Guerra Civil

La Guerra Civil española enfrentó a los españoles entre julio de 1936 y abril de 1939. En menos de tres años murieron unas 500.000 personas, según las estimaciones más citadas: soldados caídos en el frente, víctimas de los bombardeos y miles de civiles asesinados lejos de las trincheras.

In de Spaanse Burgeroorlog vochten Spanjaarden van juli 1936 tot april 1939 tegen elkaar. In minder dan drie jaar kwamen volgens de meest geciteerde schattingen zo'n 500.000 mensen om: soldaten die aan het front sneuvelden, slachtoffers van bombardementen en duizenden burgers die ver van de loopgraven werden vermoord.

Fue también un conflicto internacional. Alemania e Italia ayudaron a un bando, la Unión Soviética al otro, y miles de voluntarios extranjeros vinieron a luchar a España. Muchas cosas de la España actual, desde sus debates políticos hasta las fosas comunes que todavía se excavan, solo se entienden a partir de esta guerra.

Het was ook een internationaal conflict. Duitsland en Italië hielpen de ene partij, de Sovjet-Unie de andere, en duizenden buitenlandse vrijwilligers kwamen in Spanje vechten. Veel van het huidige Spanje, van de politieke debatten tot de massagraven die nog steeds worden opgegraven, is alleen te begrijpen in het licht van deze oorlog.

A principios del siglo XX, España estaba dividida por varias fracturas a la vez. Unas pocas familias poseían enormes fincas, sobre todo en Andalucía y Extremadura, mientras cientos de miles de jornaleros solo encontraban trabajo unos meses al año. Además, chocaban el poder central y las regiones que pedían autogobierno, y los partidarios de modernizar el país con los defensores de la tradición.

Aan het begin van de twintigste eeuw liepen er meerdere breuklijnen tegelijk door Spanje. Een handvol families bezat enorme landgoederen, vooral in Andalusië en Extremadura, terwijl honderdduizenden dagloners maar een paar maanden per jaar werk vonden. Daarnaast botste de centrale regering met regio's die zelfbestuur eisten, en botsten wie het land wilde moderniseren met de verdedigers van de traditie.

La Iglesia católica tenía una enorme influencia y dirigía buena parte de los colegios. El ejército, con demasiados oficiales para su tamaño, intervenía a menudo en la política: entre 1923 y 1930, el general Miguel Primo de Rivera gobernó como dictador con el apoyo del rey. En Cataluña y el País Vasco, fuertes movimientos nacionalistas pedían que se reconocieran su lengua y sus propias instituciones. Ningún gobierno logró resolver estas tensiones por la vía pacífica.

De katholieke Kerk had enorme invloed en leidde een groot deel van de scholen. Het leger had veel te veel officieren voor zijn omvang en bemoeide zich vaak met de politiek: van 1923 tot 1930 regeerde generaal Miguel Primo de Rivera met steun van de koning als dictator. In Catalonië en Baskenland eisten sterke nationalistische bewegingen erkenning van hun taal en eigen instellingen. Geen enkele regering slaagde erin deze spanningen vreedzaam op te lossen.

El 12 de abril de 1931, los partidos republicanos ganaron las elecciones municipales en casi todas las grandes ciudades. Dos días después se proclamó la Segunda República, y el rey Alfonso XIII se marchó al exilio. Miles de personas salieron a la calle a celebrarlo, convencidas de que empezaba una época de reformas.

Op 12 april 1931 wonnen de republikeinse partijen de gemeenteraadsverkiezingen in bijna alle grote steden. Twee dagen later werd de Tweede Republiek uitgeroepen en ging koning Alfons XIII in ballingschap. Duizenden mensen gingen de straat op om feest te vieren, ervan overtuigd dat er een tijd van hervormingen aanbrak.

La nueva Constitución separó la Iglesia del Estado y reconoció el voto femenino. El gobierno de Manuel Azaña aprobó una reforma agraria y una reforma militar, y en 1932 Cataluña obtuvo su Estatuto de Autonomía. Estos cambios irritaron a la Iglesia, a los grandes propietarios y a parte del ejército, mientras muchos obreros y campesinos se quejaban de que la reforma agraria avanzaba demasiado despacio. En 1933 ganó la derecha; en octubre de 1934, el ejército aplastó una revolución obrera en Asturias, y en febrero de 1936 venció el Frente Popular, una coalición de izquierdas. La primavera de 1936 fue de huelgas, iglesias incendiadas y asesinatos políticos por ambas partes.

