Las muchas Españas

Pocas cosas sorprenden tanto al viajero como lo distinta que es España de una región a otra. Entre Santiago de Compostela y Cádiz cambian el paisaje, la cocina, el acento y, a veces, hasta la lengua. España no es un país uniforme, sino un mosaico de culturas e identidades que comparten un mismo Estado.

Gezginleri İspanya'nın bir bölgesinden ötekine ne kadar değiştiği kadar şaşırtan pek az şey vardır. Santiago de Compostela ile Cádiz arasında manzara, mutfak, şive ve bazen dil bile değişir. İspanya tek tip bir ülke değil, aynı devleti paylaşan kültür ve kimliklerden oluşan bir mozaiktir.

Esas diferencias no son solo folclore para turistas. Tienen raíces históricas y lingüísticas profundas, han dado al país una enorme riqueza cultural y también han provocado fuertes tensiones políticas. Para muchos españoles, sentirse catalán, vasco o gallego es tan importante como sentirse español, o incluso más.

Bu farklılıklar yalnızca turistlere yönelik bir folklor değildir. Derin tarihsel ve dilsel kökleri vardır; ülkeye büyük bir kültürel zenginlik kazandırmış, ama aynı zamanda ciddi siyasi gerginliklere de yol açmıştır. Pek çok İspanyol için kendini Katalan, Bask ya da Galiçyalı hissetmek, İspanyol hissetmek kadar, hatta ondan da önemlidir.

La explicación está en la historia. En la Edad Media, la península ibérica estaba repartida entre varios reinos: Castilla, Aragón, Navarra y Portugal en el norte y el centro, y el reino musulmán de Granada en el sur. Cada uno tenía sus propias leyes, sus costumbres y, a menudo, su propia lengua. La unificación fue lenta y nunca llegó a ser completa: Portugal acabó siendo un país independiente.

Bunun açıklaması tarihte yatıyor. Orta Çağ'da İber Yarımadası birkaç krallık arasında bölünmüştü: kuzeyde ve ortada Kastilya, Aragon, Navarra ve Portekiz, güneyde ise Müslüman Gırnata Krallığı. Her birinin kendi yasaları, kendi gelenekleri ve çoğu zaman kendi dili vardı. Birleşme yavaş ilerledi ve hiçbir zaman tamamlanmadı: Portekiz sonunda bağımsız bir ülke oldu.

En 1469 se casaron Isabel de Castilla y Fernando de Aragón, los Reyes Católicos, y diez años después sus dos coronas quedaron unidas. Pero no crearon un Estado centralizado: cada territorio conservó sus instituciones y sus leyes propias, los fueros. Además, las montañas dificultaban la comunicación entre regiones, y cada zona fue desarrollando su propio carácter. Hubo intentos serios de centralizar el país, sobre todo con los Borbones en el siglo XVIII y durante la dictadura de Franco, pero ninguno logró borrar las identidades regionales.

1469'da Katolik Hükümdarlar olarak bilinen Kastilyalı İsabel ile Aragonlu Fernando evlendi ve on yıl sonra iki taç birleşti. Ancak merkezi bir devlet kurmadılar: her bölge kendi kurumlarını ve fueros denen kendi yasalarını korudu. Üstelik dağlar bölgeler arasındaki ulaşımı zorlaştırıyordu ve her yöre kendine özgü bir karakter geliştirdi. Ülkeyi merkezileştirmek için ciddi girişimler oldu, özellikle 18. yüzyılda Burbonlar döneminde ve Franco diktatörlüğü sırasında, ama hiçbiri bölgesel kimlikleri silemedi.

Pocas regiones tienen una identidad tan fuerte como Cataluña. Está en el noreste, su capital es Barcelona y tiene lengua propia, el catalán, además de tradiciones muy suyas, como los castells, las torres humanas. Su autogobierno viene de lejos: en 1359 nació la Generalitat, que todavía hoy da nombre a su gobierno.

Pek az bölgenin kimliği Katalonya'nınki kadar güçlüdür. Kuzeydoğuda yer alır, başkenti Barselona'dır; kendi dili olan Katalancanın yanı sıra insan kuleleri anlamına gelen castells gibi kendine has gelenekleri vardır. Özyönetim geleneği çok eskilere dayanır: 1359'da Generalitat kuruldu ve Katalan hükümeti bugün hâlâ bu adı taşıyor.

