Todo Flamenco

El flamenco es cante, guitarra y baile, pero también una manera de estar en el mundo. Nació en Andalucía, sobre todo entre Sevilla, Jerez y Cádiz, en ambientes de gitanos, jornaleros y gente humilde que cantaba lo que vivía. En 2010 la UNESCO lo declaró Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad.

Flamenco to śpiew, gitara i taniec, ale też sposób bycia. Narodziło się w Andaluzji, głównie między Sewillą, Jerez a Kadyksem, wśród Cyganów, robotników rolnych i prostych ludzi, którzy śpiewali o własnym życiu. W 2010 roku UNESCO wpisało je na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości.

Para entenderlo no basta con oírlo de fondo en un bar. Los aficionados hablan del duende, ese momento en que el artista deja de lucir la técnica y consigue estremecer al público. Las letras tratan de la pena, el amor, la muerte, la fiesta y el orgullo, y el flamenco no ha dejado de cambiar desde que empezó a sonar en público hace más de siglo y medio.

Żeby je zrozumieć, nie wystarczy słuchać go w tle w barze. Miłośnicy mówią o duende, czyli chwili, w której artysta przestaje popisywać się techniką i sprawia, że publiczność przechodzą ciarki. Teksty opowiadają o smutku, miłości, śmierci, zabawie i dumie, a flamenco nie przestaje się zmieniać, odkąd ponad półtora wieku temu zaczęło rozbrzmiewać publicznie.

El flamenco tal y como lo conocemos se fue formando a finales del siglo XVIII y principios del XIX en la Baja Andalucía, en barrios como Triana, en Sevilla, o Santiago, en Jerez. Los gitanos fueron decisivos. Sus antepasados habían salido de la India siglos antes y llegaron a la Península en el siglo XV, después de atravesar Europa. En Andalucía se asentaron en barrios donde el cante se transmitía en familia, de padres a hijos.

Flamenco w znanej nam postaci kształtowało się pod koniec XVIII i na początku XIX wieku w Dolnej Andaluzji, w dzielnicach takich jak Triana w Sewilli czy Santiago w Jerez. Kluczową rolę odegrali Cyganie (gitanos). Ich przodkowie opuścili Indie wieki wcześniej i dotarli na Półwysep Iberyjski w XV wieku, po wędrówce przez Europę. W Andaluzji osiedlili się w dzielnicach, w których śpiew przekazywano w rodzinie, z rodziców na dzieci.

Pero el flamenco no es solo gitano. Muchos estudiosos ven en él huellas de la música andalusí, de los cantos religiosos y del folclore andaluz y castellano, aunque esas influencias son difíciles de demostrar. Hasta el nombre es un misterio: no se sabe con seguridad por qué, hacia mediados del siglo XIX, se empezó a llamar «flamenco» a esta música. Lo que sí está claro es que surgió entre los pobres: gitanos, jornaleros del campo y artesanos que cantaban en tabernas, fraguas y corrales de vecinos.

Ale flamenco nie jest wyłącznie cygańskie. Wielu badaczy dostrzega w nim ślady muzyki Al-Andalus, śpiewów religijnych oraz folkloru andaluzyjskiego i kastylijskiego, choć te wpływy trudno udowodnić. Nawet nazwa jest zagadką: nie wiadomo na pewno, dlaczego mniej więcej w połowie XIX wieku zaczęto nazywać tę muzykę „flamenco”. Pewne jest natomiast, że narodziła się wśród biednych: Cyganów, robotników rolnych i rzemieślników, którzy śpiewali w karczmach, kuźniach i na wspólnych podwórkach.

El flamenco tiene tres pilares: el cante (la voz), el toque (la guitarra) y el baile. Cada uno exige años de aprendizaje, pero el flamenco cobra vida de verdad cuando los tres se juntan, en un escenario o en una reunión de amigos.

Flamenco opiera się na trzech filarach: cante (głos), toque (gitara) i baile (taniec). Każdy z nich wymaga lat nauki, ale flamenco naprawdę ożywa dopiero wtedy, gdy wszystkie trzy się spotykają, na scenie albo w gronie przyjaciół.