De nieuwe grondwet scheidde Kerk en staat en gaf vrouwen stemrecht. De regering van Manuel Azaña voerde een landhervorming en een legerhervorming door, en in 1932 kreeg Catalonië zijn autonomiestatuut. Die veranderingen ergerden de Kerk, de grootgrondbezitters en een deel van het leger, terwijl veel arbeiders en boeren klaagden dat de landhervorming veel te traag ging. In 1933 won rechts; in oktober 1934 sloeg het leger een arbeidersopstand in Asturië neer; en in februari 1936 won het Volksfront, een linkse coalitie. De lente van 1936 stond in het teken van stakingen, brandende kerken en politieke moorden aan beide kanten.

El 17 de julio de 1936, las tropas destinadas en el Marruecos español se sublevaron contra el gobierno del Frente Popular, y al día siguiente la rebelión se extendió a la Península. La había planeado el general Emilio Mola. Francisco Franco tomó el mando del ejército de África, y José Sanjurjo, que debía encabezar el levantamiento, murió el 20 de julio en un accidente de avioneta. Los conspiradores contaban con hacerse con el poder en pocos días.

Op 17 juli 1936 kwamen de troepen in Spaans-Marokko in opstand tegen de regering van het Volksfront, en een dag later sloeg de rebellie over naar het vasteland. Generaal Emilio Mola had haar voorbereid. Francisco Franco nam het bevel over het Afrikaleger op zich, en José Sanjurjo, die de opstand had moeten leiden, kwam op 20 juli om bij een ongeluk met een sportvliegtuigje. De samenzweerders rekenden erop binnen een paar dagen de macht te grijpen.

Pero el golpe solo triunfó en parte. Fracasó en Madrid, Barcelona, Valencia y Bilbao, donde los sindicatos, los partidos obreros y las fuerzas de orden público que se mantuvieron leales lo frenaron en la calle. Los sublevados, que pronto se llamaron a sí mismos "nacionales", dominaban Galicia, Navarra, Castilla la Vieja y parte de Andalucía, con ciudades como Sevilla y Zaragoza. España quedó partida en dos zonas, y lo que había empezado como un golpe se convirtió en una guerra de casi tres años.

Maar de staatsgreep slaagde maar gedeeltelijk. Hij mislukte in Madrid, Barcelona, Valencia en Bilbao, waar vakbonden, arbeiderspartijen en de trouw gebleven ordetroepen hem op straat tegenhielden. De opstandelingen, die zichzelf al snel "nationalisten" noemden, beheersten Galicië, Navarra, Oud-Castilië en een deel van Andalusië, met steden als Sevilla en Zaragoza. Spanje was in twee zones verdeeld, en wat als staatsgreep was begonnen, werd een oorlog van bijna drie jaar.

El bando republicano reunía a fuerzas muy distintas: republicanos de izquierda, socialistas, comunistas, anarquistas de la CNT, el POUM y los nacionalistas vascos y catalanes. Lo apoyaban también muchos maestros, escritores y artistas. Pero las diferencias entre ellos eran profundas. Unos querían ante todo ganar la guerra; otros, hacer al mismo tiempo la revolución. En mayo de 1937, anarquistas y comunistas llegaron a enfrentarse a tiros en las calles de Barcelona.

In het republikeinse kamp kwamen heel verschillende krachten samen: linkse republikeinen, socialisten, communisten, de anarchisten van de CNT, de POUM en Baskische en Catalaanse nationalisten. Ook veel onderwijzers, schrijvers en kunstenaars steunden het. Maar de verschillen tussen hen waren groot. Sommigen wilden vooral de oorlog winnen, anderen tegelijk de revolutie doorvoeren. In mei 1937 beschoten anarchisten en communisten elkaar zelfs in de straten van Barcelona.

En el bando sublevado estaban buena parte del ejército, la mayoría de la Iglesia, los grandes propietarios, los monárquicos, los carlistas y la Falange, un partido de corte fascista fundado en 1933 por José Antonio Primo de Rivera. Decían luchar por el orden, la religión y la unidad de España. En octubre de 1936, Franco fue nombrado jefe del Estado y Generalísimo, y en abril de 1937 unió por decreto a falangistas y carlistas en un partido único bajo su mando. Así fue concentrando en sus manos todo el poder.

In het kamp van de opstandelingen stonden een groot deel van het leger, het grootste deel van de Kerk, de grootgrondbezitters, de monarchisten, de carlisten en de Falange, een fascistisch getinte partij die José Antonio Primo de Rivera in 1933 had opgericht. Zij zeiden te vechten voor orde, godsdienst en de eenheid van Spanje. In oktober 1936 werd Franco benoemd tot staatshoofd en generalissimo, en in april 1937 voegde hij falangisten en carlisten bij decreet samen tot één partij onder zijn bevel. Zo kreeg hij geleidelijk alle macht in handen.