El catalán es una lengua romance distinta del castellano. Lo hablan unos diez millones de personas en Cataluña, la Comunidad Valenciana, las Baleares y Andorra, donde es la única lengua oficial. Durante el franquismo quedó apartado de la vida pública, y defenderlo se convirtió en una forma de resistencia. Hoy Cataluña es una de las regiones más ricas de España y también el centro del debate sobre la independencia. Durante años, las encuestas han mostrado a los catalanes divididos casi a partes iguales entre quienes quieren separarse y quienes prefieren seguir en España con más autonomía. La tensión llegó a su punto más alto el 1 de octubre de 2017, con un referéndum de independencia que el Tribunal Constitucional había prohibido.

Katalanca, Kastilyacadan farklı bir Roman dilidir. Katalonya, Valensiya Bölgesi, Balear Adaları ve tek resmî dil olduğu Andorra'da yaklaşık on milyon kişi tarafından konuşulur. Franco döneminde kamusal hayattan dışlandı ve onu savunmak bir direniş biçimine dönüştü. Bugün Katalonya İspanya'nın en zengin bölgelerinden biri ve aynı zamanda bağımsızlık tartışmasının merkezidir. Yıllardır anketler Katalanların, ayrılmak isteyenlerle daha fazla özerklikle İspanya'da kalmayı tercih edenler arasında neredeyse eşit biçimde bölündüğünü gösteriyor. Gerginlik 1 Ekim 2017'de, Anayasa Mahkemesi'nin yasakladığı bağımsızlık referandumuyla doruğa ulaştı.

El País Vasco, Euskadi en euskera, tiene una de las identidades más antiguas y singulares de Europa. Lo más llamativo es su lengua: el euskera no está emparentado con ninguna otra lengua conocida. Es anterior a la llegada de las lenguas indoeuropeas y ha sobrevivido miles de años en estos valles de montaña.

Baskça adıyla Euskadi olan Bask Ülkesi, Avrupa'nın en eski ve en özgün kimliklerinden birine sahiptir. En dikkat çekici yanı dilidir: Baskça, yani Euskara, bilinen hiçbir dille akraba değildir. Hint-Avrupa dillerinin gelişinden daha eskidir ve bu dağ vadilerinde binlerce yıl yaşamını sürdürmüştür.

La identidad vasca se apoya en la lengua, en tradiciones muy antiguas, como el deporte rural de levantar piedras o cortar troncos, y en la conciencia de ser un pueblo distinto. Durante décadas, la banda terrorista ETA usó la violencia para conseguir la independencia: mató a más de 800 personas, anunció el fin de sus atentados en 2011 y se disolvió en 2018. Hoy el País Vasco tiene un nivel de autogobierno muy alto, con su propia Hacienda y su propia policía, la Ertzaintza. El independentismo existe, pero es menos fuerte que en Cataluña, y muchos vascos se sienten cómodos con este modelo dentro de España.

Bask kimliği dile, taş kaldırma ya da kütük kesme gibi kırsal sporlar türünden çok eski geleneklere ve ayrı bir halk olma bilincine dayanır. Terör örgütü ETA onlarca yıl boyunca bağımsızlık için şiddete başvurdu: 800'den fazla kişiyi öldürdü, 2011'de saldırılarına son verdiğini açıkladı ve 2018'de kendini feshetti. Bugün Bask Ülkesi kendi vergi idaresi ve Ertzaintza adlı kendi polis teşkilatıyla çok geniş bir özerkliğe sahiptir. Bağımsızlık yanlıları var, ama Katalonya'dakinden daha zayıflar ve birçok Bask, İspanya içindeki bu modelden memnun.

Galicia, en el noroeste, rompe con la imagen típica de España. Con su lluvia, sus prados verdes y su costa atlántica llena de rías, recuerda más a Irlanda o a Escocia que a Andalucía. Por eso se la llama a menudo «la Galicia celta», y la gaita es su instrumento más popular. Sin embargo, esa imagen celta se construyó sobre todo en el siglo XIX, y los historiadores todavía discuten cuánto tenían de celtas sus antiguos pobladores.

