Las muchas Españas

Pocas cosas sorprenden tanto al viajero como lo distinta que es España de una región a otra. Entre Santiago de Compostela y Cádiz cambian el paisaje, la cocina, el acento y, a veces, hasta la lengua. España no es un país uniforme, sino un mosaico de culturas e identidades que comparten un mismo Estado.

Weinig dingen verrassen reizigers zo als de verschillen tussen de Spaanse regio's. Tussen Santiago de Compostela en Cádiz veranderen het landschap, de keuken, het accent en soms zelfs de taal. Spanje is geen eenvormig land, maar een mozaïek van culturen en identiteiten die één staat delen.

Esas diferencias no son solo folclore para turistas. Tienen raíces históricas y lingüísticas profundas, han dado al país una enorme riqueza cultural y también han provocado fuertes tensiones políticas. Para muchos españoles, sentirse catalán, vasco o gallego es tan importante como sentirse español, o incluso más.

Die verschillen zijn niet alleen folklore voor toeristen. Ze hebben diepe historische en taalkundige wortels, ze hebben het land een enorme culturele rijkdom opgeleverd en ze hebben ook tot hevige politieke spanningen geleid. Voor veel Spanjaarden is zich Catalaan, Bask of Galiciër voelen net zo belangrijk als zich Spanjaard voelen, of zelfs belangrijker.

La explicación está en la historia. En la Edad Media, la península ibérica estaba repartida entre varios reinos: Castilla, Aragón, Navarra y Portugal en el norte y el centro, y el reino musulmán de Granada en el sur. Cada uno tenía sus propias leyes, sus costumbres y, a menudo, su propia lengua. La unificación fue lenta y nunca llegó a ser completa: Portugal acabó siendo un país independiente.

De verklaring ligt in de geschiedenis. In de middeleeuwen was het Iberisch Schiereiland verdeeld over verschillende koninkrijken: Castilië, Aragón, Navarra en Portugal in het noorden en het midden, en het islamitische koninkrijk Granada in het zuiden. Elk had zijn eigen wetten, zijn eigen gewoonten en vaak ook een eigen taal. De eenwording verliep langzaam en is nooit volledig geworden: Portugal werd uiteindelijk een onafhankelijk land.

En 1469 se casaron Isabel de Castilla y Fernando de Aragón, los Reyes Católicos, y diez años después sus dos coronas quedaron unidas. Pero no crearon un Estado centralizado: cada territorio conservó sus instituciones y sus leyes propias, los fueros. Además, las montañas dificultaban la comunicación entre regiones, y cada zona fue desarrollando su propio carácter. Hubo intentos serios de centralizar el país, sobre todo con los Borbones en el siglo XVIII y durante la dictadura de Franco, pero ninguno logró borrar las identidades regionales.

In 1469 trouwden Isabella van Castilië en Ferdinand van Aragón, de Katholieke Koningen, en tien jaar later waren hun twee kronen verenigd. Een centrale staat schiepen ze echter niet: elk gebied behield zijn eigen instellingen en wetten, de fueros. Bovendien maakten de bergen de verbindingen tussen de regio's moeilijk, waardoor elke streek een eigen karakter ontwikkelde. Er waren serieuze pogingen om het land te centraliseren, vooral onder de Bourbons in de achttiende eeuw en tijdens de dictatuur van Franco, maar geen enkele slaagde erin de regionale identiteiten uit te wissen.

Pocas regiones tienen una identidad tan fuerte como Cataluña. Está en el noreste, su capital es Barcelona y tiene lengua propia, el catalán, además de tradiciones muy suyas, como los castells, las torres humanas. Su autogobierno viene de lejos: en 1359 nació la Generalitat, que todavía hoy da nombre a su gobierno.

Weinig regio's hebben zo'n sterke identiteit als Catalonië. Het ligt in het noordoosten, de hoofdstad is Barcelona en het heeft een eigen taal, het Catalaans, en heel eigen tradities, zoals de castells, de menselijke torens. Het zelfbestuur gaat ver terug: in 1359 ontstond de Generalitat, waarnaar de Catalaanse regering nog altijd heet.

