Todo Flamenco

El flamenco es cante, guitarra y baile, pero también una manera de estar en el mundo. Nació en Andalucía, sobre todo entre Sevilla, Jerez y Cádiz, en ambientes de gitanos, jornaleros y gente humilde que cantaba lo que vivía. En 2010 la UNESCO lo declaró Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad.

Flamenko şarkı, gitar ve danstır ama aynı zamanda bir yaşama biçimidir. Endülüs'te, özellikle Sevilla, Jerez ve Cádiz arasında, Çingeneler, tarım işçileri ve yaşadıklarını şarkıya döken yoksul insanlar arasında doğdu. 2010'da UNESCO onu İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası ilan etti.

Para entenderlo no basta con oírlo de fondo en un bar. Los aficionados hablan del duende, ese momento en que el artista deja de lucir la técnica y consigue estremecer al público. Las letras tratan de la pena, el amor, la muerte, la fiesta y el orgullo, y el flamenco no ha dejado de cambiar desde que empezó a sonar en público hace más de siglo y medio.

Onu anlamak için bir barda arka planda dinlemek yetmez. Meraklıları duende'den söz eder: Sanatçının tekniğini sergilemeyi bırakıp seyircinin tüylerini diken diken ettiği o an. Şarkı sözleri keder, aşk, ölüm, eğlence ve gurur üzerinedir ve flamenko, yüz elli yılı aşkın bir süre önce ilk kez halkın önünde seslendirildiğinden beri değişmeye devam ediyor.

El flamenco tal y como lo conocemos se fue formando a finales del siglo XVIII y principios del XIX en la Baja Andalucía, en barrios como Triana, en Sevilla, o Santiago, en Jerez. Los gitanos fueron decisivos. Sus antepasados habían salido de la India siglos antes y llegaron a la Península en el siglo XV, después de atravesar Europa. En Andalucía se asentaron en barrios donde el cante se transmitía en familia, de padres a hijos.

Bugün bildiğimiz flamenko, 18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın başında Aşağı Endülüs'te, Sevilla'daki Triana ya da Jerez'deki Santiago gibi mahallelerde şekillendi. Çingeneler bunda belirleyici rol oynadı. Ataları yüzyıllar önce Hindistan'dan ayrılmış, Avrupa'yı aşarak 15. yüzyılda İber Yarımadası'na ulaşmıştı. Endülüs'te, şarkının aile içinde anne babadan çocuklara aktarıldığı mahallelere yerleştiler.

Pero el flamenco no es solo gitano. Muchos estudiosos ven en él huellas de la música andalusí, de los cantos religiosos y del folclore andaluz y castellano, aunque esas influencias son difíciles de demostrar. Hasta el nombre es un misterio: no se sabe con seguridad por qué, hacia mediados del siglo XIX, se empezó a llamar «flamenco» a esta música. Lo que sí está claro es que surgió entre los pobres: gitanos, jornaleros del campo y artesanos que cantaban en tabernas, fraguas y corrales de vecinos.

Ama flamenko yalnızca Çingenelere ait değildir. Pek çok araştırmacı onda Endülüs İslam dönemi müziğinin, dini ilahilerin ve Endülüs ile Kastilya halk müziğinin izlerini görür, ancak bu etkileri kanıtlamak zordur. Adı bile bir muammadır: Bu müziğe 19. yüzyılın ortalarında neden “flamenko” denmeye başlandığını kimse kesin olarak bilmiyor. Kesin olan şu ki yoksullar arasında doğdu: meyhanelerde, demirci atölyelerinde ve ortak avlularda şarkı söyleyen Çingeneler, tarım işçileri ve zanaatkârlar arasında.

El flamenco tiene tres pilares: el cante (la voz), el toque (la guitarra) y el baile. Cada uno exige años de aprendizaje, pero el flamenco cobra vida de verdad cuando los tres se juntan, en un escenario o en una reunión de amigos.

Flamenko üç temel üzerine kuruludur: cante (ses), toque (gitar) ve baile (dans). Her biri yıllarca çalışma gerektirir ama flamenko asıl olarak bu üçü bir sahnede ya da bir arkadaş toplantısında bir araya geldiğinde canlanır.