Kuzeybatıdaki Galiçya, alışılmış İspanya imajına hiç uymaz. Yağmuru, yeşil çayırları ve haliçlerle dolu Atlantik kıyısıyla Endülüs'ten çok İrlanda'yı ya da İskoçya'yı andırır. Bu yüzden sık sık "Kelt Galiçya"dan söz edilir ve gayda buranın en sevilen çalgısıdır. Ne var ki bu Kelt imajı büyük ölçüde 19. yüzyılda oluşturuldu ve tarihçiler, bölgenin eski sakinlerinin gerçekte ne kadar Kelt olduğunu hâlâ tartışıyor.

El gallego es una lengua romance muy cercana al portugués: en la Edad Media eran prácticamente la misma lengua. Los gallegos están muy orgullosos de su cultura, de su cocina, sobre todo del marisco y del pulpo, y de sus costumbres, pero el independentismo es muy minoritario. Durante generaciones, cientos de miles de gallegos emigraron a América, tantos que en Argentina todavía se llama «gallegos» a todos los españoles. En Santiago de Compostela termina el Camino de Santiago, una de las grandes rutas de peregrinación del cristianismo.

Galiçyaca, Portekizceye çok yakın bir Roman dilidir: Orta Çağ'da ikisi neredeyse aynı dildi. Galiçyalılar kültürleriyle, mutfaklarıyla, özellikle deniz ürünleri ve ahtapotla, ve gelenekleriyle çok gurur duyarlar, ama bağımsızlık hareketi çok küçüktür. Kuşaklar boyunca yüz binlerce Galiçyalı Amerika'ya göç etti; öyle çoktular ki Arjantin'de bugün hâlâ bütün İspanyollara "gallegos" denir. Hristiyanlığın en büyük hac yollarından biri olan Santiago Yolu, Santiago de Compostela'da sona erer.

Andalucía, en el sur, es la región que mejor encaja en la imagen de España que tienen muchos extranjeros: flamenco, toros, sol, playas y palacios de estilo árabe. Pero quedarse en ese tópico sería injusto con una región tan rica y variada.

Güneydeki Endülüs, birçok yabancının kafasındaki İspanya imajına en çok uyan bölgedir: flamenko, boğa güreşleri, güneş, plajlar ve Arap üslubunda saraylar. Ama bu klişede takılıp kalmak, böylesine zengin ve çeşitli bir bölgeye haksızlık olur.

Su identidad está marcada por casi ocho siglos de Al Ándalus, desde la llegada de los musulmanes en 711 hasta la conquista de Granada en 1492. Esa herencia se ve en la Alhambra de Granada y en la Mezquita de Córdoba, y se oye en el castellano, que tomó del árabe miles de palabras, como aceite, azúcar o almohada. El flamenco, Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad desde 2010, nació entre gitanos y andaluces, aunque a menudo se le atribuyen también raíces árabes y judías. Andalucía no tiene lengua propia, pero su acento se reconoce en cuanto alguien abre la boca. El independentismo andaluz es prácticamente inexistente.

Kimliğini, Müslümanların 711'de gelişinden 1492'de Gırnata'nın fethine kadar süren yaklaşık sekiz yüzyıllık Endülüs dönemi belirlemiştir. Bu miras Gırnata'daki Elhamra'da ve Kurtuba Camii'nde görülür, İspanyolcada da duyulur: İspanyolca Arapçadan aceite (yağ), azúcar (şeker) ya da almohada (yastık) gibi binlerce kelime almıştır. 2010'dan beri UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras listesinde yer alan flamenko, Gitanos denen Çingeneler ve Endülüslüler arasında doğdu, ama ona sık sık Arap ve Yahudi kökleri de atfedilir. Endülüs'ün kendine ait bir dili yoktur, ama şivesi biri ağzını açar açmaz tanınır. Endülüs'te bağımsızlık hareketi neredeyse hiç yoktur.

Las cuatro regiones anteriores no son las únicas con una identidad marcada. En la Comunidad Valenciana se habla valenciano, que los lingüistas consideran una variedad del catalán, y de allí son la paella y las Fallas. Asturias, en el norte, presume de que allí empezó la Reconquista: según la tradición, en Covadonga, hacia el año 722. Es tierra de gaitas, de sidra y de fabada.