El cante es el centro de todo. La voz flamenca es áspera, a veces rota, y está muy lejos de la limpieza del canto lírico. Al cantaor no se le pide una voz bonita, sino verdad: que transmita lo que dice la letra. La guitarra acompaña y marca el ritmo con técnicas propias, como el rasgueado, en el que los dedos golpean las cuerdas en abanico, o el picado, nota a nota. El bailaor o la bailaora combina el movimiento de brazos y manos con el zapateado, golpes de los pies que suenan como un instrumento más. Los tres se escuchan y se responden: el cantaor alarga un verso, el guitarrista lo sigue y la bailaora lo remata con los pies.

Śpiew jest sercem wszystkiego. Głos we flamenco jest szorstki, czasem łamiący się, bardzo daleki od czystości śpiewu operowego. Od cantaora nie oczekuje się pięknego głosu, lecz prawdy: ma przekazać to, o czym mówi tekst. Gitara akompaniuje i wyznacza rytm, korzystając z własnych technik, takich jak rasgueado, w którym palce uderzają w struny wachlarzowym ruchem, czy picado, dźwięk po dźwięku. Tancerz lub tancerka łączy ruchy rąk i dłoni z zapateado, uderzeniami stóp, które brzmią jak kolejny instrument. Wszyscy troje słuchają się nawzajem i sobie odpowiadają: śpiewak przeciąga wers, gitarzysta za nim podąża, a tancerka puentuje go stopami.

El flamenco no es un estilo único, sino una familia de palos, que es como se llama a cada uno de sus estilos. Según cómo se cuenten, hay unos cincuenta, cada uno con su ritmo, su melodía y su carácter. Tradicionalmente, los aficionados distinguen el cante jondo, es decir, hondo, grave y serio, del cante chico, más ligero y festivo.

Flamenco nie jest jednym stylem, lecz rodziną palos, jak nazywa się poszczególne jego style. W zależności od sposobu liczenia jest ich około pięćdziesięciu, a każdy ma własny rytm, melodię i charakter. Tradycyjnie miłośnicy odróżniają cante jondo, czyli śpiew „głęboki”, poważny i surowy, od cante chico, lżejszego i bardziej radosnego.

Entre los palos más jondos están la soleá, cuyo nombre viene de «soledad»; la seguiriya, considerada el más trágico de todos; y las tonás, como el martinete, que se cantan sin guitarra. En el lado alegre están las alegrías de Cádiz y las bulerías de Jerez, rápidas y juguetonas, con las que suelen acabar las fiestas. Los fandangos tienen muchas variantes locales, sobre todo en Huelva. Las sevillanas, que se bailan en la Feria de Abril y en las romerías, son más folclore andaluz que flamenco propiamente dicho, aunque a menudo se meten en el mismo saco. Cada palo tiene su compás, pero dentro de esas reglas el artista tiene mucha libertad.

Do najgłębszych palos należą soleá, której nazwa pochodzi od słowa soledad („samotność”), seguiriya, uważana za najbardziej tragiczną ze wszystkich, oraz tonás, takie jak martinete, śpiewane bez gitary. Po radosnej stronie są alegrías z Kadyksu i bulerías z Jerez, szybkie i figlarne, którymi często kończą się zabawy. Fandangos mają wiele lokalnych odmian, zwłaszcza w Huelvie. Sevillanas, tańczone podczas Feria de Abril w Sewilli i na pielgrzymkach, to raczej andaluzyjski folklor niż flamenco w ścisłym sensie, choć często wrzuca się je do jednego worka. Każde palo ma swój compás, ale w ramach tych reguł artysta ma dużo swobody.

El duende es una idea central en el flamenco y muy difícil de explicar. No es solo emoción ni solo técnica, sino una especie de trance en el que el artista parece ir más allá de sí mismo.

Duende to jedno z kluczowych pojęć flamenco i bardzo trudno je wyjaśnić. To nie tylko emocje ani nie tylko technika, lecz rodzaj transu, w którym artysta zdaje się przekraczać samego siebie.