El cante es el centro de todo. La voz flamenca es áspera, a veces rota, y está muy lejos de la limpieza del canto lírico. Al cantaor no se le pide una voz bonita, sino verdad: que transmita lo que dice la letra. La guitarra acompaña y marca el ritmo con técnicas propias, como el rasgueado, en el que los dedos golpean las cuerdas en abanico, o el picado, nota a nota. El bailaor o la bailaora combina el movimiento de brazos y manos con el zapateado, golpes de los pies que suenan como un instrumento más. Los tres se escuchan y se responden: el cantaor alarga un verso, el guitarrista lo sigue y la bailaora lo remata con los pies.

Her şeyin merkezinde şarkı vardır. Flamenko sesi pürüzlüdür, zaman zaman çatallaşır ve klasik şan sanatının berraklığından çok uzaktır. Cantaor'dan güzel bir ses değil, sahicilik beklenir: Sözlerin anlattığını geçirmesi gerekir. Gitar eşlik eder ve kendine özgü tekniklerle ritmi tutar; örneğin parmakların telleri yelpaze gibi taradığı rasgueado ya da notaları tek tek çalmaya dayanan picado. Dansçı, kol ve el hareketlerini zapateado ile, yani başlı başına bir çalgı gibi ses çıkaran ayak vuruşlarıyla birleştirir. Üçü birbirini dinler ve birbirine karşılık verir: Şarkıcı bir dizeyi uzatır, gitarist onu izler, dansçı da ayaklarıyla son noktayı koyar.

El flamenco no es un estilo único, sino una familia de palos, que es como se llama a cada uno de sus estilos. Según cómo se cuenten, hay unos cincuenta, cada uno con su ritmo, su melodía y su carácter. Tradicionalmente, los aficionados distinguen el cante jondo, es decir, hondo, grave y serio, del cante chico, más ligero y festivo.

Flamenko tek bir tarz değil, her birine palo denen türlerden oluşan bir ailedir. Nasıl sayıldığına bağlı olarak elli kadar palo vardır ve her birinin kendi ritmi, ezgisi ve karakteri vardır. Meraklılar geleneksel olarak cante jondo'yu, yani “derin”, ağır ve ciddi şarkıyı, daha hafif ve şen olan cante chico'dan ayırır.

Entre los palos más jondos están la soleá, cuyo nombre viene de «soledad»; la seguiriya, considerada el más trágico de todos; y las tonás, como el martinete, que se cantan sin guitarra. En el lado alegre están las alegrías de Cádiz y las bulerías de Jerez, rápidas y juguetonas, con las que suelen acabar las fiestas. Los fandangos tienen muchas variantes locales, sobre todo en Huelva. Las sevillanas, que se bailan en la Feria de Abril y en las romerías, son más folclore andaluz que flamenco propiamente dicho, aunque a menudo se meten en el mismo saco. Cada palo tiene su compás, pero dentro de esas reglas el artista tiene mucha libertad.

En derin palolar arasında adını soledad (“yalnızlık”) kelimesinden alan soleá, hepsinin en trajiği sayılan seguiriya ve martinete gibi gitarsız söylenen tonás bulunur. Neşeli tarafta Cádiz'in alegrías'ı ve Jerez'in hızlı, oyunbaz bulerías'ı vardır; eğlenceler çoğu zaman bulerías ile biter. Fandangoların özellikle Huelva'da pek çok yerel çeşidi vardır. Sevilla'daki Nisan Fuarı'nda ve hac yürüyüşlerinde oynanan sevillanas, tam anlamıyla flamenkodan çok Endülüs folklorudur, ama sık sık aynı kefeye konur. Her palonun kendi compás'ı vardır ama bu kuralların içinde sanatçı oldukça özgürdür.

El duende es una idea central en el flamenco y muy difícil de explicar. No es solo emoción ni solo técnica, sino una especie de trance en el que el artista parece ir más allá de sí mismo.

Duende, flamenkonun temel kavramlarından biridir ve açıklaması çok zordur. Ne yalnızca duygu ne yalnızca tekniktir; sanatçının kendini aşıyor gibi göründüğü bir tür kendinden geçme hâlidir.