Bu dört bölge, güçlü bir kimliği olan tek bölgeler değil. Valensiya Bölgesi'nde, dilbilimcilerin Katalancanın bir çeşidi saydığı Valensiyaca konuşulur; paella ve Fallas da buradan çıkmıştır. Kuzeydeki Asturias, Reconquista'nın burada başladığıyla övünür: rivayete göre 722 yılı civarında, Covadonga'da. Burası gaydaların, elma şarabının ve bir tür kuru fasulye yahnisi olan fabadanın diyarıdır.

Navarra fue un reino independiente hasta 1512 y hoy es famosa en todo el mundo por los Sanfermines de Pamplona. Las Canarias, un archipiélago frente a la costa de África, tienen un acento parecido al del Caribe y lazos muy estrechos con Cuba y Venezuela, adonde emigraron muchos canarios. Aragón, con capital en Zaragoza, fue en la Edad Media el centro de una corona que dominó buena parte del Mediterráneo, y sus habitantes conservan un fuerte orgullo regional.

Navarra 1512'ye kadar bağımsız bir krallıktı ve bugün Pamplona'daki San Fermín şenlikleriyle dünyaca ünlüdür. Afrika kıyısı açıklarında bir takımada olan Kanarya Adaları'nın Karayipler'inkine benzeyen bir şivesi ve pek çok Kanaryalının göç ettiği Küba ve Venezuela ile çok yakın bağları vardır. Başkenti Zaragoza olan Aragon, Orta Çağ'da Akdeniz'in büyük bölümüne hükmeden bir tacın merkeziydi ve halkı güçlü bir bölgesel gururu korumaktadır.

El castellano, o español, es la lengua oficial de todo el Estado y lo hablan prácticamente todos los españoles. Pero no es la única: los estatutos de autonomía reconocen como cooficiales el catalán (llamado valenciano en la Comunidad Valenciana), el euskera, el gallego y el aranés, una variedad del occitano que se habla en el Valle de Arán, en el Pirineo catalán.

Kastilyaca, yani İspanyolca, tüm devletin resmî dilidir ve neredeyse bütün İspanyollar tarafından konuşulur. Ama tek dil o değildir: özerklik statüleri Katalancayı (Valensiya Bölgesi'nde Valensiyaca denir), Baskçayı, Galiçyacayı ve Katalan Pireneleri'ndeki Aran Vadisi'nde konuşulan bir Oksitanca çeşidi olan Arancayı da resmî dil olarak tanır.

Más o menos el 40 % de los españoles vive en una comunidad con dos lenguas oficiales. Allí los documentos públicos se publican en ambas y la escuela enseña las dos; en Cataluña, el catalán es la lengua principal de las clases. Es un asunto políticamente delicado. Para unos, estas lenguas son un patrimonio que hay que proteger; para otros, su promoción separa a los españoles. Durante el franquismo fueron perseguidas y expulsadas de la vida pública, y precisamente por eso se convirtieron en símbolos de identidad y de resistencia.

İspanyolların yaklaşık yüzde 40'ı iki resmî dili olan bir bölgede yaşar. Buralarda resmî belgeler iki dilde yayımlanır ve okullarda iki dil de öğretilir; Katalonya'da ana eğitim dili Katalancadır. Bu, siyasi açıdan hassas bir konudur. Kimilerine göre bu diller korunması gereken bir mirastır; kimilerine göre ise bunların teşvik edilmesi İspanyolları bölüyor. Franco döneminde baskı gördüler ve kamusal hayattan dışlandılar; tam da bu yüzden kimliğin ve direnişin simgeleri hâline geldiler.

Para dar cabida a esta diversidad, la Constitución de 1978 permitió que las regiones se organizaran como comunidades autónomas. Entre 1979 y 1983 nacieron las 17 que existen hoy, y en 1995 Ceuta y Melilla se convirtieron en ciudades autónomas. Cada comunidad tiene su gobierno, su parlamento y competencias en asuntos como la educación, la sanidad o la cultura.

