tomaron muchas ideas de Francia. Uno de ellos, Carlos III, llenó Madrid de obras como la Puerta de Alcalá.

W 1700 roku zmarł bezpotomnie Karol II, ostatni hiszpański Habsburg. Jego następcą został Filip V, wnuk króla Francji Ludwika XIV, który utrzymał koronę po wojnie o sukcesję hiszpańską (1701-1714). Wraz z nim przybyli Burbonowie, którzy panują do dziś. Nowi królowie scentralizowali państwo i przejęli wiele pomysłów z Francji. Jeden z nich, Karol III, wzbogacił Madryt o budowle takie jak Puerta de Alcalá.

El siglo XIX fue muy agitado. En 1808 las tropas de Napoleón ocuparon el país y el 2 de mayo Madrid se levantó contra ellas; empezaba la Guerra de la Independencia, que duró hasta 1814. Aprovechando el caos, entre 1810 y 1825 casi todas las colonias americanas se independizaron. El resto del siglo estuvo marcado por las guerras carlistas, los pronunciamientos militares y los cambios de régimen. En 1898, tras una guerra con Estados Unidos, España perdió Cuba, Puerto Rico y Filipinas. Aquel golpe se conoce como «el Desastre del 98».

XIX wiek był bardzo burzliwy. W 1808 roku wojska Napoleona zajęły kraj, a 2 maja Madryt powstał przeciwko nim; tak zaczęła się wojna o niepodległość, która trwała do 1814 roku. Korzystając z chaosu, w latach 1810-1825 niemal wszystkie kolonie amerykańskie uzyskały niepodległość. Resztę stulecia wypełniły wojny karlistowskie, wojskowe zamachy stanu i zmiany ustroju. W 1898 roku, po wojnie ze Stanami Zjednoczonymi, Hiszpania straciła Kubę, Portoryko i Filipiny. Ten cios znany jest jako „Katastrofa 98 roku”.

En abril de 1931, las candidaturas republicanas ganaron en las grandes ciudades en unas elecciones municipales. El rey Alfonso XIII se marchó al exilio y el 14 de abril se proclamó la Segunda República.

W kwietniu 1931 roku w wyborach samorządowych w dużych miastach zwyciężyły listy republikańskie. Król Alfons XIII udał się na wygnanie, a 14 kwietnia proklamowano Drugą Republikę.

El nuevo régimen quiso transformar el país deprisa: construyó miles de escuelas, empezó una reforma agraria, reformó el ejército y separó la Iglesia del Estado. La Constitución de 1931 dio el voto a las mujeres, que votaron por primera vez en 1933. Pero la sociedad estaba muy dividida entre izquierda y derecha, entre obreros y propietarios, entre defensores de un Estado centralista y partidarios de la autonomía regional. Las huelgas, los atentados y los choques en la calle se hicieron frecuentes, y en 1936 el conflicto estalló en guerra.

Nowa władza chciała szybko przebudować kraj: zbudowała tysiące szkół, rozpoczęła reformę rolną, zreformowała armię i rozdzieliła Kościół od państwa. Konstytucja z 1931 roku przyznała kobietom prawo wyborcze; po raz pierwszy głosowały w 1933 roku. Ale społeczeństwo było głęboko podzielone: na lewicę i prawicę, na robotników i właścicieli, na zwolenników państwa scentralizowanego i obrońców autonomii regionów. Strajki, zamachy i starcia uliczne stały się codziennością, a w 1936 roku konflikt przerodził się w wojnę.

El 17 de julio de 1936 se sublevó el ejército en el Protectorado de Marruecos, y al día siguiente la rebelión se extendió a la península. Entre los generales del golpe estaba Francisco Franco. El golpe solo triunfó en una parte del territorio, y España quedó partida en dos: la zona republicana y la de los sublevados, que se llamaban a sí mismos «nacionales».

17 lipca 1936 roku wojsko zbuntowało się w Protektoracie Marokańskim, a następnego dnia rebelia objęła półwysep. Wśród generałów stojących za puczem był Francisco Franco. Zamach udał się tylko w części kraju i Hiszpania rozpadła się na dwie strefy: republikańską i strefę rebeliantów, którzy nazywali siebie „narodowcami”.