La guerra traspasó enseguida las fronteras de España. Varias potencias europeas tomaron partido, y muchos historiadores la ven como un ensayo general de la Segunda Guerra Mundial, que estalló apenas cinco meses después de que terminara.

De oorlog ging al snel over de grenzen van Spanje heen. Verschillende Europese mogendheden kozen partij, en veel historici zien hem als een generale repetitie voor de Tweede Wereldoorlog, die amper vijf maanden na het einde ervan uitbrak.

La Alemania de Hitler y la Italia de Mussolini enviaron a Franco aviones, tanques y armas. Italia mandó además decenas de miles de soldados, y Alemania, la Legión Cóndor, una unidad de aviación. El 26 de abril de 1937, aviones de la Legión Cóndor, con apoyo italiano, bombardearon Guernica, la villa más simbólica del País Vasco; ese mismo año, Picasso pintó su famoso cuadro sobre la matanza. La Unión Soviética vendió armas a la República y envió asesores, y la Internacional Comunista organizó las Brigadas Internacionales, en las que lucharon más de 30.000 voluntarios de unos 50 países. Francia y el Reino Unido, en cambio, impulsaron un acuerdo de no intervención que Alemania e Italia firmaron sin cumplirlo, y que dejó a la República casi sin poder comprar armas.

Het Duitsland van Hitler en het Italië van Mussolini stuurden Franco vliegtuigen, tanks en wapens. Italië stuurde bovendien tienduizenden soldaten, en Duitsland het Legioen Condor, een luchtmachteenheid. Op 26 april 1937 bombardeerden vliegtuigen van het Legioen Condor, met Italiaanse steun, Guernica, het meest symbolische stadje van Baskenland; datzelfde jaar schilderde Picasso zijn beroemde doek over het bloedbad. De Sovjet-Unie verkocht wapens aan de Republiek en stuurde adviseurs, en de Communistische Internationale richtte de Internationale Brigades op, waarin meer dan 30.000 vrijwilligers uit zo'n 50 landen vochten. Frankrijk en Groot-Brittannië drongen daarentegen aan op een non-interventieakkoord dat Duitsland en Italië ondertekenden zonder zich eraan te houden, en dat de Republiek bijna geen wapens meer liet kopen.

Los dos bandos esperaban una victoria rápida, pero la guerra se alargó casi tres años. Hubo grandes ofensivas, batallas de desgaste en pleno invierno, como la de Teruel, y largos periodos de frente quieto, con trincheras parecidas a las de la Primera Guerra Mundial.

Beide kampen rekenden op een snelle overwinning, maar de oorlog sleepte zich bijna drie jaar voort. Er waren grote offensieven, uitputtingsslagen midden in de winter, zoals die om Teruel, en lange periodes waarin het front stillag, met loopgraven zoals in de Eerste Wereldoorlog.

En noviembre de 1936, las tropas de Franco llegaron a las afueras de Madrid, pero la ciudad resistió con el lema "¡No pasarán!" y no cayó hasta el final de la guerra. En 1937, los nacionales conquistaron el norte, con Bilbao, Santander y Asturias, y en abril de 1938 llegaron al Mediterráneo y partieron en dos la zona republicana. La batalla del Ebro, entre julio y noviembre de 1938, fue la más larga y sangrienta de la guerra. Gracias a la ayuda alemana e italiana, el ejército de Franco tenía más aviones y mejor armamento. Barcelona cayó el 26 de enero de 1939, y el 28 de marzo las tropas nacionales entraron en Madrid.

In november 1936 bereikten Franco's troepen de buitenwijken van Madrid, maar de stad hield stand onder de leus "¡No pasarán!" ("Ze komen er niet door!") en viel pas aan het einde van de oorlog. In 1937 veroverden de nationalisten het noorden, met Bilbao, Santander en Asturië, en in april 1938 bereikten ze de Middellandse Zee en sneden ze de republikeinse zone in tweeën. De slag aan de Ebro, van juli tot november 1938, was de langste en bloedigste van de oorlog. Dankzij Duitse en Italiaanse hulp had Franco's leger meer vliegtuigen en betere wapens. Barcelona viel op 26 januari 1939, en op 28 maart trokken de nationalistische troepen Madrid binnen.

Lejos de los frentes también se mataba. En las dos zonas hubo detenciones, "paseos" nocturnos y fusilamientos sin juicio, y muchas veces la violencia enfrentó a vecinos del mismo pueblo.