Quien mejor escribió sobre él fue el poeta Federico García Lorca, en su conferencia «Juego y teoría del duende», que pronunció en Buenos Aires en 1933. Para Lorca, el duende no viene de fuera, como la musa o el ángel, sino que sube por dentro, desde la planta de los pies, como le había oído decir a un viejo guitarrista, y tiene mucho que ver con la muerte. Un artista puede cantar o bailar sin un fallo y no tener duende, mientras que otro, menos pulido, puede tenerlo durante unos segundos inolvidables. El público lo nota enseguida: se le pone la piel de gallina y se le escapa un «¡olé!».

Najlepiej pisał o nim poeta Federico García Lorca w wykładzie „Gra i teoria duende”, wygłoszonym w Buenos Aires w 1933 roku. Według Lorki duende nie przychodzi z zewnątrz jak muza czy anioł, lecz wznosi się od środka, od podeszew stóp, jak usłyszał kiedyś od starego gitarzysty, i ma wiele wspólnego ze śmiercią. Artysta może śpiewać lub tańczyć bez jednego błędu i nie mieć duende, a inny, mniej dopracowany, może go mieć przez kilka niezapomnianych sekund. Publiczność od razu to wyczuwa: dostaje gęsiej skórki i wyrywa się jej „¡olé!”.

Muchas letras flamencas hablan de penas: amores perdidos, muertes, cárceles, hambre. No es casualidad. El flamenco nació entre gente que vivió durante siglos en la pobreza y, en el caso de los gitanos, también en la persecución.

Wiele tekstów flamenco mówi o cierpieniu: o utraconej miłości, śmierci, więzieniu i głodzie. To nie przypadek. Flamenco narodziło się wśród ludzi, którzy przez wieki żyli w biedzie, a w przypadku Cyganów także w prześladowaniach.

Desde 1499, cuando los Reyes Católicos dictaron la primera ley contra ellos, los gitanos fueron obligados una y otra vez a abandonar su lengua, su forma de vestir y su vida itinerante. En 1749, en la llamada Gran Redada, miles de gitanos fueron detenidos en una operación organizada a la vez en toda España. Los jornaleros andaluces, por su parte, trabajaban de sol a sol en los cortijos por un jornal mínimo. El flamenco dio voz a esas vidas que nadie más contaba. Pero no es solo queja: en él hay también orgullo, humor y dignidad, y cantar la pena es una manera de ponerse por encima de ella. Por eso emociona incluso a quien no entiende las letras.

Od 1499 roku, kiedy Monarchowie Katoliccy wydali pierwsze prawo przeciwko nim, Cyganów wielokrotnie zmuszano do porzucenia własnego języka, stroju i wędrownego życia. W 1749 roku, podczas tak zwanej Wielkiej Obławy, tysiące Cyganów aresztowano w akcji przeprowadzonej jednocześnie w całej Hiszpanii. Andaluzyjscy robotnicy rolni z kolei pracowali od świtu do zmierzchu w wielkich majątkach za głodową dniówkę. Flamenco dało głos tym życiorysom, o których nikt inny nie opowiadał. Ale to nie tylko skarga: jest w nim też duma, humor i godność, a wyśpiewanie bólu to sposób, by się nad nim wznieść. Dlatego porusza nawet tych, którzy nie rozumieją słów.

Durante mucho tiempo el flamenco se cantaba en casa, en bodas, bautizos y fiestas privadas. En la segunda mitad del siglo XIX pasó a los cafés cantantes, locales de Sevilla, Cádiz, Málaga, Madrid y otras ciudades donde el público pagaba la consumición y veía actuar a artistas profesionales.

Przez długi czas flamenco śpiewano w domu, na weselach, chrzcinach i prywatnych przyjęciach. W drugiej połowie XIX wieku przeniosło się do cafés cantantes, lokali w Sewilli, Kadyksie, Maladze, Madrycie i innych miastach, gdzie publiczność płaciła za napoje i oglądała występy zawodowych artystów.