Bu çeşitliliğe yer açmak için 1978 Anayasası bölgelerin özerk topluluklar olarak örgütlenmesine imkân tanıdı. Bugün var olan 17 özerk topluluk 1979 ile 1983 arasında kuruldu, 1995'te de Ceuta ve Melilla özerk şehir oldu. Her topluluğun kendi hükümeti, kendi parlamentosu ve eğitim, sağlık ya da kültür gibi alanlarda yetkileri vardır.

Sin embargo, no todas tienen el mismo grado de autonomía. El País Vasco y Navarra recaudan sus propios impuestos, y solo unas pocas, como el País Vasco, Cataluña y Navarra, tienen una policía propia con amplias funciones. A Cataluña, el País Vasco y Galicia, que ya habían votado un estatuto de autonomía durante la Segunda República, se las suele llamar «nacionalidades históricas». El sistema ha permitido conservar la diversidad sin romper la unidad del Estado, aunque no ha resuelto las tensiones territoriales, sobre todo con Cataluña.

Yine de hepsinin özerklik düzeyi aynı değildir. Bask Ülkesi ve Navarra vergilerini kendileri toplar; geniş yetkili kendi polis teşkilatına sahip olanlar ise Bask Ülkesi, Katalonya ve Navarra gibi yalnızca birkaç bölgedir. İkinci Cumhuriyet döneminde özerklik statüsünü oylamış olan Katalonya, Bask Ülkesi ve Galiçya'ya sık sık "tarihî milliyetler" denir. Sistem, devletin birliğini bozmadan çeşitliliği korumayı başardı, ama özellikle Katalonya ile olan toprak meselesindeki gerginlikleri çözemedi.

Como en cualquier país con regiones muy distintas, en España circulan tópicos sobre la gente de cada sitio. Son exageraciones, y los propios españoles suelen usarlas en broma, en chistes y en conversaciones de bar.

Bölgeleri birbirinden çok farklı olan her ülkede olduğu gibi, İspanya'da da her yörenin insanları hakkında klişeler dolaşır. Bunlar abartılardır ve İspanyolların kendileri onları genellikle şakayla, fıkralarda ve bar sohbetlerinde kullanır.

Según estos tópicos, los catalanes son trabajadores y tacaños, los andaluces graciosos y juerguistas, y los vascos serios, fuertes y grandes comedores. De los gallegos se dice que, si te encuentras a uno en una escalera, nunca sabes si sube o baja. Los madrileños tienen fama de chulos, y los valencianos, de ruidosos, por su pasión por la pólvora y los petardos. Muchos de estos tópicos hacen gracia, pero también pueden alimentar prejuicios, y dentro de cada región la gente es tan variada como de una región a otra.

Bu klişelere göre Katalanlar çalışkan ve cimri, Endülüslüler esprili ve eğlence düşkünü, Basklar ise ciddi, güçlü ve iştahlıdır. Galiçyalılar için, merdivende birine rastlarsanız çıkıyor mu iniyor mu asla bilemezsiniz, denir. Madridliler kendini beğenmiş, Valensiyalılar ise barut ve havai fişek tutkuları yüzünden gürültücü diye bilinir. Bu klişelerin çoğu güldürür, ama önyargıları da besleyebilir; üstelik her bölgenin içindeki insanlar da bölgeler arasındaki kadar farklıdır.

Donde más se nota la identidad de cada región es en sus fiestas. Muchas solo se celebran en un lugar y recuerdan episodios de su historia o costumbres que se han mantenido durante siglos.

Her bölgenin kimliği en çok şenliklerinde kendini gösterir. Bunların çoğu yalnızca tek bir yerde kutlanır ve o yerin tarihindeki olayları ya da yüzyıllardır süren gelenekleri hatırlatır.

El 11 de septiembre, Cataluña celebra la Diada, su fiesta nacional, que recuerda la caída de Barcelona en 1714, durante la Guerra de Sucesión, y suele haber grandes manifestaciones. La Semana Santa de Sevilla, con sus pasos y sus saetas, se vive de una forma muy distinta a la de Castilla, más sobria y silenciosa. En las Fallas de Valencia, la noche del 19 de marzo se queman enormes figuras de cartón y madera. En los Sanfermines, del 6 al 14 de julio, los encierros llenan de visitantes las calles de Pamplona. Y cada 17 de mayo Galicia celebra el Día de las Letras Gallegas, dedicado a su lengua y a sus escritores.