Ook ver van het front werd gedood. In beide zones waren er arrestaties, nachtelijke "ritjes" (paseos) en executies zonder proces, en vaak stonden daarbij buren uit hetzelfde dorp tegenover elkaar.

En la zona republicana, sobre todo en los primeros meses, grupos armados asesinaron a religiosos, propietarios y personas de derechas. Murieron casi 7.000 sacerdotes, frailes y monjas, y en noviembre de 1936 miles de presos sacados de las cárceles de Madrid fueron fusilados en Paracuellos. En la zona sublevada, la represión fue sistemática y se ordenaba desde arriba: se fusiló a alcaldes, maestros, sindicalistas y a cualquiera sospechoso de simpatizar con la República. En agosto de 1936 mataron cerca de Granada al poeta Federico García Lorca. Los historiadores calculan que hubo unos 50.000 muertos en la retaguardia republicana y más de 100.000 en la de los sublevados.

In de republikeinse zone vermoordden gewapende groepen, vooral in de eerste maanden, geestelijken, bezitters en mensen die als rechts golden. Bijna 7.000 priesters, monniken en nonnen kwamen om, en in november 1936 werden duizenden gevangenen uit Madrileense gevangenissen in Paracuellos gefusilleerd. In de zone van de opstandelingen was de repressie systematisch en werd ze van bovenaf bevolen: burgemeesters, onderwijzers, vakbondsleden en iedereen die verdacht werd van sympathie voor de Republiek werden gefusilleerd. In augustus 1936 werd de dichter Federico García Lorca bij Granada vermoord. Historici schatten dat er achter de republikeinse linies zo'n 50.000 doden vielen en achter die van de opstandelingen meer dan 100.000.

El 1 de abril de 1939, el último parte de guerra del cuartel general de Franco anunciaba: "La guerra ha terminado". No hubo reconciliación. Franco gobernó España como dictador durante 36 años, hasta su muerte el 20 de noviembre de 1975.

Op 1 april 1939 meldde het laatste oorlogsbericht van Franco's hoofdkwartier: "De oorlog is voorbij." Van verzoening was geen sprake. Franco regeerde Spanje 36 jaar lang als dictator, tot zijn dood op 20 november 1975.

Para los vencidos empezó una larga posguerra. Decenas de miles de personas fueron fusiladas después de 1939, y cientos de miles pasaron por cárceles y campos de concentración. Ya en el invierno de 1939, casi medio millón de personas habían cruzado a pie la frontera francesa; muchas se quedaron para siempre en el exilio, en Francia, México y otros países de América. El régimen prohibió los partidos y los sindicatos libres, y persiguió el uso público del catalán, el vasco y el gallego. Fueron los "años del hambre": las cartillas de racionamiento duraron hasta 1952, y en 1946 la ONU pidió a sus miembros que retiraran a sus embajadores de Madrid.

Voor de verliezers begon een lange naoorlogse periode. Na 1939 werden tienduizenden mensen gefusilleerd, en honderdduizenden belandden in gevangenissen en concentratiekampen. Al in de winter van 1939 waren bijna een half miljoen mensen te voet de Franse grens overgestoken; velen bleven voorgoed in ballingschap, in Frankrijk, Mexico en andere landen in Amerika. Het regime verbood politieke partijen en vrije vakbonden en onderdrukte het openbare gebruik van het Catalaans, het Baskisch en het Galicisch. Het waren de "hongerjaren": de voedselbonnen bleven tot 1952 bestaan, en in 1946 vroeg de VN haar leden hun ambassadeurs uit Madrid terug te roepen.

Unas 500.000 personas murieron en la guerra, entre combatientes y civiles. Muchos pueblos quedaron en ruinas, igual que puentes, carreteras, vías de tren y fábricas. Belchite, en Aragón, quedó tan destrozado que se construyó un pueblo nuevo al lado; las ruinas del viejo siguen hoy en pie.

Zo'n 500.000 mensen kwamen om in de oorlog, militairen en burgers. Veel dorpen lagen in puin, net als bruggen, wegen, spoorlijnen en fabrieken. Belchite in Aragón werd zo zwaar verwoest dat ernaast een nieuw dorp werd gebouwd; de ruïnes van het oude staan er nog steeds.