Los cafés profesionalizaron el flamenco y lo acercaron a la clase media. El cantaor Silverio Franconetti, sevillano de padre italiano, abrió en Sevilla uno de los más famosos. En locales como estos empezó, casi una niña, Pastora Pavón, «La Niña de los Peines», una de las grandes voces del siglo XX. No todos estaban contentos: algunos creían que el flamenco perdía pureza al adaptarse al gusto del público. En 1922, Manuel de Falla y Lorca organizaron en Granada el Concurso de Cante Jondo para salvar el cante antiguo. Para entonces los cafés ya estaban en declive, pero el flamenco se había convertido para siempre en un arte de escenario.

Kawiarnie uczyniły z flamenco zawód i przybliżyły je klasie średniej. Śpiewak Silverio Franconetti, sewilczyk z ojcem Włochem, otworzył w Sewilli jedną z najsłynniejszych. W takich lokalach zaczynała, jeszcze prawie jako dziecko, Pastora Pavón, „La Niña de los Peines”, jeden z wielkich głosów XX wieku. Nie wszyscy byli zadowoleni: niektórzy uważali, że flamenco traci czystość, dostosowując się do gustów publiczności. W 1922 roku Manuel de Falla i Lorca zorganizowali w Grenadzie Konkurs Cante Jondo, by ocalić dawny śpiew. Kawiarnie podupadały już wtedy, ale flamenco na zawsze stało się sztuką sceniczną.

Pocos artistas han marcado tanto el flamenco del siglo XX como Camarón de la Isla (1950-1992), nacido en San Fernando, en Cádiz. Con discos como «La leyenda del tiempo» (1979), en el que mezcló el cante con sonidos de rock y jazz, abrió el flamenco a un público joven. Murió con solo 41 años de un cáncer de pulmón, y a su entierro en San Fernando acudieron miles de personas.

Niewielu artystów odcisnęło na flamenco XX wieku tak silne piętno jak Camarón de la Isla (1950-1992), urodzony w San Fernando w prowincji Kadyks. Płytami takimi jak „La leyenda del tiempo” (1979), na której połączył śpiew z brzmieniami rocka i jazzu, otworzył flamenco na młodą publiczność. Zmarł na raka płuc w wieku zaledwie 41 lat, a na jego pogrzeb w San Fernando przyszły tysiące ludzi.

Paco de Lucía (1947-2014), de Algeciras, convirtió la guitarra en protagonista. Su rumba «Entre dos aguas» (1973) fue un éxito enorme, y fue él quien introdujo en el flamenco el cajón peruano, hoy imprescindible. En el baile, la barcelonesa Carmen Amaya asombró al mundo con un zapateado rapidísimo y se atrevió a bailar con pantalones, algo insólito en una mujer de su época. Más tarde, Antonio Gades y Cristina Hoyos llevaron el baile al teatro y al cine, sobre todo en las películas de Carlos Saura, como «Bodas de sangre» (1981) y «Carmen» (1983).

Paco de Lucía (1947-2014) z Algeciras uczynił gitarę główną bohaterką. Jego rumba „Entre dos aguas” (1973) odniosła ogromny sukces, a to właśnie on wprowadził do flamenco peruwiański cajón, dziś nieodzowny. W tańcu Carmen Amaya z Barcelony zachwyciła świat zawrotnie szybkim zapateado i odważyła się tańczyć w spodniach, co dla kobiety jej epoki było czymś niesłychanym. Później Antonio Gades i Cristina Hoyos przenieśli taniec flamenco do teatru i kina, zwłaszcza w filmach Carlosa Saury, takich jak „Krwawe gody” (1981) i „Carmen” (1983).

El flamenco de hoy es muy variado. Hay artistas que lo mezclan con jazz, rock, música electrónica o rap. La más conocida fuera de España es Rosalía, una cantante catalana que estudió flamenco y que en su disco «El mal querer» (2018) unió el cante con el pop y la música urbana. Tuvo un éxito internacional enorme y también críticas de quienes la acusaban de apropiarse de una tradición ajena.

Dzisiejsze flamenco jest bardzo różnorodne. Niektórzy artyści łączą je z jazzem, rockiem, muzyką elektroniczną czy rapem. Najbardziej znana poza Hiszpanią jest Rosalía, katalońska piosenkarka, która studiowała flamenco i na albumie „El mal querer” (2018) połączyła śpiew flamenco z popem i muzyką miejską. Odniosła ogromny międzynarodowy sukces, ale spotkała się też z krytyką tych, którzy zarzucali jej przywłaszczanie cudzej tradycji.