La guerra duró casi tres años y causó, según la mayoría de los historiadores, alrededor de medio millón de muertes, en el frente y en la represión de los dos bandos. Alemania e Italia enviaron soldados y aviones a Franco; la Unión Soviética y México ayudaron a la República. Más de 30.000 voluntarios extranjeros lucharon en las Brigadas Internacionales. En 1937 la aviación alemana bombardeó Guernica, y Picasso pintó su famoso cuadro. El 1 de abril de 1939 Franco dio la guerra por terminada. Cientos de miles de republicanos tuvieron que marcharse al exilio.

Wojna trwała prawie trzy lata i według większości historyków pochłonęła około pół miliona ofiar, na froncie i w represjach obu stron. Niemcy i Włochy wysłały Francowi żołnierzy i samoloty; Związek Radziecki i Meksyk pomagały Republice. Ponad 30 000 zagranicznych ochotników walczyło w Brygadach Międzynarodowych. W 1937 roku niemieckie lotnictwo zbombardowało Guernicę, a Picasso namalował swój słynny obraz. 1 kwietnia 1939 roku Franco ogłosił koniec wojny. Setki tysięcy republikanów musiały udać się na emigrację.

Tras la guerra, Franco concentró todo el poder. Se prohibieron los partidos políticos y los sindicatos libres, la prensa pasó por la censura y el catalán, el vasco y el gallego quedaron fuera de la escuela y de la vida pública. En los primeros años de posguerra hubo miles de fusilamientos y las cárceles se llenaron de presos políticos.

Po wojnie Franco skupił w swoich rękach całą władzę. Zakazano partii politycznych i wolnych związków zawodowych, prasę objęto cenzurą, a kataloński, baskijski i galicyjski usunięto ze szkół i życia publicznego. W pierwszych latach powojennych rozstrzelano tysiące ludzi, a więzienia zapełniły się więźniami politycznymi.

Después de la Segunda Guerra Mundial, el régimen quedó aislado por su cercanía a Hitler y Mussolini. Los años cuarenta fueron los «años del hambre», con cartillas de racionamiento hasta 1952. Las cosas cambiaron en los cincuenta, con el acuerdo de 1953 con Estados Unidos, y sobre todo en los sesenta: llegaron millones de turistas, crecieron las fábricas y muchos españoles emigraron a Alemania, Francia o Suiza. A ese crecimiento se le llamó «el milagro español». La libertad política, sin embargo, no llegó. Franco murió el 20 de noviembre de 1975.

Po drugiej wojnie światowej reżim znalazł się w izolacji z powodu bliskich związków z Hitlerem i Mussolinim. Lata czterdzieste były „latami głodu”, z kartkami żywnościowymi aż do 1952 roku. Sytuacja zmieniła się w latach pięćdziesiątych, po porozumieniu ze Stanami Zjednoczonymi z 1953 roku, a przede wszystkim w latach sześćdziesiątych: przyjeżdżały miliony turystów, rosły fabryki, a wielu Hiszpanów wyemigrowało do Niemiec, Francji czy Szwajcarii. Ten wzrost nazwano „hiszpańskim cudem”. Wolność polityczna jednak nie nadeszła. Franco zmarł 20 listopada 1975 roku.

La Transición se suele citar como ejemplo de paso pacífico de una dictadura a una democracia, aunque en aquellos años también hubo violencia. Dos días después de la muerte de Franco, Juan Carlos I fue proclamado rey. En 1976 nombró presidente del Gobierno a Adolfo Suárez, que desmontó las instituciones franquistas y en junio de 1977 ganó las primeras elecciones libres desde 1936.

Hiszpańską transformację często podaje się jako przykład pokojowego przejścia od dyktatury do demokracji, choć w tamtych latach nie brakowało też przemocy. Dwa dni po śmierci Franco Juan Carlos I został ogłoszony królem. W 1976 roku mianował premierem Adolfa Suáreza, który rozmontował instytucje frankistowskie i w czerwcu 1977 roku wygrał pierwsze wolne wybory od 1936 roku.

En diciembre de 1978, los españoles aprobaron en referéndum la Constitución, que convirtió a España en una monarquía parlamentaria. El 23 de febrero de 1981, un grupo de guardias civiles al mando del teniente coronel Antonio Tejero asaltó el Congreso pistola en mano. El golpe fracasó, y el mensaje del rey en televisión esa misma noche fue decisivo. En octubre de 1982 el PSOE de Felipe González ganó con mayoría absoluta, y por primera vez desde la guerra gobernó la izquierda.