El catalán es una lengua romance distinta del castellano. Lo hablan unos diez millones de personas en Cataluña, la Comunidad Valenciana, las Baleares y Andorra, donde es la única lengua oficial. Durante el franquismo quedó apartado de la vida pública, y defenderlo se convirtió en una forma de resistencia. Hoy Cataluña es una de las regiones más ricas de España y también el centro del debate sobre la independencia. Durante años, las encuestas han mostrado a los catalanes divididos casi a partes iguales entre quienes quieren separarse y quienes prefieren seguir en España con más autonomía. La tensión llegó a su punto más alto el 1 de octubre de 2017, con un referéndum de independencia que el Tribunal Constitucional había prohibido.

Het Catalaans is een Romaanse taal die verschilt van het Castiliaans. Het wordt gesproken door zo'n tien miljoen mensen in Catalonië, de regio Valencia, op de Balearen en in Andorra, waar het de enige officiële taal is. Onder Franco werd het uit het openbare leven verdrongen, en het verdedigen ervan werd een vorm van verzet. Nu is Catalonië een van de rijkste regio's van Spanje en ook het middelpunt van het debat over onafhankelijkheid. Al jaren laten peilingen zien dat de Catalanen bijna gelijk verdeeld zijn tussen wie zich wil afscheiden en wie liever met meer autonomie bij Spanje blijft. De spanning bereikte een hoogtepunt op 1 oktober 2017, met een onafhankelijkheidsreferendum dat het Grondwettelijk Hof had verboden.

El País Vasco, Euskadi en euskera, tiene una de las identidades más antiguas y singulares de Europa. Lo más llamativo es su lengua: el euskera no está emparentado con ninguna otra lengua conocida. Es anterior a la llegada de las lenguas indoeuropeas y ha sobrevivido miles de años en estos valles de montaña.

Baskenland, in het Baskisch Euskadi, heeft een van de oudste en meest eigenzinnige identiteiten van Europa. Het opvallendst is de taal: het Baskisch, of Euskara, is aan geen enkele andere bekende taal verwant. Het is ouder dan de komst van de Indo-Europese talen en heeft duizenden jaren overleefd in deze bergdalen.

La identidad vasca se apoya en la lengua, en tradiciones muy antiguas, como el deporte rural de levantar piedras o cortar troncos, y en la conciencia de ser un pueblo distinto. Durante décadas, la banda terrorista ETA usó la violencia para conseguir la independencia: mató a más de 800 personas, anunció el fin de sus atentados en 2011 y se disolvió en 2018. Hoy el País Vasco tiene un nivel de autogobierno muy alto, con su propia Hacienda y su propia policía, la Ertzaintza. El independentismo existe, pero es menos fuerte que en Cataluña, y muchos vascos se sienten cómodos con este modelo dentro de España.

De Baskische identiteit steunt op de taal, op heel oude tradities, zoals de plattelandssporten stenen tillen en boomstammen hakken, en op het besef een apart volk te zijn. Tientallen jaren gebruikte de terroristische organisatie ETA geweld om de onafhankelijkheid af te dwingen: ze doodde meer dan 800 mensen, kondigde in 2011 het einde van haar aanslagen aan en hief zichzelf in 2018 op. Tegenwoordig heeft Baskenland een zeer grote mate van zelfbestuur, met een eigen belastingdienst en een eigen politie, de Ertzaintza. Er is een onafhankelijkheidsbeweging, maar die is zwakker dan in Catalonië, en veel Basken voelen zich prima bij dit model binnen Spanje.

Galicia, en el noroeste, rompe con la imagen típica de España. Con su lluvia, sus prados verdes y su costa atlántica llena de rías, recuerda más a Irlanda o a Escocia que a Andalucía. Por eso se la llama a menudo «la Galicia celta», y la gaita es su instrumento más popular. Sin embargo, esa imagen celta se construyó sobre todo en el siglo XIX, y los historiadores todavía discuten cuánto tenían de celtas sus antiguos pobladores.