Quien mejor escribió sobre él fue el poeta Federico García Lorca, en su conferencia «Juego y teoría del duende», que pronunció en Buenos Aires en 1933. Para Lorca, el duende no viene de fuera, como la musa o el ángel, sino que sube por dentro, desde la planta de los pies, como le había oído decir a un viejo guitarrista, y tiene mucho que ver con la muerte. Un artista puede cantar o bailar sin un fallo y no tener duende, mientras que otro, menos pulido, puede tenerlo durante unos segundos inolvidables. El público lo nota enseguida: se le pone la piel de gallina y se le escapa un «¡olé!».

Bu konuda en iyi yazan, şair Federico García Lorca'dır; 1933'te Buenos Aires'te verdiği “Duende'nin Oyunu ve Kuramı” konferansında anlatmıştır. Lorca'ya göre duende, ilham perisi ya da melek gibi dışarıdan gelmez; yaşlı bir gitaristten duyduğu gibi içeriden, ayak tabanlarından yükselir ve ölümle yakından ilgilidir. Bir sanatçı tek bir hata yapmadan şarkı söyleyip dans edebilir ama duende'si olmayabilir; daha az kusursuz bir başkası ise unutulmaz birkaç saniye boyunca ona sahip olabilir. Seyirci bunu hemen hisseder: Tüyleri diken diken olur ve ağzından bir “¡olé!” kaçar.

Muchas letras flamencas hablan de penas: amores perdidos, muertes, cárceles, hambre. No es casualidad. El flamenco nació entre gente que vivió durante siglos en la pobreza y, en el caso de los gitanos, también en la persecución.

Pek çok flamenko şarkısı acıları anlatır: kaybedilen aşkları, ölümü, hapishaneyi, açlığı. Bu bir tesadüf değildir. Flamenko, yüzyıllarca yoksulluk içinde yaşamış, Çingeneler söz konusu olduğunda ayrıca zulme uğramış insanlar arasında doğdu.

Desde 1499, cuando los Reyes Católicos dictaron la primera ley contra ellos, los gitanos fueron obligados una y otra vez a abandonar su lengua, su forma de vestir y su vida itinerante. En 1749, en la llamada Gran Redada, miles de gitanos fueron detenidos en una operación organizada a la vez en toda España. Los jornaleros andaluces, por su parte, trabajaban de sol a sol en los cortijos por un jornal mínimo. El flamenco dio voz a esas vidas que nadie más contaba. Pero no es solo queja: en él hay también orgullo, humor y dignidad, y cantar la pena es una manera de ponerse por encima de ella. Por eso emociona incluso a quien no entiende las letras.

Katolik Hükümdarların onlara karşı ilk yasayı çıkardığı 1499'dan itibaren Çingeneler defalarca dillerini, giyimlerini ve göçebe yaşamlarını bırakmaya zorlandı. 1749'da Büyük Baskın olarak bilinen olayda, İspanya'nın her yerinde aynı anda yürütülen bir operasyonla binlerce Çingene tutuklandı. Endülüslü tarım işçileri de büyük çiftliklerde güneş doğarken başlayıp güneş batana kadar üç kuruşa çalışıyordu. Flamenko, kimsenin anlatmadığı bu hayatlara ses verdi. Ama yalnızca yakınma değildir: İçinde gurur, mizah ve onur da vardır ve acıyı şarkıya dökmek onun üstesinden gelmenin bir yoludur. Bu yüzden sözleri anlamayanları bile duygulandırır.

Durante mucho tiempo el flamenco se cantaba en casa, en bodas, bautizos y fiestas privadas. En la segunda mitad del siglo XIX pasó a los cafés cantantes, locales de Sevilla, Cádiz, Málaga, Madrid y otras ciudades donde el público pagaba la consumición y veía actuar a artistas profesionales.

Flamenko uzun süre evlerde, düğünlerde, vaftiz törenlerinde ve özel eğlencelerde söylendi. 19. yüzyılın ikinci yarısında ise Sevilla, Cádiz, Málaga, Madrid ve başka şehirlerdeki cafés cantantes denen mekânlara taşındı; buralarda seyirciler içeceklerinin parasını ödeyip profesyonel sanatçıları izliyordu.

Los cafés profesionalizaron el flamenco y lo acercaron a la clase media. El cantaor Silverio Franconetti, sevillano de padre italiano, abrió en Sevilla uno de los más famosos. En locales como estos empezó, casi una niña, Pastora Pavón, «La Niña de los Peines», una de las grandes voces del siglo XX. No todos estaban contentos: algunos creían que el flamenco perdía pureza al adaptarse al gusto del público. En 1922, Manuel de Falla y Lorca organizaron en Granada el Concurso de Cante Jondo para salvar el cante antiguo. Para entonces los cafés ya estaban en declive, pero el flamenco se había convertido para siempre en un arte de escenario.