El flamenco también se ha hecho global. Japón tiene una de las mayores aficiones fuera de España, con cientos de academias, y hay escuelas en Estados Unidos, Alemania y muchos otros países. El debate sigue abierto: unos piensan que el duende solo se alcanza si se ha crecido dentro de esta cultura, y otros creen que las fusiones y los artistas extranjeros mantienen vivo el flamenco. Mientras tanto, cada generación lo cambia un poco sin dejar de mirar a los maestros.

Flamenco stało się też zjawiskiem globalnym. Japonia ma jedną z największych grup miłośników poza Hiszpanią i setki szkół tańca, a szkoły działają także w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i wielu innych krajach. Spór wciąż trwa: jedni uważają, że duende osiąga tylko ten, kto dorastał w tej kulturze, inni są przekonani, że fuzje i zagraniczni artyści utrzymują flamenco przy życiu. Tymczasem każde pokolenie trochę je zmienia, nie tracąc z oczu mistrzów.

El compás es el esquema rítmico de cada palo. No es un ritmo rígido, sino un marco dentro del cual se improvisa. Sin entender el compás es difícil disfrutar del flamenco, e imposible interpretarlo.

Compás to schemat rytmiczny każdego palo. Nie jest sztywnym rytmem, lecz ramą, w której się improwizuje. Bez zrozumienia compás trudno cieszyć się flamenco, a wykonywać je po prostu się nie da.

La soleá se cuenta en ciclos de 12 tiempos, con acentos en el 3, el 6, el 8, el 10 y el 12. Las bulerías usan un ciclo parecido, pero mucho más rápido y juguetón. La seguiriya también tiene 12 pulsos, aunque agrupados de forma irregular, lo que le da su aire inquieto. Los tangos, en cambio, van en 4 tiempos, y por eso resultan más fáciles para un oído no acostumbrado. El compás se marca con palmas, pitos (chasquidos de dedos), golpes en la mesa y zapateado. Los artistas lo llevan tan dentro que pueden jugar con él sin perderse nunca.

Soleá liczy się w cyklach po 12 uderzeń, z akcentami na 3, 6, 8, 10 i 12. Bulerías opierają się na podobnym cyklu, ale znacznie szybszym i bardziej figlarnym. Seguiriya również ma 12 pulsów, tyle że pogrupowanych nieregularnie, co nadaje jej niespokojny charakter. Tangos natomiast mają metrum czterodzielne, dlatego są łatwiejsze dla nieprzyzwyczajonego ucha. Compás wybija się palmas (klaskaniem), pitos (pstrykaniem palcami), stukaniem w stół i zapateado. Artyści mają go tak głęboko w sobie, że mogą się nim bawić, nigdy się nie gubiąc.

Los tablaos son locales donde se ofrecen espectáculos de flamenco cada noche; su nombre viene de «tablado», el pequeño escenario de madera. Se extendieron en los años cincuenta y sesenta, con la llegada del turismo, y hoy son la forma más habitual de ver flamenco profesional en Madrid, Sevilla o Barcelona. En Madrid, el Corral de la Morería abrió en 1956 y sigue funcionando.

Tablaos to lokale, w których co wieczór odbywają się pokazy flamenco; nazwa pochodzi od słowa tablado, czyli małej drewnianej sceny. Rozpowszechniły się w latach 50. i 60., wraz z napływem turystów, i dziś są najczęstszym miejscem, gdzie można zobaczyć zawodowe flamenco w Madrycie, Sewilli czy Barcelonie. W Madrycie w 1956 roku otwarto Corral de la Morería, który działa do dziś.

Muchos aficionados, sin embargo, prefieren las peñas flamencas, asociaciones que organizan recitales en locales pequeños, o las juergas, reuniones informales entre amigos y familia. En el tablao el espectáculo está pensado para un público que paga y que a menudo viene de fuera; en la peña o en la juerga todo es más espontáneo y la gente participa con palmas y jaleos. Las dos cosas tienen su sitio: el tablao ofrece artistas de primera fila a cualquier visitante, y la peña permite ver el flamenco de cerca, entre quienes lo viven a diario.