Las heridas sociales duraron mucho más. Durante décadas, España estuvo dividida en "vencedores" y "vencidos", y muchas familias se rompieron: hermanos que habían luchado en bandos opuestos, padres e hijos separados por el exilio. Bajo la dictadura reinaron el miedo y el silencio, y en muchas casas no se hablaba de la guerra. El país perdió además a muchos de sus mejores maestros, científicos y artistas. Antonio Machado murió en Colliure, en Francia, en febrero de 1939, y Luis Buñuel, Pau Casals o el futuro premio Nobel Severo Ochoa vivieron y trabajaron durante décadas lejos de España.

De maatschappelijke wonden bleven veel langer open. Tientallen jaren lang was Spanje verdeeld in "overwinnaars" en "overwonnenen", en veel families vielen uiteen: broers die aan verschillende kanten hadden gevochten, ouders en kinderen die door de ballingschap gescheiden waren. Onder de dictatuur heersten angst en zwijgen, en in veel gezinnen werd over de oorlog niet gesproken. Bovendien verloor het land veel van zijn beste onderwijzers, wetenschappers en kunstenaars. Antonio Machado stierf in februari 1939 in het Franse Collioure, en Luis Buñuel, Pau Casals of de latere Nobelprijswinnaar Severo Ochoa woonden en werkten decennialang ver van Spanje.

Tras la muerte de Franco en 1975, España pasó a la democracia sin una ruptura violenta. Para lograrlo, los principales partidos aceptaron no remover el pasado, y la Ley de Amnistía de 1977 impidió juzgar los crímenes de la dictadura. A este acuerdo tácito se le suele llamar "pacto del olvido".

Na de dood van Franco in 1975 werd Spanje zonder gewelddadige breuk een democratie. Om dat mogelijk te maken spraken de grote partijen af niet in het verleden te graven, en de amnestiewet van 1977 maakte het onmogelijk de misdaden van de dictatuur te berechten. Deze stilzwijgende afspraak wordt vaak het "pact van het vergeten" genoemd.

Aquel pacto facilitó la Transición, pero dejó muchas cuentas pendientes. Decenas de miles de personas siguen enterradas en fosas comunes, en cunetas y junto a las tapias de los cementerios, y sus familias todavía buscan sus restos. En 2007 se aprobó la Ley de Memoria Histórica, que reconoció a las víctimas de la guerra y la dictadura, y en 2022, la Ley de Memoria Democrática. En 2019, los restos de Franco salieron del Valle de los Caídos, hoy llamado Valle de Cuelgamuros. Aun así, la guerra sigue siendo un tema delicado, y cada paso provoca debates políticos.

Dat pact maakte de overgang naar de democratie makkelijker, maar liet veel zaken onafgehandeld. Tienduizenden mensen liggen nog altijd in massagraven, in bermen en langs kerkhofmuren, en hun families zoeken nog steeds naar hun stoffelijke resten. In 2007 werd de Wet op het Historisch Geheugen aangenomen, die de slachtoffers van oorlog en dictatuur erkende, en in 2022 de Wet op het Democratisch Geheugen. In 2019 werd het stoffelijk overschot van Franco uit de Valle de los Caídos gehaald, dat nu Valle de Cuelgamuros heet. Toch blijft de oorlog een gevoelig onderwerp, en elke stap leidt tot politieke discussie.

La Guerra Civil no estalló de repente. Fue el final violento de décadas de conflictos sin resolver, entre ricos y pobres, entre el poder central y las regiones, entre la Iglesia y quienes querían un Estado laico. La República no logró cerrarlos, y un golpe militar los convirtió en guerra.

De burgeroorlog kwam niet uit de lucht vallen. Hij was het gewelddadige eindpunt van tientallen jaren onopgeloste conflicten: tussen rijk en arm, tussen de centrale staat en de regio's, tussen de Kerk en wie een seculiere staat wilde. De Republiek kreeg ze niet opgelost, en een militaire staatsgreep maakte er een oorlog van.

Sus huellas siguen visibles en la España actual. El Guernica de Picasso cuelga desde 1992 en el Museo Reina Sofía de Madrid. Cada año se abren nuevas fosas y se publican libros y novelas sobre la guerra, como "Soldados de Salamina", de Javier Cercas. Y la Constitución de 1978 la redactaron juntos políticos herederos de los dos bandos, entre ellos un comunista y un antiguo ministro de Franco.

De sporen ervan zijn in het huidige Spanje nog steeds zichtbaar. Picasso's Guernica hangt sinds 1992 in het Museo Reina Sofía in Madrid. Elk jaar worden er nieuwe graven geopend en verschijnen er nieuwe boeken en romans over de oorlog, zoals "Soldaten van Salamis" van Javier Cercas. En de grondwet van 1978 werd samen geschreven door politici die voortkwamen uit beide kampen, onder wie een communist en een voormalige minister van Franco.