Bu kafeler flamenkoyu bir meslek hâline getirdi ve orta sınıfa yaklaştırdı. Babası İtalyan olan Sevillalı şarkıcı Silverio Franconetti, Sevilla'da bunların en ünlülerinden birini açtı. 20. yüzyılın büyük seslerinden Pastora Pavón, namıdiğer “La Niña de los Peines”, daha neredeyse çocukken bu tür mekânlarda sahneye çıkmaya başladı. Herkes memnun değildi: Bazıları flamenkonun seyircinin zevkine uyarken saflığını yitirdiğini düşünüyordu. 1922'de Manuel de Falla ve Lorca eski şarkı geleneğini kurtarmak için Granada'da Cante Jondo Yarışması'nı düzenledi. O sırada kafeler artık gerilemekteydi ama flamenko ebediyen bir sahne sanatına dönüşmüştü.

Pocos artistas han marcado tanto el flamenco del siglo XX como Camarón de la Isla (1950-1992), nacido en San Fernando, en Cádiz. Con discos como «La leyenda del tiempo» (1979), en el que mezcló el cante con sonidos de rock y jazz, abrió el flamenco a un público joven. Murió con solo 41 años de un cáncer de pulmón, y a su entierro en San Fernando acudieron miles de personas.

20. yüzyıl flamenkosuna Cádiz eyaletindeki San Fernando'da doğan Camarón de la Isla (1950-1992) kadar damga vuran pek az sanatçı vardır. Şarkıyı rock ve caz sesleriyle harmanladığı “La leyenda del tiempo” (1979) gibi albümlerle flamenkoyu genç dinleyicilere açtı. Henüz 41 yaşındayken akciğer kanserinden öldü ve San Fernando'daki cenazesine binlerce kişi katıldı.

Paco de Lucía (1947-2014), de Algeciras, convirtió la guitarra en protagonista. Su rumba «Entre dos aguas» (1973) fue un éxito enorme, y fue él quien introdujo en el flamenco el cajón peruano, hoy imprescindible. En el baile, la barcelonesa Carmen Amaya asombró al mundo con un zapateado rapidísimo y se atrevió a bailar con pantalones, algo insólito en una mujer de su época. Más tarde, Antonio Gades y Cristina Hoyos llevaron el baile al teatro y al cine, sobre todo en las películas de Carlos Saura, como «Bodas de sangre» (1981) y «Carmen» (1983).

Algeciraslı Paco de Lucía (1947-2014) gitarı başrole taşıdı. “Entre dos aguas” (1973) adlı rumbası büyük bir başarı kazandı ve bugün vazgeçilmez olan Peru kökenli cajón'u flamenkoya getiren de oydu. Dansta, Barselonalı Carmen Amaya baş döndürücü hızdaki zapateadosuyla dünyayı şaşırttı ve kendi döneminin bir kadını için duyulmamış bir şey yaparak pantolonla dans etmeye cesaret etti. Daha sonra Antonio Gades ve Cristina Hoyos flamenko dansını tiyatroya ve sinemaya taşıdı; özellikle de Carlos Saura'nın “Kanlı Düğün” (1981) ve “Carmen” (1983) gibi filmlerinde.

El flamenco de hoy es muy variado. Hay artistas que lo mezclan con jazz, rock, música electrónica o rap. La más conocida fuera de España es Rosalía, una cantante catalana que estudió flamenco y que en su disco «El mal querer» (2018) unió el cante con el pop y la música urbana. Tuvo un éxito internacional enorme y también críticas de quienes la acusaban de apropiarse de una tradición ajena.

Bugünün flamenkosu çok çeşitlidir. Bazı sanatçılar onu caz, rock, elektronik müzik ya da rap ile karıştırıyor. İspanya dışında en tanınanı, flamenko eğitimi almış Katalan şarkıcı Rosalía'dır; “El mal querer” (2018) albümünde flamenko şarkısını pop ve urban müzikle buluşturdu. Büyük bir uluslararası başarı elde etti, ama onu başkasına ait bir geleneği sahiplenmekle suçlayanların eleştirilerini de aldı.