Galicië, in het noordwesten, past niet in het gangbare beeld van Spanje. Met zijn regen, groene weiden en Atlantische kust vol ría's doet het eerder denken aan Ierland of Schotland dan aan Andalusië. Daarom spreekt men vaak van 'Keltisch Galicië', en de doedelzak is er het populairste instrument. Dat Keltische beeld is echter vooral in de negentiende eeuw ontstaan, en historici discussiëren nog altijd over hoe Keltisch de vroegere bewoners werkelijk waren.

El gallego es una lengua romance muy cercana al portugués: en la Edad Media eran prácticamente la misma lengua. Los gallegos están muy orgullosos de su cultura, de su cocina, sobre todo del marisco y del pulpo, y de sus costumbres, pero el independentismo es muy minoritario. Durante generaciones, cientos de miles de gallegos emigraron a América, tantos que en Argentina todavía se llama «gallegos» a todos los españoles. En Santiago de Compostela termina el Camino de Santiago, una de las grandes rutas de peregrinación del cristianismo.

Het Galicisch is een Romaanse taal die heel dicht bij het Portugees staat: in de middeleeuwen waren ze praktisch dezelfde taal. Galiciërs zijn erg trots op hun cultuur, hun keuken, vooral zeevruchten en octopus, en hun gewoonten, maar de onafhankelijkheidsbeweging is heel klein. Generaties lang emigreerden honderdduizenden Galiciërs naar Amerika, zoveel dat in Argentinië alle Spanjaarden nog steeds 'gallegos' worden genoemd. In Santiago de Compostela eindigt de Camino de Santiago, een van de grote pelgrimsroutes van het christendom.

Andalucía, en el sur, es la región que mejor encaja en la imagen de España que tienen muchos extranjeros: flamenco, toros, sol, playas y palacios de estilo árabe. Pero quedarse en ese tópico sería injusto con una región tan rica y variada.

Andalusië, in het zuiden, is de regio die het best past bij het beeld dat veel buitenlanders van Spanje hebben: flamenco, stierengevechten, zon, stranden en paleizen in Moorse stijl. Maar blijven steken in dat cliché zou een rijke en gevarieerde regio als deze tekortdoen.

Su identidad está marcada por casi ocho siglos de Al Ándalus, desde la llegada de los musulmanes en 711 hasta la conquista de Granada en 1492. Esa herencia se ve en la Alhambra de Granada y en la Mezquita de Córdoba, y se oye en el castellano, que tomó del árabe miles de palabras, como aceite, azúcar o almohada. El flamenco, Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad desde 2010, nació entre gitanos y andaluces, aunque a menudo se le atribuyen también raíces árabes y judías. Andalucía no tiene lengua propia, pero su acento se reconoce en cuanto alguien abre la boca. El independentismo andaluz es prácticamente inexistente.

De identiteit van de regio is gevormd door bijna acht eeuwen al-Andalus, van de komst van de moslims in 711 tot de verovering van Granada in 1492. Die erfenis zie je in het Alhambra in Granada en de Mezquita van Córdoba, en je hoort haar in het Spaans, dat duizenden woorden uit het Arabisch heeft overgenomen, zoals aceite (olie), azúcar (suiker) en almohada (kussen). De flamenco, sinds 2010 immaterieel cultureel erfgoed van de UNESCO, ontstond onder gitanos en Andalusiërs, al worden er vaak ook Arabische en Joodse wortels aan toegeschreven. Andalusië heeft geen eigen taal, maar het accent herken je zodra iemand zijn mond opendoet. Een Andalusische onafhankelijkheidsbeweging bestaat vrijwel niet.

Las cuatro regiones anteriores no son las únicas con una identidad marcada. En la Comunidad Valenciana se habla valenciano, que los lingüistas consideran una variedad del catalán, y de allí son la paella y las Fallas. Asturias, en el norte, presume de que allí empezó la Reconquista: según la tradición, en Covadonga, hacia el año 722. Es tierra de gaitas, de sidra y de fabada.