Katalonya 11 Eylül'de, İspanya Veraset Savaşı sırasında Barselona'nın 1714'te düşüşünü anan ulusal günü Diada'yı kutlar; genellikle büyük gösteriler yapılır. Sevilla'daki Kutsal Hafta, taşınan heykelleri ve saeta ilahileriyle, daha sade ve sessiz geçen Kastilya'dakinden çok farklı yaşanır. Valensiya'daki Fallas şenliklerinde 19 Mart gecesi karton ve tahtadan dev figürler yakılır. 6-14 Temmuz arasındaki San Fermín şenliklerinde boğa koşuları Pamplona sokaklarını ziyaretçilerle doldurur. Galiçya da her yıl 17 Mayıs'ta diline ve yazarlarına adanmış Galiçya Edebiyatı Günü'nü kutlar.

La relación entre la identidad regional y la española es compleja y, a veces, conflictiva. Muchos españoles tienen una identidad doble y se sienten a la vez catalanes y españoles, vascos y españoles o andaluces y españoles. Otros, en cambio, sienten que tienen que elegir.

Bölgesel kimlik ile İspanyol kimliği arasındaki ilişki karmaşık ve zaman zaman çatışmalıdır. Birçok İspanyol'un çifte kimliği vardır ve kendini aynı anda hem Katalan hem İspanyol, hem Bask hem İspanyol ya da hem Endülüslü hem İspanyol hisseder. Bazıları ise seçim yapmak zorunda olduklarını düşünür.

Las encuestas muestran que en Cataluña y el País Vasco una parte importante de la población se siente solo catalana o solo vasca. En la mayor parte de España, en cambio, la gente se siente española sin problemas y, además, orgullosa de su tierra. Los partidos nacionalistas subrayan las diferencias y piden más autogobierno o la independencia, mientras que los grandes partidos de ámbito estatal insisten en lo que une a todos los españoles. Ese equilibrio marca buena parte de la política española actual.

Anketler, Katalonya ve Bask Ülkesi'nde nüfusun önemli bir bölümünün kendini yalnızca Katalan ya da yalnızca Bask hissettiğini gösteriyor. İspanya'nın büyük bölümünde ise insanlar kendilerini rahatlıkla İspanyol hisseder ve bunun yanında memleketleriyle de gurur duyar. Milliyetçi partiler farklılıkların altını çizer, daha fazla özerklik ya da bağımsızlık ister; ülke çapındaki büyük partiler ise bütün İspanyolları birleştiren şeyler üzerinde durur. Bu denge, bugünkü İspanyol siyasetinin büyük bölümünü belirliyor.

La diversidad regional es a la vez una de las grandes riquezas de España y uno de sus mayores retos. La convivencia de varias lenguas, culturas y tradiciones en un mismo Estado da lugar a una sociedad viva y compleja, pero también a tensiones políticas que hay que gestionar día a día.

Bölgesel çeşitlilik hem İspanya'nın en büyük zenginliklerinden biri hem de en büyük sınavlarından biridir. Birden fazla dilin, kültürün ve geleneğin aynı devlet içinde bir arada yaşaması canlı ve karmaşık bir toplum yaratır, ama her gün yönetilmesi gereken siyasi gerginliklere de yol açar.

Por eso se habla a menudo de «las Españas», en plural: territorios distintos que conviven, discuten y negocian su relación. Quien aprende español lo nota enseguida en las noticias, en la política y en la conversación diaria. Basta con viajar de Bilbao a Sevilla para oír otro acento, probar otra cocina y encontrar otra manera de vivir el mismo país.

Bu yüzden sık sık çoğul olarak "İspanyalar"dan söz edilir: bir arada yaşayan, tartışan ve ilişkilerini pazarlıkla belirleyen farklı topraklar. İspanyolca öğrenen biri bunu hemen fark eder: haberlerde, siyasette ve gündelik sohbetlerde. Bilbao'dan Sevilla'ya bir yolculuk, başka bir şive duymaya, başka bir mutfağı tatmaya ve aynı ülkede başka bir yaşam biçimi keşfetmeye yeter.