El flamenco también se ha hecho global. Japón tiene una de las mayores aficiones fuera de España, con cientos de academias, y hay escuelas en Estados Unidos, Alemania y muchos otros países. El debate sigue abierto: unos piensan que el duende solo se alcanza si se ha crecido dentro de esta cultura, y otros creen que las fusiones y los artistas extranjeros mantienen vivo el flamenco. Mientras tanto, cada generación lo cambia un poco sin dejar de mirar a los maestros.

Flamenko küreselleşti de. Japonya, yüzlerce akademisiyle İspanya dışındaki en büyük flamenko tutkunu topluluklarından birine sahip; ABD'de, Almanya'da ve daha pek çok ülkede de okullar var. Tartışma hâlâ sürüyor: Kimileri duende'ye ancak bu kültürün içinde büyüyenlerin ulaşabileceğini düşünüyor, kimileri ise füzyonların ve yabancı sanatçıların flamenkoyu canlı tuttuğuna inanıyor. Bu arada her kuşak, ustaları gözden kaybetmeden onu biraz değiştiriyor.

El compás es el esquema rítmico de cada palo. No es un ritmo rígido, sino un marco dentro del cual se improvisa. Sin entender el compás es difícil disfrutar del flamenco, e imposible interpretarlo.

Compás, her palonun ritim kalıbıdır. Katı bir ritim değil, içinde doğaçlama yapılan bir çerçevedir. Compás'ı anlamadan flamenkodan keyif almak zordur, onu icra etmek ise imkânsızdır.

La soleá se cuenta en ciclos de 12 tiempos, con acentos en el 3, el 6, el 8, el 10 y el 12. Las bulerías usan un ciclo parecido, pero mucho más rápido y juguetón. La seguiriya también tiene 12 pulsos, aunque agrupados de forma irregular, lo que le da su aire inquieto. Los tangos, en cambio, van en 4 tiempos, y por eso resultan más fáciles para un oído no acostumbrado. El compás se marca con palmas, pitos (chasquidos de dedos), golpes en la mesa y zapateado. Los artistas lo llevan tan dentro que pueden jugar con él sin perderse nunca.

Soleá, vurguları 3, 6, 8, 10 ve 12'de olan 12 vuruşluk döngülerle sayılır. Bulerías benzer bir döngü kullanır ama çok daha hızlı ve oyunbazdır. Seguiriya'da da 12 vuruş vardır ama bunlar düzensiz gruplanır, bu da ona huzursuz havasını verir. Tangos ise 4 zamanlıdır, bu yüzden alışık olmayan bir kulak için daha kolaydır. Compás; palmas (el çırpma), pitos (parmak şıklatma), masaya vurma ve zapateado ile tutulur. Sanatçılar onu öylesine içselleştirmiştir ki hiç şaşırmadan onunla oynayabilirler.

Los tablaos son locales donde se ofrecen espectáculos de flamenco cada noche; su nombre viene de «tablado», el pequeño escenario de madera. Se extendieron en los años cincuenta y sesenta, con la llegada del turismo, y hoy son la forma más habitual de ver flamenco profesional en Madrid, Sevilla o Barcelona. En Madrid, el Corral de la Morería abrió en 1956 y sigue funcionando.

Tablaolar her akşam flamenko gösterilerinin yapıldığı mekânlardır; adı küçük ahşap sahne anlamına gelen tablado'dan gelir. 1950'ler ve 1960'larda turizmin gelişiyle yayıldılar ve bugün Madrid, Sevilla ya da Barselona'da profesyonel flamenko izlemenin en yaygın yoludur. Madrid'deki Corral de la Morería 1956'da açıldı ve hâlâ faaliyette.

Muchos aficionados, sin embargo, prefieren las peñas flamencas, asociaciones que organizan recitales en locales pequeños, o las juergas, reuniones informales entre amigos y familia. En el tablao el espectáculo está pensado para un público que paga y que a menudo viene de fuera; en la peña o en la juerga todo es más espontáneo y la gente participa con palmas y jaleos. Las dos cosas tienen su sitio: el tablao ofrece artistas de primera fila a cualquier visitante, y la peña permite ver el flamenco de cerca, entre quienes lo viven a diario.