De vier genoemde regio's zijn niet de enige met een uitgesproken identiteit. In de regio Valencia spreekt men Valenciaans, dat taalkundigen als een variant van het Catalaans beschouwen, en daar komen de paella en de Fallas vandaan. Asturië, in het noorden, is er trots op dat daar de Reconquista begon: volgens de overlevering bij Covadonga, rond het jaar 722. Het is een land van doedelzakken, cider en fabada, een bonenstoofpot.

Navarra fue un reino independiente hasta 1512 y hoy es famosa en todo el mundo por los Sanfermines de Pamplona. Las Canarias, un archipiélago frente a la costa de África, tienen un acento parecido al del Caribe y lazos muy estrechos con Cuba y Venezuela, adonde emigraron muchos canarios. Aragón, con capital en Zaragoza, fue en la Edad Media el centro de una corona que dominó buena parte del Mediterráneo, y sus habitantes conservan un fuerte orgullo regional.

Navarra was tot 1512 een onafhankelijk koninkrijk en is nu wereldberoemd om het San Fermín-feest in Pamplona. De Canarische Eilanden, een archipel voor de kust van Afrika, hebben een accent dat lijkt op dat van het Caribisch gebied en heel nauwe banden met Cuba en Venezuela, waar veel Canariërs naartoe emigreerden. Aragón, met als hoofdstad Zaragoza, was in de middeleeuwen het centrum van een kroon die een groot deel van de Middellandse Zee beheerste, en de inwoners hebben een sterke regionale trots behouden.

El castellano, o español, es la lengua oficial de todo el Estado y lo hablan prácticamente todos los españoles. Pero no es la única: los estatutos de autonomía reconocen como cooficiales el catalán (llamado valenciano en la Comunidad Valenciana), el euskera, el gallego y el aranés, una variedad del occitano que se habla en el Valle de Arán, en el Pirineo catalán.

Het Castiliaans, of Spaans, is de officiële taal van de hele staat en wordt door vrijwel alle Spanjaarden gesproken. Maar het is niet de enige: de autonomiestatuten erkennen ook het Catalaans (in de regio Valencia Valenciaans genoemd), het Baskisch, het Galicisch en het Aranees als officiële talen. Het Aranees is een variant van het Occitaans die in het Val d'Aran in de Catalaanse Pyreneeën wordt gesproken.

Más o menos el 40 % de los españoles vive en una comunidad con dos lenguas oficiales. Allí los documentos públicos se publican en ambas y la escuela enseña las dos; en Cataluña, el catalán es la lengua principal de las clases. Es un asunto políticamente delicado. Para unos, estas lenguas son un patrimonio que hay que proteger; para otros, su promoción separa a los españoles. Durante el franquismo fueron perseguidas y expulsadas de la vida pública, y precisamente por eso se convirtieron en símbolos de identidad y de resistencia.

Ongeveer 40 procent van de Spanjaarden woont in een regio met twee officiële talen. Daar verschijnen officiële documenten in beide talen en leert de school beide; in Catalonië is het Catalaans de belangrijkste onderwijstaal. Het is een politiek gevoelig onderwerp. Voor de een zijn deze talen een erfgoed dat beschermd moet worden; voor de ander verdeelt de bevordering ervan de Spanjaarden. Onder Franco werden ze vervolgd en uit het openbare leven verbannen, en juist daardoor werden ze symbolen van identiteit en verzet.

Para dar cabida a esta diversidad, la Constitución de 1978 permitió que las regiones se organizaran como comunidades autónomas. Entre 1979 y 1983 nacieron las 17 que existen hoy, y en 1995 Ceuta y Melilla se convirtieron en ciudades autónomas. Cada comunidad tiene su gobierno, su parlamento y competencias en asuntos como la educación, la sanidad o la cultura.