W grudniu 1978 roku Hiszpanie przyjęli w referendum konstytucję, która uczyniła z Hiszpanii monarchię parlamentarną. 23 lutego 1981 roku grupa funkcjonariuszy Guardia Civil pod dowództwem podpułkownika Antonia Tejero wtargnęła z pistoletami w rękach do parlamentu. Pucz się nie powiódł, a decydujące okazało się telewizyjne orędzie króla jeszcze tej samej nocy. W październiku 1982 roku PSOE Felipe Gonzáleza zdobyła bezwzględną większość i po raz pierwszy od wojny rządy objęła lewica.

Desde entonces, el país ha cambiado muchísimo. El 1 de enero de 1986, España entró en la Comunidad Económica Europea, la actual Unión Europea. Y 1992 fue su gran año de escaparate: Barcelona organizó los Juegos Olímpicos, Sevilla la Exposición Universal, y empezó a circular entre Madrid y Sevilla el primer AVE, el tren de alta velocidad.

Od tamtej pory kraj ogromnie się zmienił. 1 stycznia 1986 roku Hiszpania weszła do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, dzisiejszej Unii Europejskiej. A rok 1992 stał się jej wielkim rokiem na światowej scenie: Barcelona zorganizowała igrzyska olimpijskie, Sewilla wystawę światową, a między Madrytem a Sewillą zaczął kursować pierwszy AVE, pociąg dużych prędkości.

En 2002 los españoles cambiaron la peseta por el euro. Hubo también momentos muy duros: los atentados de ETA, que anunció el fin de la violencia en 2011 y se disolvió en 2018; los atentados yihadistas del 11 de marzo de 2004 en Madrid; la crisis económica que empezó en 2008, y la tensión con Cataluña, que llegó a su punto más alto en 2017 con un referéndum de independencia suspendido por el Tribunal Constitucional. En 2014 Juan Carlos I abdicó en su hijo, Felipe VI. Hoy España es una democracia asentada, miembro de la Unión Europea y de la OTAN.

W 2002 roku Hiszpanie zamienili pesetę na euro. Były też bardzo trudne chwile: zamachy ETA, która w 2011 roku ogłosiła koniec przemocy, a w 2018 roku się rozwiązała; zamachy dżihadystów z 11 marca 2004 roku w Madrycie; kryzys gospodarczy, który zaczął się w 2008 roku; i napięcia z Katalonią, które osiągnęły szczyt w 2017 roku wraz z referendum niepodległościowym zawieszonym przez Trybunał Konstytucyjny. W 2014 roku Juan Carlos I abdykował na rzecz syna, Filipa VI. Dziś Hiszpania jest ugruntowaną demokracją, członkiem Unii Europejskiej i NATO.

En España la historia se ve en la calle. Un solo paseo por Córdoba puede llevar de un puente romano a una mezquita, una sinagoga y una catedral. Hay iglesias construidas sobre mezquitas y palacios cristianos decorados al estilo árabe, como el Alcázar de Sevilla.

W Hiszpanii historię widać na ulicy. Jeden spacer po Kordobie może zaprowadzić od rzymskiego mostu do meczetu, synagogi i katedry. Są kościoły zbudowane na meczetach i chrześcijańskie pałace zdobione w stylu arabskim, jak Alkazar w Sewilli.

También se ve en la lengua: junto a sus palabras latinas, el español conserva miles de origen árabe, y el mapa de las lenguas, con el catalán, el gallego y el euskera, refleja en parte los antiguos reinos y territorios. Las tensiones entre el centro y las regiones, el recuerdo de la Guerra Civil o el papel de la monarquía siguen apareciendo en los debates de hoy.

Widać ją także w języku: obok słów łacińskich hiszpański zachował tysiące słów pochodzenia arabskiego, a mapa języków, z katalońskim, galicyjskim i baskijskim, w części odzwierciedla dawne królestwa i terytoria. Napięcia między centrum a regionami, pamięć o wojnie domowej czy rola monarchii wciąż wracają w dzisiejszych debatach.

Por eso conviene conocer algunas fechas. Expresiones como «el 23-F», «el Siglo de Oro» o «el Desastre del 98» aparecen a menudo en la prensa, en la televisión y en las conversaciones, y quien conoce la historia que hay detrás las entiende a la primera.

Dlatego warto znać kilka dat. Wyrażenia takie jak „el 23-F”, „el Siglo de Oro” czy „el Desastre del 98” często pojawiają się w prasie, w telewizji i w rozmowach, a kto zna stojącą za nimi historię, od razu je rozumie.