Yine de pek çok meraklı, küçük salonlarda dinletiler düzenleyen dernekler olan peñas flamencas'ı ya da arkadaşlar ve aile arasındaki gayriresmî buluşmalar olan juergaları tercih eder. Tablaoda gösteri, çoğu zaman dışarıdan gelen ve bilet parası ödeyen seyirciler için hazırlanır; peñada ya da juergada ise her şey daha kendiliğindendir ve insanlar el çırparak, coşkulu nidalarla katılır. İkisinin de yeri ayrıdır: Tablao her ziyaretçiye birinci sınıf sanatçılar sunar, peña ise flamenkoyu onu her gün yaşayanların arasında yakından görme imkânı verir.

Para muchos andaluces y gitanos, el flamenco no es solo un arte, sino parte de lo que son. Hay sagas familiares que lo transmiten desde hace generaciones, como los Habichuela en Granada o los Farruco en Sevilla, en las que los niños aprenden a cantar, tocar y bailar en casa.

Pek çok Endülüslü ve Çingene için flamenko yalnızca bir sanat değil, kim olduklarının bir parçasıdır. Granada'daki Habichuela ya da Sevilla'daki Farruco aileleri gibi kuşaklardır onu aktaran aile hanedanları vardır; bu ailelerde çocuklar şarkı söylemeyi, çalmayı ve dans etmeyi evde öğrenir.

El flamenco es también una seña de pertenencia. El Estatuto de Autonomía de Andalucía de 2007 lo menciona expresamente como parte del patrimonio andaluz, y en muchas familias saber estar en una juerga, llevar el compás con las palmas o reconocer un cante es algo que se aprende desde pequeño. Por eso algunas fusiones despiertan rechazo: no se ven solo como un cambio de estilo, sino como algo que afecta a la propia identidad. La discusión entre puristas e innovadores es casi tan antigua como el propio flamenco.

Flamenko aynı zamanda bir aidiyet işaretidir. Endülüs'ün 2007 tarihli Özerklik Statüsü onu açıkça Endülüs mirasının bir parçası olarak anar ve pek çok ailede bir juergada nasıl davranılacağı, compás'ın el çırparak nasıl tutulacağı ya da bir şarkı türünün nasıl tanınacağı küçük yaşta öğrenilir. Bu yüzden bazı füzyonlar tepkiyle karşılanır: Yalnızca bir üslup değişikliği değil, kimliğin kendisine dokunan bir şey olarak görülürler. Gelenekçilerle yenilikçiler arasındaki tartışma neredeyse flamenkonun kendisi kadar eskidir.

El flamenco nació de la pobreza y la marginación, pero no se limita a lamentarse: convierte la pena en música y la muestra con orgullo. Por eso un buen cante por seguiriyas puede dejar en silencio una sala entera, y una bulería al final de la noche puede ponerla a dar palmas.

Flamenko yoksulluk ve dışlanmışlıktan doğdu ama yakınmakla yetinmez: Kederi müziğe dönüştürür ve onu gururla sergiler. Bu yüzden iyi bir seguiriya koca bir salonu susturabilir, gecenin sonundaki bir bulería ise aynı salonu el çırpmaya başlatabilir.

Hoy el flamenco se escucha en grandes festivales, como la Bienal de Flamenco de Sevilla, que se celebra desde 1980, o el Festival del Cante de las Minas de La Unión, en Murcia, que nació en 1961. Pero sigue vivo también en peñas de pueblo, en patios y en fiestas familiares. Para un estudiante de español es, además, una buena puerta al habla andaluza: en las letras se oye «cantaor» en lugar de «cantador» o «quejío» en lugar de «quejido», y una forma de pronunciar que no aparece en los libros de texto.

Bugün flamenko, 1980'den beri düzenlenen Sevilla Flamenko Bienali ya da 1961'de doğan, Murcia'daki La Unión kasabasının Cante de las Minas Festivali gibi büyük festivallerde dinlenebilir. Ama köy peñalarında, avlularda ve aile eğlencelerinde de yaşamaya devam ediyor. İspanyolca öğrenenler için ayrıca Endülüs ağzına iyi bir giriş kapısıdır: Şarkı sözlerinde cantador yerine cantaor, quejido yerine quejío duyulur ve ders kitaplarında yer almayan bir telaffuz biçimiyle karşılaşılır.