Om ruimte te geven aan deze verscheidenheid stond de grondwet van 1978 de regio's toe zich als autonome gemeenschappen te organiseren. Tussen 1979 en 1983 ontstonden de 17 die er nu zijn, en in 1995 werden Ceuta en Melilla autonome steden. Elke gemeenschap heeft een eigen regering, een eigen parlement en bevoegdheden op terreinen als onderwijs, gezondheidszorg en cultuur.

Sin embargo, no todas tienen el mismo grado de autonomía. El País Vasco y Navarra recaudan sus propios impuestos, y solo unas pocas, como el País Vasco, Cataluña y Navarra, tienen una policía propia con amplias funciones. A Cataluña, el País Vasco y Galicia, que ya habían votado un estatuto de autonomía durante la Segunda República, se las suele llamar «nacionalidades históricas». El sistema ha permitido conservar la diversidad sin romper la unidad del Estado, aunque no ha resuelto las tensiones territoriales, sobre todo con Cataluña.

Toch hebben ze niet allemaal evenveel autonomie. Baskenland en Navarra innen hun eigen belastingen, en maar een paar, zoals Baskenland, Catalonië en Navarra, hebben een eigen politie met ruime bevoegdheden. Catalonië, Baskenland en Galicië, die al tijdens de Tweede Republiek over een autonomiestatuut hadden gestemd, worden vaak 'historische nationaliteiten' genoemd. Het systeem heeft de verscheidenheid behouden zonder de eenheid van de staat te breken, al heeft het de territoriale spanningen niet opgelost, vooral niet met Catalonië.

Como en cualquier país con regiones muy distintas, en España circulan tópicos sobre la gente de cada sitio. Son exageraciones, y los propios españoles suelen usarlas en broma, en chistes y en conversaciones de bar.

Zoals in elk land met sterk verschillende regio's doen ook in Spanje clichés de ronde over de mensen uit elke streek. Het zijn overdrijvingen, en Spanjaarden gebruiken ze zelf meestal als grap, in moppen en in gesprekken aan de bar.

Según estos tópicos, los catalanes son trabajadores y tacaños, los andaluces graciosos y juerguistas, y los vascos serios, fuertes y grandes comedores. De los gallegos se dice que, si te encuentras a uno en una escalera, nunca sabes si sube o baja. Los madrileños tienen fama de chulos, y los valencianos, de ruidosos, por su pasión por la pólvora y los petardos. Muchos de estos tópicos hacen gracia, pero también pueden alimentar prejuicios, y dentro de cada región la gente es tan variada como de una región a otra.

Volgens die clichés zijn Catalanen hardwerkend en gierig, Andalusiërs grappig en feestgrage types, en Basken serieus, sterk en flinke eters. Over Galiciërs wordt gezegd dat je, als je er een op de trap tegenkomt, nooit weet of hij naar boven of naar beneden gaat. Madrilenen staan bekend als opschepperig en Valencianen als luidruchtig, vanwege hun liefde voor buskruit en vuurwerk. Veel van die clichés zijn grappig, maar ze kunnen ook vooroordelen voeden, en binnen elke regio zijn de mensen even verschillend als tussen de regio's.

Donde más se nota la identidad de cada región es en sus fiestas. Muchas solo se celebran en un lugar y recuerdan episodios de su historia o costumbres que se han mantenido durante siglos.

Nergens is de identiteit van een regio zo goed te zien als in haar feesten. Veel ervan worden maar op één plek gevierd en herinneren aan gebeurtenissen uit de eigen geschiedenis of aan gewoonten die eeuwenlang bewaard zijn gebleven.

El 11 de septiembre, Cataluña celebra la Diada, su fiesta nacional, que recuerda la caída de Barcelona en 1714, durante la Guerra de Sucesión, y suele haber grandes manifestaciones. La Semana Santa de Sevilla, con sus pasos y sus saetas, se vive de una forma muy distinta a la de Castilla, más sobria y silenciosa. En las Fallas de Valencia, la noche del 19 de marzo se queman enormes figuras de cartón y madera. En los Sanfermines, del 6 al 14 de julio, los encierros llenan de visitantes las calles de Pamplona. Y cada 17 de mayo Galicia celebra el Día de las Letras Gallegas, dedicado a su lengua y a sus escritores.