Wielu miłośników woli jednak peñas flamencas, stowarzyszenia organizujące recitale w niewielkich salach, albo juergas, nieformalne spotkania przyjaciół i rodziny. W tablao spektakl jest przygotowany dla płacącej publiczności, często przyjezdnej; w peñi czy na juerdze wszystko jest bardziej spontaniczne, a ludzie włączają się klaskaniem i okrzykami zachęty. Jedno i drugie ma swoje miejsce: tablao daje każdemu odwiedzającemu artystów najwyższej klasy, a peña pozwala zobaczyć flamenco z bliska, wśród ludzi, którzy żyją nim na co dzień.

Para muchos andaluces y gitanos, el flamenco no es solo un arte, sino parte de lo que son. Hay sagas familiares que lo transmiten desde hace generaciones, como los Habichuela en Granada o los Farruco en Sevilla, en las que los niños aprenden a cantar, tocar y bailar en casa.

Dla wielu Andaluzyjczyków i Cyganów flamenco to nie tylko sztuka, ale część tego, kim są. Niektóre rodzinne dynastie przekazują je od pokoleń, jak Habichuelowie w Grenadzie czy Farrucowie w Sewilli, u których dzieci uczą się śpiewać, grać i tańczyć w domu.

El flamenco es también una seña de pertenencia. El Estatuto de Autonomía de Andalucía de 2007 lo menciona expresamente como parte del patrimonio andaluz, y en muchas familias saber estar en una juerga, llevar el compás con las palmas o reconocer un cante es algo que se aprende desde pequeño. Por eso algunas fusiones despiertan rechazo: no se ven solo como un cambio de estilo, sino como algo que afecta a la propia identidad. La discusión entre puristas e innovadores es casi tan antigua como el propio flamenco.

Flamenco jest też znakiem przynależności. Statut autonomii Andaluzji z 2007 roku wymienia je wprost jako część andaluzyjskiego dziedzictwa, a w wielu rodzinach od dziecka uczy się, jak zachować się na juerdze, wyklaskiwać compás czy rozpoznać dany śpiew. Dlatego niektóre fuzje budzą sprzeciw: postrzega się je nie tylko jako zmianę stylu, lecz jako coś, co dotyka samej tożsamości. Spór między purystami a nowatorami jest niemal tak stary jak samo flamenco.

El flamenco nació de la pobreza y la marginación, pero no se limita a lamentarse: convierte la pena en música y la muestra con orgullo. Por eso un buen cante por seguiriyas puede dejar en silencio una sala entera, y una bulería al final de la noche puede ponerla a dar palmas.

Flamenco zrodziło się z biedy i wykluczenia, ale nie ogranicza się do skargi: zamienia smutek w muzykę i pokazuje go z dumą. Dlatego dobra seguiriya potrafi uciszyć całą salę, a bulería pod koniec nocy sprawić, że ta sama sala zacznie klaskać.

Hoy el flamenco se escucha en grandes festivales, como la Bienal de Flamenco de Sevilla, que se celebra desde 1980, o el Festival del Cante de las Minas de La Unión, en Murcia, que nació en 1961. Pero sigue vivo también en peñas de pueblo, en patios y en fiestas familiares. Para un estudiante de español es, además, una buena puerta al habla andaluza: en las letras se oye «cantaor» en lugar de «cantador» o «quejío» en lugar de «quejido», y una forma de pronunciar que no aparece en los libros de texto.

Dziś flamenco można usłyszeć na wielkich festiwalach, takich jak Biennale Flamenco w Sewilli, organizowane od 1980 roku, czy Festival del Cante de las Minas w La Unión w regionie Murcji, który narodził się w 1961 roku. Ale żyje ono także w wiejskich peñas, na podwórkach i podczas rodzinnych uroczystości. Dla uczących się hiszpańskiego to ponadto dobra furtka do andaluzyjskiej mowy: w tekstach słychać cantaor zamiast cantador czy quejío zamiast quejido, a także wymowę, której nie ma w podręcznikach.