Op 11 september viert Catalonië de Diada, zijn nationale feestdag, ter herinnering aan de val van Barcelona in 1714, tijdens de Spaanse Successieoorlog; er zijn dan meestal grote demonstraties. De Goede Week in Sevilla, met zijn processiebeelden en saeta's, wordt heel anders beleefd dan die in Castilië, die soberder en stiller is. Tijdens de Fallas in Valencia worden in de nacht van 19 maart enorme figuren van karton en hout verbrand. Tijdens San Fermín, van 6 tot 14 juli, lokken de stierenrennen drommen bezoekers naar de straten van Pamplona. En elk jaar op 17 mei viert Galicië de Dag van de Galicische Letteren, gewijd aan zijn taal en zijn schrijvers.

La relación entre la identidad regional y la española es compleja y, a veces, conflictiva. Muchos españoles tienen una identidad doble y se sienten a la vez catalanes y españoles, vascos y españoles o andaluces y españoles. Otros, en cambio, sienten que tienen que elegir.

De verhouding tussen regionale en Spaanse identiteit is ingewikkeld en soms beladen. Veel Spanjaarden hebben een dubbele identiteit en voelen zich tegelijk Catalaan en Spanjaard, Bask en Spanjaard of Andalusiër en Spanjaard. Anderen hebben juist het gevoel dat ze moeten kiezen.

Las encuestas muestran que en Cataluña y el País Vasco una parte importante de la población se siente solo catalana o solo vasca. En la mayor parte de España, en cambio, la gente se siente española sin problemas y, además, orgullosa de su tierra. Los partidos nacionalistas subrayan las diferencias y piden más autogobierno o la independencia, mientras que los grandes partidos de ámbito estatal insisten en lo que une a todos los españoles. Ese equilibrio marca buena parte de la política española actual.

Peilingen laten zien dat in Catalonië en Baskenland een flink deel van de bevolking zich alleen Catalaan of alleen Bask voelt. In het grootste deel van Spanje voelen mensen zich daarentegen zonder problemen Spanjaard en zijn ze daarnaast trots op hun eigen streek. Nationalistische partijen benadrukken de verschillen en eisen meer zelfbestuur of onafhankelijkheid, terwijl de grote landelijke partijen wijzen op wat alle Spanjaarden verbindt. Dat evenwicht bepaalt een groot deel van de Spaanse politiek van nu.

La diversidad regional es a la vez una de las grandes riquezas de España y uno de sus mayores retos. La convivencia de varias lenguas, culturas y tradiciones en un mismo Estado da lugar a una sociedad viva y compleja, pero también a tensiones políticas que hay que gestionar día a día.

De regionale verscheidenheid is tegelijk een van de grootste rijkdommen van Spanje en een van zijn grootste uitdagingen. Het samenleven van verschillende talen, culturen en tradities binnen één staat levert een levendige en complexe samenleving op, maar ook politieke spanningen die dag na dag in goede banen moeten worden geleid.

Por eso se habla a menudo de «las Españas», en plural: territorios distintos que conviven, discuten y negocian su relación. Quien aprende español lo nota enseguida en las noticias, en la política y en la conversación diaria. Basta con viajar de Bilbao a Sevilla para oír otro acento, probar otra cocina y encontrar otra manera de vivir el mismo país.

Daarom spreekt men vaak van 'de Spanjes', in het meervoud: verschillende gebieden die samenleven, ruziën en over hun verhouding onderhandelen. Wie Spaans leert, merkt dat meteen, in het nieuws, in de politiek en in alledaagse gesprekken. Een reis van Bilbao naar Sevilla is genoeg om een ander accent te horen, een andere keuken te proeven en een andere manier te ontdekken om in hetzelfde land te leven.